II SA/Kr 208/16

Kraków, 30 czerwca 2017 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Magda Froncisz po rozpoznaniu w dniu 30 czerwca 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu T. L. od postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 17 maja 2017 r. oddalającego wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi T. L. na decyzję Prezesa Sądu Okręgowego w Krakowie z dnia [...] grudnia 2015 r. znak [...] w przedmiocie udostępnienia informacji publicznej postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie referendarza sądowego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie postanowieniem z dnia 4 kwietnia 2016 r. odrzucił skargę T. L. na decyzję Prezesa Sądu Okręgowego w Krakowie z dnia [...] grudnia 2015 r. znak [...] w przedmiocie udostępnienia informacji publicznej, ponieważ skarżący nie uzupełnił w wyznaczonym terminie braków formalnych skargi. Skarżący złożył 9 maja 2016 r. wniosek o przyznanie prawa pomocy przez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Z oświadczenia skarżącego wynikało, że posiadał on 1/3 domu o pow. około 35 m2 i wartości około 40.000 zł. Wnioskodawca nie wykazał cennych ruchomości, oszczędności ani dochodu. Nie oświadczył też, jakie są jego miesięczne zobowiązania i koszty utrzymania. Referendarz wezwał skarżącego do uzupełnienia braków złożonego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez wyjaśnienie, z czego aktualnie się utrzymuje, wyjaśnienie z kim prowadzi wspólne gospodarstwo domowe, podanie dochodów, majątku oraz oszczędności członków rodziny, wykazanie do kogo należy mieszkanie, w którym skarżący zamieszkuje, potwierdzenie wydatków na utrzymanie, oświadczenie czy posiada samochód, a także przedstawienie stanu rachunków bankowych. Skarżący na powyższe wezwanie odpowiedział pismem z dnia 14 czerwca 2016 r. W piśmie tym wnioskodawca wskazał, iż według niego bezprawnym było wzywanie go o uzupełnienie braków złożonego uprzednio formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy. Uważa, iż przepis nie wymaga przedkładania żądanych dokumentów ani dodatkowych oświadczeń – wystarcza sam wypełniony formularz urzędowy PPF. Zdaniem skarżącego działanie tak szczegółowe wezwanie jest błędem lub zaplanowanym naruszeniem prawa ubogich, by uniemożliwić wnioskodawcy otrzymanie prawa pomocy. Następnie referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie postanowieniem z 16 czerwca 2016 r. oddalił wniosek T. L. o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika z urzędu. W dalszej kolejności WSA w Krakowie postanowieniem z dnia 3 sierpnia 2016r. utrzymał w mocy powyższe postanowienie referendarza sądowego. Z kolei postanowieniem z 20 września 2016 r. WSA w Krakowie odrzucił zażalenie na powyższe postanowienie, jako ostateczne w toku instancji i niezaskarżalne. Następnie postanowieniem z 22 grudnia 2016 r. WSA w Krakowie odrzucił zażalenie na postanowienie z 20 września 2016 r., bowiem skarżący nie uzupełnił braków formalnych zażalenia. W dalszej kolejności skarżący wniósł 27 marca 2017 r. do WSA w Krakowie kolejny wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata, uzupełniony formularzem PPF z 31 marca 2017 r. Swoją sytuację opisał jak w formularzu 9 maja 2016 r., z tą różnicą, że w rubryce "Zobowiązania i stałe wydatki" wskazał na zadłużenie w wysokości około 25.000 zł i wydatki stałe około 800 – 1.200 zł. Z uwagi na fakt, iż podane przez wnioskodawcę informacje dotyczące jego stanu majątkowego okazały się niewystarczające, referendarz, działając na zasadzie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2016 r., poz. 718 ze zm., dalej: P.p.s.a.), zarządzeniem z 6 kwietnia 2017 r. wezwał wnioskodawcę - pod rygorem oddalenia wniosku - do przekazania w terminie 7 dni od dnia otrzymania wezwania następujących informacji: - udokumentowanie za pomocą kserokopii faktur i rachunków miesięcznych kosztów utrzymania, w szczególności opłat za media za ostatni okres rozliczeniowy (gaz, prąd, woda, ścieki), a także telefon, ubezpieczenia, podatek od nieruchomości, wydatki na żywność i leki, wizyty lekarskie, aktualnych zaświadczeń o stanie zdrowia. W przypadku zaległości z tytułu tych opłat za media należy przedstawić aktualne zaświadczenie z właściwych organów potwierdzających tę okoliczność; - oświadczenie, jaki miesięczny dochód uzyskuje i z jakiego tytułu; - przedstawienie historii rachunku bankowego skarżącego za ostatnie trzy miesiące, z aktualnym saldem; - przedłożenie zeznania podatkowego skarżącego za rok 2015; - oświadczenie, czy jest właścicielem lub współwłaścicielem pojazdu mechanicznego, jeśli tak niech poda markę i rok produkcji; - oświadczenie, czy skarżący korzysta z pomocy opieki społecznej, jeśli tak to w jakim zakresie niech przedstawi stosowne decyzje. W odpowiedzi na wezwanie wnioskodawca w piśmie z dnia 11 maja 2017 r. (przesłanym drogą elektroniczną, podpisanym osobiście 12 maja 2017 r.) wniósł o wskazanie dokładanego przepisu i dokładnej treści przepisu i orzecznictwa, bowiem, według wiedzy wnioskodawcy, nie ma takiego przepisu i nie ma uzasadnienia dla tak absurdalnych czynności, o jakie wzywa referendarz. W ocenie skarżącego art. 255 P.p.s.a. w żaden sposób nie uzasadnia wzywania o takie dokumenty, a w wezwaniu nie wskazano podstawy prawnej dla tak absurdalnej czynności, co jest, zdaniem skarżącego, naruszeniem prawa, bowiem w tym zakresie traktuje wnioskodawcę w sposób skrajanie poniżający i bez szacunku dla praw obywatela. Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie postanowieniem z dnia 17 maja 2017 r. oddalił wniosek T. L. o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W ustawowym terminie wnioskodawca złożył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie sprzeciw od powyższego rozstrzygnięcia. Skarżący we wniesionym sprzeciwie zakwestionował nieprzyznanie mu prawa pomocy. W uzasadnieniu sprzeciwu skarżący powtórzył prezentowaną w dotychczasowych pismach argumentację. Podkreślił, że wykazanie przesłanek udzielenia prawa pomocy polega na oświadczeniu wnioskodawcy, a nie na przedkładaniu rachunków, faktur itd., o których nie ma mowy w art. 246 P.p.s.a. Podniósł, że obowiązek przedstawienia dokumentów, zaświadczeń, rachunków, czy innych dowodów, nie wynika z formularza PPF ani ustawy, a zatem ustawodawca go nie przewidział i jest on wymysłem referendarza. Podniósł również, że nie sposób sobie wyobrazić, by osoba majętna wnioskowała o prawo pomocy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje. Stosownie do art. 259 § 1 P.p.s.a. od postanowień dotyczących prawa pomocy przysługuje środek zaskarżenia w postaci sprzeciwu. Rozpoznając sprzeciw sąd wydaje postanowienie, w którym kwestionowane orzeczenie zmienia albo utrzymuje w mocy, o czym orzeka na posiedzeniu niejawnym – art. 260 § 1 i § 3 P.p.s.a. W myśl przepisu art. 245 § 1 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym, przy czym prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2 tego przepisu), natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 P.p.s.a.), zaś częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej (art. 245 § 4 P.p.s.a.). Zgodnie z art. 246 § 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej może nastąpić: w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wykazanie powyższego spoczywa na wnioskodawcy. Nadto należy zaznaczyć, iż wniosek skarżącego jest jego kolejnym w niniejszej sprawie wnioskiem o przyznanie prawa pomocy. Poprzedni wniosek, postanowieniem WSA w Krakowie z 3 sierpnia 2016 r., został rozpoznany odmownie, a oddalające wniosek postanowienie referendarza sądowego z 16 czerwca 2016 r. zostało utrzymane w mocy. Ponieważ postanowienie to stało się prawomocne, obecny wniosek o prawo pomocy jest rozpoznawany w oparciu o art. 165 P.p.s.a., który stanowi, iż postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Przepisy P.p.s.a. dopuszczają możliwość wielokrotnego składania wniosku o przyznanie prawa pomocy, jednakże odmienna ocena sytuacji materialnej wnioskodawcy, przy rozpatrywaniu kolejnego wniosku, jest możliwa wyłącznie po zmianie istotnych okoliczności mających wpływ na tę ocenę. W niniejszej sprawie, w ocenie Sądu, nie nastąpiła jednak zmiana okoliczności istotnych, mających wpływ na ocenę sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Skarżący, poza dodatkowym wskazaniem, że ma zadłużenie w wysokości około 25.000 zł i wydatki stałe około 800 – 1.200 zł (wcześniej rubryka 11 formularza PPF pozostała niewypełniona, ani nieprzekreślona), nie wykazał bowiem żadnych nowych okoliczności świadczących o pogorszeniu – w stosunku do stanu z maja i czerwca 2016 r. - jego stanu majątkowego. Wskutek braku ze strony skarżącego – wnioskodawcy - woli przedstawienia informacji, w celu ustalenia rzeczywistej sytuacji majątkowej i osobistej skarżącego, brak jest podstaw do uznania, że są to okoliczności nowe. Oczywiste jest, zdaniem Sądu, że mimo braku wskazania w formularzu z maja 2016 r. jakichkolwiek wydatków, wydatki takie skarżący musiał mieć, by móc egzystować. Próba zgromadzenia przez referendarza jakichkolwiek informacji na temat środków potrzebnych skarżącemu do życia i egzystencji oraz źródła ich pochodzenia (np. darowizn, czy pomocy społecznej) spotkała się z oporem skarżącego i brakiem odpowiedzi. Należy przy tym podkreślić, że instytucja przyznania prawa pomocy - zwolnienia od kosztów sądowych, czy ustanowienia pełnomocnika osobie fizycznej ma charakter fakultatywny. Przyznanie prawa pomocy osobom fizycznym, przy spełnianiu przesłanek przewidzianych w przepisie art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a., nie ma więc charakteru bezwzględnego. Sąd bowiem może, ale nie musi, przyznać taką pomoc (por. postanowienia NSA z dnia 30 listopada 2010 r. sygn. I FSK 790/10, z dnia 30 września 2011 r., sygn. II FZ 409/11 - powołane orzeczenia dostępne są na stronie: www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Jest to uzależnione od sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Zwolnienie od kosztów sądowych jest odstępstwem od ogólnej zasady przewidzianej w art. 199 P.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, jak i od konstytucyjnego obowiązku ponoszenia danin publicznych wynikającego z art. 84 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. z 1997 r., nr 78, poz. 483 ze zm.). Należy podkreślić, że słusznie wskazał referendarz w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, że to strona ma wskazać taką sytuację materialną, która uzasadniałaby przyznanie prawa pomocy. Brzmienie tego przepisu nie pozostawia wątpliwości, że inicjatywa dowodowa zmierzająca do uprawdopodobnienia, że zachodzą przesłanki przemawiające na rzecz przyznania prawa pomocy ciąży na wnioskodawcy (por. postanowienie WSA w Gliwicach z 23 października 2009 r., sygn. II SA/GL 823/09). Wnioskodawca ma też obowiązek współdziałania z sądem w zakresie gromadzenia dowodów źródłowych i wyjaśnień wszystkich okoliczności w celu ustalenia jego rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Brak tej współpracy przesz niedostarczenie dokumentów, bądź nieskładanie wyczerpujących oświadczeń musi mieć wpływ na dokonywaną przez orzekającego ocenę wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienia NSA z 4 kwietnia 2011 r., sygn. II FZ 103/11, z 19 października 2010 r., sygn. II GZ 296/10). W rozpatrywanym przypadku brak współpracy ze strony skarżącego w kwestii wyjaśnienia wątpliwości co do jego stanu majątkowego i rodzinnego, który swoją aktywność ograniczył do przedstawienia wypełnionego formularza PPF, uniemożliwił wykazanie w sprawie spełnienia przesłanek do udzielenia prawa pomocy. Biorąc więc powyższe pod uwagę Sąd stwierdził, że zwolnienie skarżącego od kosztów sądowych i przyznanie adwokata jest w niniejszej sprawie pozbawione podstaw. Odnosząc się do argumentacji zawartej w sprzeciwie trzeba wskazać, że z art. 246 P.p.s.a. wynika uprawnienie i zobowiązanie orzekającego w sprawie prawa pomocy do zbadania, czy wnioskodawca: "wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów". Zgodnie zaś z art. 252 P.p.s.a. oświadczenie strony winno zawierać dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, o stanie rodzinnym, a w razie braku tych dokładnych danych, orzekający musi wezwać wnioskodawcę do ich uzupełnienia, czy też wyjaśnienia. Wskazywanie na brak dochodu, przy jednoczesnym wskazaniu stałych wydatków około 800 – 1.200 zł, nie może być uznane za wiarygodne przedstawienie dokładnych danych, o których mowa w art. 252 P.p.s.a. Zatem skarżący nie przedstawił całokształtu swojej sytuacji rodzinnej i majątkowej. Wbrew ocenie skarżącego spotykaną praktyką jest wnioskowanie o prawo pomocy przez osoby nie należące do grona ubogich, a nawet przez osoby zamożne, co jednoznacznie wynika z orzecznictwa sądów administracyjnych w przedmiocie prawa pomocy. Sąd nie neguje faktu, że skarżący znajduje się w niełatwej sytuacji majątkowej, ale jednocześnie nie zrobił nic, by tę sytuację uprawdopodobnić i umożliwić jej ocenę, uzasadniającą przyznanie prawa pomocy w zakresie choćby częściowym. Z uwagi na wskazane powyżej okoliczności Sąd stwierdził, że skarżący nie wykazał, by w niniejszej sprawie uzasadnione było przerzucenie kosztów postępowania sądowego na ogół społeczeństwa. W konsekwencji, zdaniem Sądu, skarżący nie wykazał, aby jego sytuacja materialna uległa obecnie pogorszeniu w stosunku do poprzednio ocenianej przez Sąd, uzasadniającemu zmianę poprzednio wydanego postanowienia. Dlatego też Sąd, na podstawie art. 246 § 1 pkt 1, art. 165 i art. 260 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.