I SA/Kr 50/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Agnieszka Jakimowicz po rozpoznaniu w dniu 10 czerwca 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu M.K. od postanowienia referendarza Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 14 kwietnia 2016 r. oddalającego wniosek o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi MK na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 4 listopada 2015 r., nr: [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości podatkowych z tytułu łącznego zobowiązania pieniężnego za IV kwartał 2009 r., 2010 r., 2011 r., 2012 r. i 2013 r. postanawia utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Wnioskiem z dnia 8 lutego 2016 r. skarżący M.K. zwrócił się o przyznanie prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia pełnomocnika z urzędu. W uzasadnieniu wnioskodawca podał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z żoną M.K., z którą pozostaje w rozdzielności majątkowej i pełnoletnim synem A.K., który jest studentem i pozostaje na utrzymaniu rodziców. Miesięczny dochód wnioskodawcy zapewnia renta inwalidzka wynosząca 640,58 zł. W skład majątku skarżącego wchodzi mieszkanie o powierzchni 44,43 m² i wartości 298.000 zł. Jest on również współwłaścicielem w 4/24 części nieruchomości o powierzchni 5,4954 ha i wartości 2.641.245 zł (w tym budynek mieszkalny, budynek mieszkalny do rozbiórki, szopa, stodoła, stajnia) otrzymanej w spadku. Wnioskodawca oświadczył, że nieruchomość ta nie przynosi żadnych dochodów i nie można jej sprzedać. Jeżeli chodzi o miesięczne wydatki związane z utrzymaniem rodziny skarżącego, to zostały one oszacowane na kwotę 1237,71 zł i składają się na nie: energia elektryczna: 100,98 zł (za okres od 22 grudnia 2015 r. do 26 stycznia 2016 r.) i 203,17 zł (za okres od 30 listopada 2015 r. do 25 stycznia 2016 r.), gaz 40 zł na 3 tygodnie, opał: 160 zł, telefon i internet: 90-100 zł, woda i ścieki: 143,56 zł, wynajem mieszkania dla syna w W.: 500 zł, zaległe opłaty za lokal przy ul. 1. "W.": 200 zł. Wnioskodawca podał, że od 1 marca 2016 r. jedynym źródłem utrzymania jego żony są dochody z gospodarstwa rolnego o powierzchni 6,9118 ha we wsi O., których wysokość - zgodnie z zaświadczeniem Urzędu Miejskiego w K. z dnia 4 marca 2016 r. – wynosi 8.185,60 zł rocznie. Dochód M.K. za 2015 r. z tytułu pobieranej renty wyniósł 8.814,19 zł (zgodnie z PIT-40A), a jego żony 7.829,84 zł (na podstawie PIT-11A). Skarżący, ani jego żona nie korzystają z pomocy społecznej. M.K. posiada rachunki w trzech bankach, w których oszczędności na dzień 31 stycznia 2016 r. wynosiły 642,56 zł. Oszczędności żony wynosiły natomiast 1.692,67 zł. Uzasadniając wniosek o przyznanie prawa pomocy skarżący podniósł, że jego jedynym źródłem dochodów jest renta inwalidzka, a wpis sądowy w kwocie 500 zł stanowi 78,05% jej wysokości. Dlatego uiszczenie wpisu oznaczałoby, że skarżący zostałby pozbawiony środków na zakup niezbędnych artykułów spożywczych. Wniosek o ustanowienie pełnomocnika został uzasadniony z kolei brakiem równości stron na rozprawie. Postanowieniem z dnia 14 kwietnia 2016 r. referendarz sądowy tut. Sądu oddalił wniosek skarżącego o zwolnienie od kosztów i ustanowienie radcy prawnego. Nie dopatrzono się w sytuacji majątkowej skarżącego znamion ubóstwa. Przyznano, że uzyskiwane przez wnioskodawcę dochody nie są wysokie, wszelako będący jego własnością majątek nieruchomy o znacznej wartości, przekreśla możliwość skorzystania przez niego z prawa pomocy. Od powyższego rozstrzygnięcia wnioskodawca złożył w terminie sprzeciw, w którym wyraził zastrzeżenia co do zawartego w zaskarżonym postanowieniu stwierdzenia, że małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy w sytuacji, gdy pozostają w rozdzielności majątkowej. Wnioskodawca podkreślił też, że uzyskiwane przez niego dochody są niższe od wynagrodzenia minimalnego, wynoszącego 1.850 zł miesięcznie. W związku z tym, że świadczenia rentowe przelewane są na rachunki oszczędnościowe wnioskodawcy i jego żony, zawsze będą uwidaczniane w wyciągu z konta. Nie oznacza to jednak, że mogą być traktowane jako lokaty pieniężne. Ponadto wnioskodawca uzyskał informację w banku PKO Bank Polski, zgodnie z którą uzyskiwany przez niego dochód nie uprawnia go do otrzymania pożyczki lub kredytu, a ponadto koszty kredytu wyniosłyby ok. 1.000 zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje. Na wstępie należy wyjaśnić, że w myśl art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 z późn. zm.) rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu i rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym. Obowiązującą w postępowaniu sądowoadministracyjnym zasadą jest ponoszenie kosztów postępowania związanych z udziałem w postępowaniu przez stronę. Uwarunkowanie dostępu do sądu od ponoszenia opłat sądowych nie stanowi pozbawienia tego prawa, o ile opłaty te nie są nadmierne, a strona ma możliwość uzyskania zwolnienia z nich z uwagi na swoją sytuację finansową i sytuacja ta zostanie dogłębnie oceniona w postępowaniu dotyczącym zwolnienia od opłat (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 grudnia 2003 r., 47375/99 w sprawie Pogorzelec przeciwko Polsce, publ. w Lex pod nr 101042) – tak: postanowienie NSA z dnia 13 stycznia 2015 r., sygn. akt II FZ 1948/14. Z art. 246 § 1 tej ustawy wynika natomiast, że przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, zaś przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym następuje, gdy strona wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy, jakkolwiek ma gwarantować realizację prawa strony do sądu, to jednak stanowi wyłom od zasady powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych (art. 84 Konstytucji RP). W postanowieniu z dnia 10 stycznia 2005 r., sygn. akt FZ 478/04 (niepubl.) Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, że opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od wyżej określonego konstytucyjnego obowiązku. Dlatego też mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia. Z tych też względów w orzecznictwie sądowym prezentowane jest stanowisko, że osoba ubiegająca się o prawo pomocy powinna poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby oszczędności poczynione w ten sposób okazały się niewystarczające, może zwrócić się o pomoc państwa (postanowienie NSA z dnia 22 grudnia 2002 r., sygn. akt OZ 862/04, niepubl.). Z reguły podnosi się, że zwolnienie od kosztów sądowych możliwe jest zatem wyjątkowo, w przypadku osób bezrobotnych, bez majątku, żyjących w ubóstwie, które są pozbawione środków do życia, a pozyskanie przez nie kwot na sfinansowanie kosztów udziału w sporze sądowym jest obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie NSA z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt II FZ 545/09, niepubl.). Ponadto zaznaczyć należy, że z treści art. 246 § 1 cytowanej ustawy wynika, że to na podmiocie ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy ciąży obowiązek wykazania, iż nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W świetle powyższego zdaniem Sądu referendarz zasadnie uznał, że wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy nie zasługuje na uwzględnienie. Skarżący dokonał w sprzeciwie zestawienia wysokości wymaganego w sprawie wpisu wynoszącego 500 zł z uzyskiwanymi przez siebie dochodami, stwierdzając, że opłata sądowa pochłonęłaby 78% jego miesięcznego dochodu. Rzeczywiście, uzyskiwana przez wnioskodawcę renta, wynosząca 640,58 zł jest bardzo niska. Sytuację majątkową osób ubiegających się o prawo pomocy analizuje się jednak nie tylko przez pryzmat miesięcznych dochodów, ale z uwzględnieniem całego posiadanego przez nich majątku. Biorąc natomiast pod uwagę, że wnioskodawcy przypadł udział wynoszący 4/24 własności nieruchomości o wartości przekraczającej dwa i pół miliona złotych oraz mieszkanie w K. o wartości blisko 300.000 zł, obraz sytuacji finansowej wnioskodawcy diametralnie się zmienia. Skarżący podniósł we wniosku o przyznanie prawa pomocy, że posiadana przez niego nieruchomość nie przynosi żadnych dochodów i nie można jej sprzedać. Nie przedstawił jednak żadnych argumentów, które uprawdopodabniałyby te okoliczności. Jednakże nawet, gdyby sprzedaż posiadanego udziału była w tym momencie utrudniona, czy niemożliwa, to fakt posiadania majątku o tak dużej wartości niewątpliwie stawia wnioskodawcę poza kręgiem osób najuboższych. Posiadany majątek może stanowić choćby zabezpieczenie pod kredyt czy pożyczkę. Tymczasem prawo pomocy musi być przyznawane na zasadzie wyjątku i przysługuje wyłącznie osobom pozostającym na skraju ubóstwa. W tym kierunku biegnie orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego, który niejednokrotnie tłumaczył, że posiadanie znacznego majątku, przede wszystkim nieruchomości wyklucza w zasadzie możliwość zwolnienia od kosztów sądowych (tak w postanowieniu NSA z dnia 10 sierpnia 2011 r., sygn. akt: II FZ 399/11, LEX nr 864283). Zwłaszcza w sytuacji, gdy majątek ten nie jest obciążony prawami osób trzecich i w żaden inny sposób nie został ograniczony (tak w postanowieniach: z dnia 22 kwietnia 2010 r., sygn. akt II GZ 63/10, LEX nr 619860 i z dnia 19 kwietnia 2010 r., sygn. akt: II OZZ 337/10, LEX nr 619883). Z uwagi na to, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie działając na podstawie art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 z późn. zm.) orzekł, jak na wstępie.