I SA/Kr 1712/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Paweł Dąbek po rozpoznaniu w dniu 4 marca 2016r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi C. Sp. z o.o. w K. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej z dnia 28 sierpnia 2015r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania egzekucyjnego postanawia: - utrzymać w mocy postanowienie Starszego Referendarza sądowego z dnia 29 stycznia 2016r. oddalające wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych - Do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie wpłynął wniosek C. Sp. z o.o. w K. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, w sprawie ze skargi na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej z dnia 28 sierpnia 2015r., nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania egzekucyjnego. Z uzasadnienia wniosku, zawartego w nim "oświadczenia o majątku i dochodach" oraz przesłanych przez stronę skarżącą dokumentów wynika, że C. Sp. z o.o. w K. (dalej: strona skarżąca) zajmuje się m.in. sprzedażą, obsługą i naprawą pojazdów samochodowych i motocykli, sprzedażą detaliczną paliw do pojazdów samochodowych, produkcją pojazdów samochodowych przyczep i naczep, transportem drogowym towarów, wynajmem maszyn i urządzeń, przetwarzaniem odpadów, obsługą nieruchomości, budownictwem, produkcją wyrobów tartacznych, impregnacją drewna, produkcją wyrobów stolarskich i ciesielskich dla budownictwa, produkcją opakowań drewnianych, produkcją grzejników i kotłów centralnego ogrzewania. Kapitał zakładowy spółki wynosi 500 000 zł, a jej strata za ostatni rok obrotowy wyniosła 1 856 571,52 zł. Podstawa opodatkowania dostawy towarów oraz świadczenia usług przez spółkę w trzecim kwartale 2015 r. opiewała na kwotę 5 700 zł. Strona skarżąca posiada: 490 udziałów o wartości 1.500.000 zł w spółce C. sp. z o.o., 1.000 udziałów o wartości 500.000 zł w spółce Zakłady M.sp. z o.o., 1.450 udziałów o wartości 725.000 zł w spółce Przedsiębiorstwo O. sp. z o.o., 98 udziałów o wartości 49.000 zł w spółce F. sp. z o.o., 150 udziałów o wartości 75.000 zł w spółce Przedsiębiorstwo P. sp. z o.o., 50 udziałów o wartości 25.000 zł w spółce C. sp. z o.o., 700 udziałów o wartości 350.000 zł w spółce Fabryka Maszyn w S. sp. z o.o. Udziały w tej ostatniej spółce zostały zajęte w postępowaniu egzekucyjnym (dowód: postanowienie Sadu Rejonowego w K. Wydział XI Gospodarczy Krajowego Rejestru Sądowego, z dnia 30 kwietnia 2012r., sygn. akt [...]). Strona skarżąca podniosła, iż obecnie prowadzonych jest szereg postępowań egzekucyjnych przeciwko niej i przedłożyła na tą okoliczność zawiadomienie Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w T. o wszczęciu egzekucji, z dnia 14 września 2015r. (sygn. akt [...]), z wniosku wierzyciela – Powszechnego Zakładu Ubezpieczeń S.A. w W., w którym należność główna opiewa na kwotę 909 zł. Strona skarżąca została wezwana na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j., Dz. U. z 2012r., poz. 270 ze zm.) do przedłożenia: - wyciągów z kont bankowych spółki, obejmujących operację z ostatnich trzech miesięcy oraz obrazujących ich obecny stan, - zeznania podatkowego za 2015 rok, - zaświadczenia o wysokości funduszy posiadanych w kasie spółki, - zeznania podatkowego z tytułu podatku VAT, za ostatni miesiąc, - sprawozdania finansowego za 2015r., - spisu środków trwałych, z podaniem ich wartości, - oświadczenia określającego, czy wymienione udziały w spółkach zostały zajęte w postępowaniach egzekucyjnych (jeżeli tak, należy podać które), - dowodów, na okoliczność prowadzonych w stosunku do strony skarżącej postępowań egzekucyjnych, W odpowiedzi na to wezwanie strona skarżąca w nadesłanym "uzupełnieniu braków formalnych" stwierdziła, że: z załączonego zawiadomienia banku z dnia 3 stycznia 2016 r. wynika, że spółka nie posiada środków na rachunku bankowym, a saldo wykazuje stan niezapłaconych prowizji, spółka nie sporządziła jeszcze zeznania podatkowego oraz sprawozdania finansowego za 2015 r., 1) spółka nie posiada żadnych środków finansowych w kasie, 2) spółka nie posiada środków trwałych. Postanowieniem z dnia 29 stycznia 2016r. Starszy Referendarz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie oddalił wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych na podstawie art. 244 §1, art. 245 §3 art. 246 §2 pkt 2 w zw. z art. 258 §1 i 2 pkt 7 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j., Dz. U. z 2012r., poz. 270 ze zm., dalej p.p.s.a.). W uzasadnieniu podkreślono, że strona skarżąca nie dość dokładnie i wyczerpująco przedstawiła swoją sytuację finansową i orzekający nie miał więc wystarczającego materiału, do którego przedłożenia zobowiązana była spółka, aby przeprowadzić dogłębną analizę jej sytuacji majątkowej i zdolności płatniczych. Wskazano, że ocena taka nie może opierać się na niekompletnych faktach. W odpowiedzi na powyższe postanowienie strona skarżąca pismem z dnia 12 lutego 2016r. wniosła do tut. Sądu sprzeciw, w uzasadnieniu którego podniosła, że art. 246 § 2 pkt 1) i 2) p.p.s.a. nie stanowi o udowodnieniu, a jedynie o wykazaniu braku środków na poniesienie kosztów postępowania. W ocenie strony skarżącej organ w toku wywodu pominął tą różnicę w budowie normy prawnej. Znaczna część uzasadnienia postanowienia dotyczy zarzutu braku udowodnienia okoliczności, na jakie powołała się w złożonym wniosku strona skarżąca, tymczasem jej zdaniem przedstawione we wniosku dane są wystarczającymi do przyznania Spółce prawa pomocy. W ocenie strony skarżącej całkowicie pominięto informację, że prowadzona działalność gospodarcza przynosi w kolejnych latach stratę, a okoliczność, że Spółka nie posiada jakiegokolwiek majątku, z których można pokryć koszty sądowe, uważa za obiektywnie stwierdzoną. Na dowód tego powołuje również postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej, który umorzył postępowanie egzekucyjne właśnie z racji braku majątku Spółki, z którego egzekucja mogłaby być prowadzona. Strona skarżąca twierdzi, jej sytuacja majątkowa powoduje, iż brak udzielenia prawa pomocy w choćby częściowym zakresie, stanąłby na przeszkodzie możliwości poddania kontroli rozstrzygnięcia organu administracji państwowej – Dyrektora Izby Skarbowej. W takiej sytuacji, wobec braku środków na wniesienie skargi do WSA, rozstrzygnięcie Organu pozostanie bez merytorycznej kontroli ze strony sądu. W sprzeciwie strona skarżąca nadmienia także, iż w art. 45 Konstytucji ustawodawca zawarł zasadę prawa do sądu, a jej wzorzec stanowi jeden z fundamentalnych założeń demokratycznego państwa prawa i obejmuje zarówno prawo dostępu do sądu, jak również prawo do odpowiedniego kształtowania procedury oraz prawo do uzyskania wiążącego rozstrzygnięcia. W ocenie skarżącej Spółki realizacji tych uprawnień z pewnością służy instytucja prawa pomocy przez jednostki, które nie są wstanie ich ponieść bez uszczerbku, a z tego typu sytuacją mamy do czynienia w przedmiotowej sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje: Przepis art. 259 §1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j., Dz. U. z 2012r., poz. 270 ze zm., dalej p.p.s.a.) stanowi m.in., że od postanowień, wydanych przez referendarza sądowego przysługuje sprzeciw do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego. Z treści art. 260 p.p.s.a. wynika natomiast, iż rozpoznając sprzeciw sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. W myśl przepisu art. 245 §1 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym, przy czym prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§2 tego przepisu), natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 §3 p.p.s.a.), zaś częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej (art. 245 §4 p.p.s.a.). Zgodnie z art. 246 §2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie prawnej, a także jednostce organizacyjnej nie posiadającej osobowości prawnej może nastąpić: w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Instytucja przyznania prawa pomocy osobie prawnej lub innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej przy spełnianiu przesłanek przewidzianych w przepisie art. 246 §2 pkt 1 i 2 p.p.s.a. nie ma więc charakteru bezwzględnego, tylko fakultatywny. Zgodnie z jednolitą linią orzeczniczą Sąd może, a nie musi, przyznać taką pomoc (por. postanowienia NSA: z dnia 30 listopada 2010r. sygn. I FSK 790/2010; z dnia 30 września 2011r., sygn. II FZ 409/11). Sąd nadmienia, że w pełni podziela zapatrywania judykatury wskazane w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia Starszego Referendarza sądowego, że jeżeli skarżący jest podmiotem gospodarczym, to powinno unikać się przerzucania ryzyka prowadzenia działalności na innych obywateli, bowiem to m.in. z ich środków pochodzą dochody budżetu Państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest instytucją o charakterze wyjątkowym, stosowaną wobec podmiotów o bardzo trudnej sytuacji materialnej. Stanowi odstępstwo zarówno od ogólnej zasady przewidzianej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, jak i od konstytucyjnego obowiązku ponoszenia danin publicznych wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Jest jednocześnie formą dofinansowania strony skarżącej z budżetu państwa, przez co powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Taka teza generuje trafny skądinąd – w ocenie tut. Sądu – osąd Starszego Referendarza sadowego, który powołując się na orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego, stwierdza, że przedsiębiorstwo, które nie wykazało, iż utraciło płynność finansową i nadal funkcjonuje w obrocie gospodarczym, nawet pomimo trudności finansowych powinno partycypować w kosztach postępowania sądowego (por. postanowienia NSA: z dnia 1 kwietnia 2008r., sygn. I OZ 208/2008; z dnia 15 września 2011r., sygn. I FZ 244/11; z dnia 30 października 2013r., sygn. akt II FZ 845/13, dostępne w internetowej bazie orzeczeń pod adresem: www.orzeczenia.nsa.gov.pl.) Sąd nadmienia, że korzystając z uprawnień, zakreślonych przez art. 255 p.p.s.a., może – jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, okaże się niewystarczające do oceny m.in. jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych lub budzi wątpliwości – wezwać stronę do złożenia w zakreślonym terminie, dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów dotyczących m.in. jej stanu majątkowego czy dochodów. Jednakże na tym możliwości sądu w zakresie badania stanu majątkowego, czy możliwości płatniczych strony się kończą i bez współpracy ze strony podmiotu, ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy, ustalenie, czy rzeczywiście nie może on ponieść kosztów związanych ze sprawą, nie jest możliwe. Zastosowanie normy art. 255 p.p.s.a. poprzez wezwanie strony skarżącej o przedłożenie dodatkowych oświadczeń lub dokumentów stanowi rodzaj uzupełniającego postępowania dowodowego, dzięki któremu wydane orzeczenie opierać się będzie o zasadę prawdy materialnej. Braku natomiast istotnych danych charakteryzujących kondycję finansową spółki musi mieć więc wpływ na dokonywaną przez sąd ocenę wniosku o przyznanie prawa pomocy. Jednocześnie Sąd podkreśla, że użyte w art. 246 p.p.s.a. sformułowanie" gdy (osoba prawna, a także inna jednostka organizacyjna nie posiadająca osobowości prawnej) wykaże" oznacza, że to na podmiocie wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Powołany przepis nie pozostawia wątpliwości, że inicjatywa w zakresie uprawdopodobnienia okoliczności świadczących o trudnej sytuacji materialnej spoczywa na wnioskodawcy. Przy ustalaniu, czy w danej sprawie zachodzą przesłanki do udzielenia prawa pomocy, podmiot wnioskujący o pomoc winien współpracować z sądem administracyjnym w zakresie gromadzenia dowodów źródłowych i wyjaśnienia wszystkich okoliczności w celu ustalenia jego rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych, jeżeli nie poprzez wskazanie wszelkich okoliczności istotnych dla oceny jej stanu majątkowego, to przynajmniej realizując wszelkie wezwania sądu o uzupełnienie brakujących danych i dokumentów. W wypadku braku pełnej współpracy wnioskodawcy, skutki nie wykazania okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia o prawie pomocy będą obciążać właśnie jego. Jak podkreśla się w orzecznictwie, strona powinna podejmować takie czynności, które przekonałyby sąd o zasadności przyznania prawa pomocy, ponieważ rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy od tego, co przez stronę zostanie wykazane (tak Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 30 lipca 2009 roku, sygn. akt I FZ 171/09, Lex Omega nr 552205). Sąd zgadza się z tezą, że w niniejszej sprawie skarżąca spółka nie wykazała, iż nie stać jej na poniesienie kosztów sądowych, do czego zobligowana jest konstrukcją art. 246 §2 pkt 2 p.p.s.a. Spółka została wezwana w trybie art. 255 p.p.s.a. do uzupełnienia dokumentów, oświadczeń i dowodów, jednakże przesłane przez nią – w odpowiedzi na wezwanie – zawiadomienie z Banku Zachodniego WBK S.A. zawiera jedynie informację o saldzie na dzień 31 grudnia 2015r. Zawiadomienie to nie odzwierciedla historii dokonywanych przez spółkę transakcji, co było wymagane, a jest bardzo istotne z punktu widzenia badania zdolności płatniczych podmiotu – zwłaszcza gospodarczego. Trafnie zostało podniesione w uzasadnieniu postanowienia z dnia 29 stycznia 2016r., że dla oceny istnienia przesłanki do przyznania prawa pomocy określonej w art. 246 §2 pkt 2 p.p.s.a. ma bowiem znaczenie nie tylko sytuacja finansowa spółki na dzień wniesienia wniosku o przyznanie prawa pomocy, czy nawet skargi do sądu, ale także sytuacja spółki we wcześniejszym okresie i na moment rozpoznawania wniosku o przyznanie prawa pomocy. Powołując się na orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego, Referendarz trafnie – w ocenie tut. Sądu – zauważył, że dopiero analiza przebiegu zmian sytuacji finansowej pozwala ocenić, czy trudności spółki mają charakter trwały, czy też są jedynie przejściowe. Sąd zgadza się, że fakt, iż spółka nie sporządziła jeszcze zeznania podatkowego oraz sprawozdania finansowego za 2015r. nie usprawiedliwia nieprzekazania przez nią danych tam zawieranych, przynajmniej tych podstawowych – dotyczących przychodów, dochodów, należności, wierzytelności, które są niezbędne do przeprowadzenia analizy sytuacji finansowej spółki. Stąd też jako w pełni uzasadnione Sąd ocenia stanowisko Starszego Referendarza sądowego w postanowieniu z dnia 29 stycznia 2016r., iż nadesłane ze strony spółki "uzupełnienie braków formalnych" i załączone do niego dokumenty nie spełniły wspomnianego wymogu "wykazania" okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy. Nadto jako adekwatne w przedmiotowej sprawie, należy ocenić również tezy literatury przedmiotu i judykatury, że osoba prawna lub inna jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej nie może powoływać się tylko na to, że aktualnie nie dysponuje środkami na poniesienie kosztów sądowych, ale musi także wykazać, że nie ma ich, mimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania, by zdobyć fundusze na pokrycie tych wydatków (tak J.P. Tarno, "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz", Wydawnictwo Prawnicze Lexis Nexis, Warszawa 2008, s.587, por. też postanowienie NSA z dnia 29 marca 2011r., sygn. I OZ 191/11). Do takich właśnie działań można na przykład zaliczyć uchwalenie obowiązku wniesienia dopłat przez wspólników, które to dopłaty mają charakter obowiązkowego świadczenia wspólników o charakterze pieniężnym oraz fakultatywnie zwrotnym, tj. nie muszą być zwracane w określonych okolicznościach, ale mogą być tylko wówczas zwracane, jeżeli tak postanowi zgromadzenie wspólników. Ponadto umowa spółki może wprost przewidzieć, że dopłaty mają charakter bezzwrotny (tak M. Rodzynkiewicz; "Kodeks Spółek Handlowych. Komentarz", Wydawnictwo LexisNexis, Warszawa 2009r., s. 300 - 301 oraz postanowienie NSA z dnia 18 grudnia 2013r., sygn. II FZ 1098/13 i postanowienie NSA z dnia 2 grudnia 2011r., sygn. II FZ 701/11). W rozpatrywanym w przedmiotowej sprawie przypadku możliwość ta nie została jednak wykorzystana przez stronę skarżącą, która – mimo twierdzenia, iż znajduje się w ciężkiej sytuacji majątkowej – nie podjęła nawet próby zrealizowana wymienionych operacji. Sąd zgadza się również z argumentem przytoczonym w uzasadnieniu postanowienia Referendarza sądowego (powołującego się na orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego), że samo zamknięcie roku obrotowego stratą nie świadczy jeszcze o złej sytuacji podmiotu. Strata powstaje bowiem w wyniku nadwyżki kosztów uzyskania przychodów nad przychodem, a to skutkuje jedynie brakiem dochodu do opodatkowania (brakiem obowiązku zapłaty podatku dochodowego) i nie stanowi automatycznie o braku środków finansowych. Powstanie zatem straty nie oznacza jeszcze utraty płynności finansowej podmiotu. W kwestii prowadzenia przeciwko spółce szeregu postępowań egzekucyjnych również podziela stanowisko Referendarza sadowego, ukształtowane w oparciu o orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego, że fakt ten nie jest wystarczającą okolicznością dla uznania, iż strona spełnia przesłanki do przyznania jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Argumentem wzmacniającym takie stanowisko jest okoliczność, że z wymienionych udziałów w siedmiu spółkach z o.o., będących własnością strony skarżącej, tylko w jednym przypadku zostały one zajęte. Wreszcie odnosząc się do zarzutu strony skarżącej powołanego w sprzeciwie do zaskarżonego postanowienia, tj. naruszenia art. 45 Konstytucji RP, należy przytoczyć tezę Naczelnego Sądu Administracyjnego zawartą w postanowieniu z dnia 9 grudnia 2010r. (I GZ 395/10, postanowienie dostępne w internetowej bazie orzeczeń pod adresem: www.orzeczenia.nsa.gov.pl), którą tut. Sąd w pełni podziela: "(...) Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu." Podsumowując powyższe rozważania, Sąd stwierdza, że przyznanie prawa pomocy w zaistniałej sytuacji wykraczałoby poza ustawowe ramy instytucji prawa pomocy, bowiem nie zostały wykazane przesłanki do jej przyznania. Wobec tego stwierdzenia, zaskarżone postanowienie Starszego Referendarza sądowego z dnia 29 stycznia 2016r. oddalające wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych należy uznać za prawidłowe. Sąd orzekł więc – na zasadzie art. 260 p.p.s.a. – jak w sentencji postanowienia.