II SA/Kr 851/17

Kraków, dnia 25 października 2017 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym : Przewodniczący : Sędzia WSA Magda Froncisz po rozpoznaniu w dniu 25 października 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu B. M. od postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 28 września 2017 r. oddalającego wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata lub radcy prawnego w sprawie ze skargi B. M. na decyzję Wojewody [...] z dnia 12 maja 2017 r. znak [...] w przedmiocie zatwierdzenia projektu budowlanego i udzielenia pozwolenia na budowę postanawia: zmienić zaskarżone postanowienie referendarza sądowego w ten sposób, że zwolnić skarżącą od kosztów sądowych, a w pozostałym zakresie utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. W dniu 11 sierpnia 2017 r. skarżąca złożyła wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata lub radcy prawnego w sprawie ze skargi na decyzję Wojewody z dnia 12 maja 2017r. Skarżąca domaga się zwolnienia z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych oraz ustanowienia pełnomocnika z uwagi na trudną sytuację materialną. Wskazuje, iż sama jest osobą bezrobotną, utrzymuje się z prac dorywczych oraz dochodu z gospodarstwa rolnego. Nie ma stałego świadczenia socjalnego. Ma problemy ze zdrowiem, obawia się, iż będzie miała trudności z samodzielną reprezentacją w sądzie. Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie postanowieniem z 28 września 2017 r. oddalił wniosek skarżącej o zwolnienie od kosztów sądowych oraz oddalił wniosek o ustanowienie adwokata lub radcy prawnego z urzędu, wskazując, że skarżąca nie wykazała wystarczająco skutecznie, iż w obecnej sytuacji majątkowej nie jest w stanie, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie, ponieść kosztów sądowych w niniejszej sprawie. Dane zawarte w złożonym przez nią formularzu, a także w uzupełnieniu tegoż formularza, nie mają cechy dokładności, a wezwanie do uzupełnienia braków tegoż wniosku i danych zostało wykonane przez skarżącą w ograniczonym zakresie. Wnioskodawczyni nie potwierdziła żadnymi dokumentami dochodu osiąganego przez nią z prac dorywczych. Przedstawiła jedynie zaświadczenie z Urzędu Gminy o średniorocznym dochodzie w gospodarstwa rolnego, który w przeliczeniu miesięcznym wynosi 218 zł. Orzekający referendarz nie miał zatem możliwości zweryfikowania twierdzeń skarżącej dotyczących jej faktycznych dochodów, ich rzeczywistej wysokości. Ponadto skarżąca składa niespójne oświadczenia dotyczące faktu, z kim prowadzi wspólne gospodarstwo domowe. Orzekający zatem nie miał możliwości rzetelnej i pełnej oceny stanu majątkowego rodziny strony, a co się z tym wiąże – ustalenia, czy zachodzą przesłanki uzasadniające przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, o jakie wnosi skarżąca. W ustawowym terminie skarżąca złożyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie sprzeciw od powyższego rozstrzygnięcia. Skarżąca we wniesionym sprzeciwie zakwestionowała nieprzyznanie jej prawa pomocy w pełnym zakresie. Wniosła o zmianę zaskarżonego postanowienia i zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata lub radcy prawnego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje. Stosownie do art. 259 § 1 P.p.s.a. od postanowień dotyczących prawa pomocy przysługuje środek zaskarżenia w postaci sprzeciwu. Rozpoznając sprzeciw sąd wydaje postanowienie, w którym kwestionowane orzeczenie zmienia albo utrzymuje w mocy, o czym orzeka na posiedzeniu niejawnym – art. 260 § 1 i § 3 P.p.s.a. W myśl przepisu art. 245 § 1 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym, przy czym prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2 tego przepisu), natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 P.p.s.a.), zaś częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej (art. 245 § 4 P.p.s.a.). Zgodnie z art. 246 § 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej może nastąpić: w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wykazanie powyższego spoczywa na wnioskodawcy. Należy przy tym podkreślić, że instytucja przyznania prawa pomocy - zwolnienia od kosztów sądowych, czy ustanowienia pełnomocnika osobie fizycznej ma charakter fakultatywny. Przyznanie prawa pomocy osobom fizycznym, przy spełnianiu przesłanek przewidzianych w przepisie art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a., nie ma więc charakteru bezwzględnego. Sąd bowiem może, ale nie musi, przyznać taką pomoc (por. postanowienia NSA z dnia 30 listopada 2010 r. sygn. I FSK 790/10, z dnia 30 września 2011 r., sygn. II FZ 409/11 - powołane orzeczenia dostępne są na stronie: www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Jest to uzależnione od sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Zwolnienie od kosztów sądowych jest odstępstwem od ogólnej zasady przewidzianej w art. 199 P.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, jak i od konstytucyjnego obowiązku ponoszenia danin publicznych wynikającego z art. 84 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. z 1997 r., nr 78, poz. 483 ze zm.). Należy podkreślić, że słusznie wskazał referendarz w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, że to strona ma wskazać taką sytuację materialną, która uzasadniałaby przyznanie prawa pomocy. Brzmienie tego przepisu nie pozostawia wątpliwości, że inicjatywa dowodowa zmierzająca do uprawdopodobnienia, że zachodzą przesłanki przemawiające na rzecz przyznania prawa pomocy ciąży na wnioskodawcy (por. postanowienie WSA w Gliwicach z 23 października 2009 r., sygn. II SA/GL 823/09). Wnioskodawca ma też obowiązek współdziałania z sądem w zakresie gromadzenia dowodów źródłowych i wyjaśnień wszystkich okoliczności w celu ustalenia jego rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Brak tej współpracy przesz niedostarczenie dokumentów, bądź nieskładanie wyczerpujących oświadczeń musi mieć wpływ na dokonywaną przez orzekającego ocenę wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienia NSA z 4 kwietnia 2011 r., sygn. II FZ 103/11, z 19 października 2010 r., sygn. II GZ 296/10). W rozpatrywanym przypadku skarżąca na wezwanie referendarza, a także w sprzeciwie uzupełniła w sposób wiarygodny i przekonujący dane o swojej sytuacji majątkowej i rodzinnej. Biorąc więc powyższe pod uwagę Sąd stwierdził, że wniosek o prawo pomocy zasługuje na uwzględnienie w części, ponieważ skarżąca nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, natomiast wykazała, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku w koniecznym utrzymaniu siebie i rodziny. Zatem należało zmienić zaskarżone postanowienie referendarza sądowego w ten sposób, że zwolnić skarżącą od kosztów sądowych, w pozostałym zakresie jednakże utrzymując w mocy zaskarżone postanowienie. Należy podkreślić, że instytucja przyznania prawa pomocy stanowi w istocie pomoc państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie mogą uiścić kosztów postępowania bez wywołania uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania siebie i rodziny. Ubiegający się o taką pomoc winien więc w każdym wypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające, może zwrócić się o pomoc państwa. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest więc formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Kluczową zaś rolę dla oceny możliwości płatniczych skarżącego ma fakt, iż zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy powinna być rozpatrywana w dwóch aspektach – z uwzględnieniem z jednej strony wysokości obciążeń finansowych, jakie strona musi ponieść w konkretnym postępowaniu, a z drugiej strony – jej możliwości płatniczych i finansowych. Wnioskodawczyni jest osobą bezrobotną, w złym stanie zdrowia. Z dokumentów zgromadzonych w aktach sprawy wynika, iż prowadzi gospodarstwo domowe samodzielnie, nie ma stałego świadczenia socjalnego, ubiega się o emeryturę. Utrzymuje się z prac dorywczych w wysokości ok. 1000 zł miesięcznie oraz dochodu z gospodarstwa rolnego. Zobowiązania miesięczne to łącznie kwota 690 zł. Przedstawiła zaświadczenie z Urzędu Gminy o średniorocznym dochodzie z gospodarstwa rolnego, który w przeliczeniu miesięcznym wynosi 218 zł. Z akt sprawy wynika, iż skarżąca ma dom jednorodzinny o pow. 100 m2 zajęty przez komornika, nieruchomość rolną o pow. 5,99 ha, kaczki, kury, gęsi, króliki. Nie wykazuje faktu posiadania cennych ruchomości bądź oszczędności. W odpowiedzi na wezwanie skarżąca wyjaśniła, iż nie jest zarejestrowana jako osoba bezrobotna, nie otrzymuje zasiłków, nie ma zaznania podatkowego za 2016 r., nie ma samochodu ani maszyn rolniczych, nie pobiera dopłat z ARiMR, a prowadzona hodowla drobiu i królików jest tylko na własny użytek. Nie ma rachunku bankowego. Ponadto dodała, że nie jest w stanie przedstawić i udokumentować dochodów z tytułu prac dorywczych, gdyż osoby, dla których te prace świadczy, chcą pozostać anonimowe. Skarżąca wskazała, iż nie prowadzi wspólnego gospodarstwa z synem, który w jej domu prowadzi swoją działalność gospodarczą. Mieszka u niej brat, który jest osobą bez dochodów i własnych środków na utrzymanie. Brat jest właścicielem nieruchomości rolnych i leśnych w R. . Grunty nie są uprawiane ze względu na zły stan zdrowia brata. Sąd wskazuje, że badając wniosek o przyznanie prawa pomocy, bada wyłącznie to, czy strona posiada obecnie środki w takiej wysokości, aby móc opłacić aktualnie wymagane koszty postępowania. Oceniając, czy sytuacja materialna strony kwalifikuje ją do przyznania prawa pomocy, Sąd bierze pod uwagę nie tylko wysokość uzyskiwanych dochodów, ale również stan majątkowy strony. Dochód skarżącej nie jest znaczny, jednakże nie można stwierdzić, aby wnioskodawczyni należała do osób, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia. Podsumowując należy wskazać, że sytuacja materialna skarżącej nie jest na tyle zła, aby przyznać skarżącej prawo pomocy w pełnym zakresie, w tym także przez ustanowienie adwokata lub radcy prawnego z urzędu. Niniejsze postanowienie w żadnym stopniu nie wpłynie negatywnie na możliwość realizacji przez skarżącą konstytucyjnego prawa do sądu wobec zwolnienia skarżącej od kosztów sądowych. Niniejsze postanowienie nie narusza też uprawnień skarżącej wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, czy art. 6 Konwencji o ochronie prawa człowieka i podstawowych wolności z dnia 4 listopada 1950 r. (Dz.U. z 1993 r., nr 61, poz. 284 ze zm.). Należy podkreślić, iż celem instytucji prawa pomocy ("prawa ubogich") jest umożliwienie skorzystania z drogi sądowej osobom o znikomych dochodach, znajdujących się na skraju ubóstwa, wobec których konieczność poniesienia kosztów sądowych, czy kosztów ustanowienia kwalifikowanego pełnomocnika z wyboru mogłaby spowodować uszczerbek w koniecznym utrzymaniu. Skarżąca, z uwagi na wskazane powyżej okoliczności, do takich osób nie należy. Aktualnie przyznanie skarżącej prawa pomocy w pełnym zakresie nie byłoby uzasadnione, ani adekwatne do sytuacji majątkowej i procesowej skarżącej. Zatem uwzględnienie wniosku w części jest w okolicznościach sprawy zasadne. Ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 roku w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, opubl. Lex nr 75481). Mając powyższe na uwadze Sąd orzekł jak w sentencji postanowienia, na podstawie art. 245 § 3, art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 260 P.p.s.a..