I SA/Kr 1069/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie: Przewodniczący: Sędzia WSA Paweł Dąbek po rozpoznaniu w dniu 17 kwietnia 2012 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku B.C. o zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skarg na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia 26 kwietnia 2011 r., nr [...] oraz [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za kwiecień i czerwiec 2005 r. na skutek sprzeciwu od postanowienia Referendarza sądowego z dnia 20 marca 2012 r., sygn. akt I SA/Kr 1069/11 p o s t a n a w i a : oddalić wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. Pismem z dnia 2 stycznia 2012 r., w związku z wniesieniem skargi kasacyjnej od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 21 października 2011 r., sygn. akt I SA/Kr 1069/11, skarżący B.C. złożył wniosek o zwolnienie go od kosztów postępowania. Skarżący (ur. 1969 r.) podał, iż pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną (ur. 1970 r.), córką (ur. 2009 r.) oraz dwoma synami (ur. 1994 i 1999 r.). Skarżący prowadzi działalność gospodarczą, a w 2011 r. poniósł z tego tytułu stratę w wysokości 13.607 zł przy przychodzie na poziomie 187.000 zł. Podstawa jego opodatkowania z tytułu dostawy towarów oraz świadczenia usług na terytorium kraju w grudniu 2011 r. wyniosła 4.076 zł. Małżonka skarżącego jest właścicielką nieruchomości stanowiącej działkę o pow. 0,2 ha położonej w D. a sklasyfikowanej jako grunty orne. Nieruchomość ta obciążona jest dwoma hipotekami przymusowymi kaucyjnymi na rzecz Skarbu Państwa – Naczelnika Urzędu Skarbowego, na kwotę 82 388 zł. oraz na kwotę 127 727 zł. W dziale IV księgi wieczystej obejmującej tę nieruchomość wpisane są też trzy wzmianki o wnioskach. Małżonka skarżącego wydzierżawia tą nieruchomość i otrzymuje z tego tytułu czynsz w wysokości 500 zł., miesięcznie. W 2011 r. uzyskała w ten sposób 4.500 zł. Małżonkowie są właścicielami spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego o pow. 62,90 m2 położonego w D.. Czynsz za to mieszkanie wynosi 457,18 zł., miesięcznie, opłata za prąd 252,74 zł (faktura z 04 grudnia 2009 r.), a opłata za gaz za okres od dnia 02 marca do września 2011 r. wyniosła 170,55 zł. Z zaświadczenia wydanego przez Starostwo Powiatowe w M. dnia 10 lutego 2012 r. wynika, że skarżący figuruje w ewidencji jako właściciel samochodu osobowego Audi A8 4.2 Quattro ,rok prod. 2000 oraz przyczepy ciężarowej Sam (rok prod. 1997). Skarżący oświadczył, że pojazdy te zostały sprzedane w 2006 r. i na tę okoliczność przedłożył fakturę VAT [...] dotyczącą sprzedaży Audi A8 4.2 Quattro za kwotę 10 000 zł. oraz kserokopię spisanej ręcznie umowy sprzedaży przyczepy (za 1 600 zł). Postanowieniem z dnia 20 marca 2011 r., Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Krakowie oddalił wniosek skarżącej o zwolnienie od kosztów sądowych. W ocenie Referendarza sądowego, przedstawiony przez skarżącego stan faktyczny nie uzasadnia przyznania mu prawa pomocy. Skarżący nie przesłał spisu miesięcznych wydatków rodziny, do czego był zobligowana, a nadesłanie samych rachunków nie stanowi wypełnienia tego obowiązku, zwłaszcza, że niektóre z nich dotyczą roku 2009. Poza tym nie jest wiadome, nawet w przybliżeniu, jaką sumę rodzina skarżącego przeznacza na żywność, środki czystości i inne potrzeby. Nie sposób również ustalić dochodów rodziny skarżącego, albowiem jego małżonka osiąga dochód niewystarczający na bieżące opłaty, które przecież są w pewien sposób pokrywane. Referendarz sądowy wskazał ponadto, że wykazanie straty w zeznaniu podatkowym nie musi oznaczać braku środków finansowych, a jest jedynie rozliczeniem oznaczającym brak dochodu do opodatkowania, nie zaś dowodem utraty płynności finansowej. Wątpliwości co do wiarygodności skarżącego wzbudził z kolei w orzekającym brak rachunku bankowego skarżącego prowadzącego działalność gospodarczą i osiągającego przychód 187.000 zł. W dniu 2 kwietnia 2012 r., skarżący złożył sprzeciw od powyższego orzeczenia Referendarza sądowego, w którym podtrzymał stanowisko wyrażone we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz wskazał iż, wymienione w nim kwoty to jedyne, jakimi dysponuje rodzina skarżącego w miesiącu. Wysokość tych środków finansowych jest niższa niż minimum egzystencji. Skarżący wskazał ponadto, iż jego przedsiębiorstwo nie posiada środków trwałych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje. Zgodnie z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2012 r., poz. 270; dalej: p.p.s.a.), strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Od tej zasady ustawa przewiduje wyjątek w postaci możliwości przyznania stronie skarżącej prawa pomocy. Art. 245 § 1 p.p.s.a. stanowi, iż prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej (por. art. 245 § 3 i § 4 p.p.s.a.). Zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, zaś w zakresie częściowym następuje wówczas, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku koniecznego dla siebie i swojej rodziny. W rozpoznawanej sprawie wniesiono o zwolnienie od kosztów sądowych, co byłoby równoznaczne z przyznaniem skarżącemu prawa pomocy w zakresie częściowym. Sąd jednak rozpoznając żądanie skarżącego uznał, że nie zasługuje ono na uwzględnienie. W pierwszej kolejności należy zauważyć, co niejednokrotnie podkreślał Naczelny Sąd Administracyjny w swoich orzeczeniach, że regulacja zawarta w przytoczonych wyżej przepisach, stanowi odstępstwo od zasady ustanowionej zgodnie z art. 199 p.p.s.a., na mocy której strony ponoszą koszty postępowania, związane ze swym udziałem w sprawie. Rozpoznając zatem wniosek o przyznanie prawa pomocy Sąd kierował się właśnie tą zasadą. Przytoczone we wniosku okoliczności powinny uzasadniać wyjątkowe traktowanie, o jakim mowa w powołanych przepisach. Przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, (o którym mowa powyżej), należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony skarżącej, w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych (zob. postanowienie NSA z dnia 7 marca 2012 r., sygn. akt I FZ 29/12 – orzeczenia.nsa.gov.pl). W przypadku prawa pomocy mamy do czynienia z pomocą budżetu Państwa osobom, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie mogą uiścić kosztów bez wywoływania uszczerbku w koniecznym utrzymaniu siebie i rodziny. Udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu Państwa i powinno sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście niemożliwe. Ponadto pamiętać należy, że instytucja prawa pomocy nie bez przyczyny określana jest często mianem "prawa ubogich". Prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionych (obiektywnie) możliwości uzyskania środków na prowadzenie procesu z jakichkolwiek źródeł (zob. postanowienie NSA z dnia 27 lutego 2012 r., sygn. akt I FZ 561/11 – orzecznia.nsa.gov.pl). Przechodząc na grunt niniejszej sprawy należy przede wszystkim zauważyć, iż skarżący jest przedsiębiorcą, który prowadzi działalność gospodarczą. A zatem istnieje domniemanie faktyczne, że działalność ta nadal jest opłacalna. W przeciwnym wypadku racjonalnym działaniem byłaby likwidacja działalności lub jej zawieszenie, gdyż celem działalności gospodarczej jest osiągnięcie zysku. Skoro przedsiębiorca prowadzi działalność, to uzyskuje przychody, a więc zasadniczo może z nich pokryć koszty sądowe, a jeśli faktycznie jej nie prowadzi, lecz jej nie likwiduje ani nie zawiesza, to nie ma podstaw do finansowania takiego przedsiębiorcy przez zwolnienie od kosztów sądowych. Sam fakt ponoszenia straty nie musi przemawiać za brakiem posiadania dostatecznych środków na pokrycie kosztów sądowych. Nie bez znaczenia jest przy tym fakt, że sprawa przed sądem administracyjnym toczy się już od wielu miesięcy, a ostatnia opłata uiszczona przez skarżącego została w dniu 13 lipca 2011 r. (wpisy od skarg: 800 zł). Tym samym skarżący miał możliwość zgromadzenia odpowiednich środków finansowych na potrzeby związane z toczącym się postępowaniem. Ponadto na uwagę zasługuje pogląd wyrażony w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, że zapobiegliwości i przezorności w tym zakresie należy szczególnie wymagać od osób toczących spory sądowe w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą (postanowienie WSA w Poznaniu z dnia 16 października 2008 r., sygn. akt I SA/Po 1433/06, LEX 507290). W dalszej kolejności Sąd zauważa, że wnioskujący o przyznanie prawa pomocy ma też obowiązek współdziałania z sądem w zakresie wyjaśnienia wszystkich okoliczności w celu ustalenia jego rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Brak tej współpracy przez niedostarczenie dokumentów bądź nieskładanie wyczerpujących wyjaśnień musi mieć wpływ na dokonywaną przez sąd ocenę wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 4 kwietnia 2011 r., sygn. akt II FZ 103/11, z dnia 19 października 2010 r., sygn. akt II GZ 296/10, z dnia 5 grudnia 2006 r., sygn. akt II FZ 703/06). Tymczasem skarżący ani w reakcji na zarządzenie z dnia 23 stycznia 2012 r., ani w sprzeciwie od orzeczenia Referendarza sądowego nie przedstawił informacji pozwalających na rzetelne ustalenie jego sytuacji majątkowej. Z przekazanych informacji wynika, że pięcioosobowa rodzina skarżącego utrzymuje się wyłącznie z czynszu dzierżawnego w wysokości 500 zł miesięcznie. Jedynym udokumentowanym wydatkiem (aktualnym) są opłaty mieszkaniowe w kwocie 457,18zł, a także w miarę aktualnymi wydatkami są: opłata za wodę z 3 listopada 2011 r. w kwocie 700 zł oraz 175,55 zł tytułem opłaty za gaz z października 2011 r. Kwoty te przewyższają albo są zbliżone do wykazanych dochodów gospodarstwa domowego. Jednak nie wskazano wysokości innych wydatków jak choćby na wyżywienie, odzież, leki, edukację dzieci, transport itd. Przedstawione przez skarżącego dane sugerują, że jego rodzina nie zaspokaja takich potrzeb, co rodzi uzasadnione wątpliwości w przedmiocie wiarygodności informacji zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Przede wszystkim jednak dane te są niewystarczające do oceny, czy skarżący jest w stanie ponieść koszty sądowe, tj. zwłaszcza obowiązek uiszczenia wpisu od skargi kasacyjnej w kwocie 400 zł. Podczas tej oceny Sąd powinien wziąć pod uwagę charakter i wysokość poszczególnych wydatków żeby uznać je za konieczne lub za zbędne, zwłaszcza w obliczu faktu starania się o przyznanie prawa pomocy. Tymczasem brak którychkolwiek z tych danych, skutecznie to uniemożliwia. Skarżący powinien się zatem liczyć z tym, iż w przypadku wyżej opisanego zachowania Sąd nie będzie miał wystarczających podstaw do przyznania mu pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 11 grudnia 2008 r., sygn. akt I FZ 394/08). Mając na względzie fakt, iż to właśnie na wnioskodawcy spoczywa obowiązek wykazania niezdolności do ponoszenia kosztów związanych z procesem, stwierdzić należy, iż nie wykazał on ziszczenia się przesłanek warunkujących przyznanie mu prawa pomocy. W szczególności nie wykazał on swojej sytuacji materialnej, w postaci wykazania wysokości miesięcznych wydatków. Nie zostały również wiarygodnie wykazane dochody gospodarstwa domowego. Z uwagi na powyższe, na podstawie art. 245 § 3, art. 246 § 1 pkt 2 oraz art. 260 p.p.s.a. postanowiono, jak w sentencji.