III SA/Kr 1150/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elżbieta Kremer Sędziowie WSA Bożenna Blitek WSA Maria Zawadzka (spr.) Protokolant Renata Nowak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 czerwca 2011 r. sprawy ze skargi E. H. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 16 lipca 2010 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 16 lipca 2010r znak: [...], po rozpatrzeniu odwołania E. H., utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy z dnia [...] 2010 roku znak: [...], którą odmówiono przyznania E. H. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na A. J. Wydanie powyższych decyzji poprzedzone zostało następującymi ustaleniami faktycznymi i prawnymi: W dniu 17 marca 2010 roku E. H. złożyła w organie I instancji wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na A. J., która zgodnie z orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS Nr [...] jest całkowicie niezdolna do pracy i niezdolna do samodzielnej egzystencji Decyzją z dnia [...] 2010 roku znak: [...] organ I instancji odmówił E. H. przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na swoją macochę A. J. Dokonując oceny prawnej organ powołał treść art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych określający warunki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, którymi są: pozostawanie w kręgu wymienionych w nim osób (matka, ojciec, inna osoba zobowiązana do alimentacji, opiekun faktyczny dziecka) niepodejmowanie lub rezygnacja z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym legitymującym się orzeczeniem o niepełnosprawności z określonymi wskazaniami lub o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wskazał, że przedmiotowe świadczenie przysługuje także innej osobie niż wymieniona w art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych po spełnieniu przewidzianych tym przepisem warunków, w tym bliskiego pokrewieństwa i obciążenia obowiązkiem alimentacyjnym. Na podstawie powołanych przepisów oraz art. 61, art. 128, art. 129 oraz art. 144 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego organ ustalił, że skarżąca nie spełnia podstawowego warunku uprawniającego do przyznania świadczenia, bowiem nie jest wobec podopiecznego zobowiązana do alimentacji. E. H. nie jest spokrewniona z A. J. i nie ciąży na niej obligatoryjny obowiązek alimentacyjny względem żony jej ojca, nie będącej jej matką. Tym samym zobowiązanie takie powstaje w sytuacji szczególnej, wymagającej potwierdzenia wyrokiem sądu. W odwołaniu od powyższej decyzji E. H. domagała się przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego na A. J. Podniosła, że pomimo tego, że A. J. nie jest jej matką biologiczną, to jednak wychowywała ją od 6 roku życia, a obecnie wymaga opieki i pielęgnacji, gdyż jest niezdolna do samodzielnej egzystencji, a nie ma innej bliskiej, spokrewnionej osoby, która mogłaby się nią opiekować. Decyzją z dnia 16 lipca 2010 roku znak: [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze, po rozpatrzeniu odwołania utrzymało w mocy decyzje organu I instancji. W uzasadnieniu decyzji SKO wskazało, że z załączonych dokumentów wynika, że E. H. nie podejmuje zatrudnienia ani innej pracy zarobkowej z powodu opieki nad A. J., która zgodnie z orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS jest całkowicie niezdolna do pracy oraz niezdolna do samodzielnej egzystencji. Jednak, jak podkreślił organ II instancji, E. H. i A. J. łączą jedynie więzy powinowactwa, w rozumieniu art. 617 § 1 Kodeksu cywilnego (dalej k.c.), ponieważ A. J. jest żoną nieżyjącego już ojca skarżącej – K. J. Zatem w świetle powołanych przepisów E. H. nie można zaliczyć do grona osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny, gdyż zgodnie z art. 129 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, obowiązek alimentacyjny ciąży jedynie na krewnych w linii prostej oraz na rodzeństwie. Tymczasem art. 17 ust. 1 i ust. 1 lit.a ustawy o świadczeniach rodzinnych zawiera zamknięty katalog osób uprawnionych do ubiegania się o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, do których należą: matka albo ojciec osoby wymagającej opieki, opiekun faktyczny dziecka wymagającego opieki, a także inna osoba niż spokrewniona w pierwszy stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, w przypadku, gdy nie ma osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu albo gdy osoba ta nie jest w stanie sprawować takiej opieki. Podnoszone przez skarżącą argumenty w odwołaniu nie mogą zostać uwzględnione. Co prawda, jak stwierdził organ odwoławczy, w myśl art. 144 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego mąż matki dziecka nie będący jego ojcem może żądać od dziecka świadczeń alimentacyjnych, jeżeli przyczyniał się do wychowania i utrzymania dziecka, a żądanie jego odpowiada zasadom współżycia społecznego. Takie samo uprawnienie przysługuje żonie ojca dziecka, nie będącego matką dziecka, jednak z dołączonych do akt dokumentów nie wynika, aby taki obowiązek został na skarżącą nałożony. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie E. H. ponownie domagała się przyznania jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na A. J. W uzasadnieniu skargi ponownie podniosła, ze A. J., po śmierci jej matki wyszła za mąż za jej ojca i od 6 roku życia, to faktycznie ona się nią zajmowała i dlatego zawsze uważała ją za swoją matkę. Obecnie A. J. ma 80 lat i wymaga opieki i pielęgnacji, gdyż jest niezdolna do samodzielnej egzystencji i nie ma innej bliskiej osoby, która mogłaby się nią opiekować. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w całości podtrzymało swoje dotychczasowe stanowisko i wniosło o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: Wojewódzki Sąd Administracyjny zgodnie z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270) sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej, a w myśl art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269) kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Jednocześnie w oparciu o art. 134 § 1 ustawy wskazanej jako pierwsza Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami oraz powołaną podstawą prawną. W ramach tak określonej kognicji Sąd bada czy przy wydaniu zaskarżonego aktu administracyjnego nie naruszono przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania. Przedmiotem oceny w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 16 lipca 2010r. utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji, odmawiającą E. H. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy w związku z opieką nad A. J. W ocenie Sądu zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu I instancji wydane zostały z naruszeniem przepisów prawa materialnego polegającym na błędnej interpretacji art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r., Nr 139, poz. 992 ze zm.) oraz z naruszeniem przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Skarga jest zatem zasadna i jako taka zasługuje na uwzględnienie. W przedmiotowej sprawie istota sporu sprowadza się do wykładni art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r., Nr 139, poz. 992 ze zm.). Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje matce albo ojcu, innym osobom, na których zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny, a także opiekunowi faktycznemu dziecka jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W myśl jednak art. 17 ust. 1a tej ustawy, świadczenia pielęgnacyjne przysługuje osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, w przypadku gdy nie ma osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu albo gdy osoba ta nie jest w stanie sprawować opieki, o której mowa w ust. 1. Bezspornym jest, że skarżąca E. H. zrezygnowała z pracy zarobkowej w związku z opieką nad swoją macochą A. J., która zgodnie z orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS jest osobą całkowicie niezdolna do pracy i niezdolna do samodzielnej egzystencji. Nadto skarżąca, z uwagi na śmierć swojego ojca (a męża A. J.) jest jedyną osobą, która może sprawować opiekę nad A. J. Bezspornym jest także, że skarżąca nie należy do osób, na których ciąży względem A. J. obowiązek alimentacyjny. Dokonując wykładni art. 17 ust. 1a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r., Nr 139, poz. 992 ze zm.) przypomnieć należy, że wyrokiem z dnia 18 lipca 2008 roku sygn. akt P 27/07 Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim uniemożliwia nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego obciążonej obowiązkiem alimentacyjnym osobie zdolnej do pracy, niezatrudnionej ze względu na konieczność sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko niepełnosprawnym członkiem rodziny, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. W uzasadnieniu tego wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że w kwestionowanym przepisie mamy do czynienia z pominięciem legislacyjnym, zawężającym w sposób niezgodny z Konstytucją krąg uprawnionych do nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż przepis ten pomija możliwość do nabycia tego prawa przez osoby rezygnujące z aktywności zawodowej z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko niepełnosprawnym członkiem rodziny, wobec którego obciążone są obowiązkiem alimentacyjnym. Trybunału podkreślił, że trudności w postaci ustalenia rzeczywistego sprawowania opieki i pielęgnowania osoby niepełnosprawnej ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczność stałego współudziału opiekuna w procesie leczenia nie mogą stanowić wystarczającej przesłanki odstąpienia od zasady równego traktowania podmiotów znajdujących się w sytuacji podobnej. Na ustawodawcy ciąży obowiązek takiego ukształtowania przepisów aby nie sprzyjał one nadużyciom. Na organach państwowych, samorządowych oraz innych podmiotach stosujących przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych, ciąży z kolei obowiązek rzetelnej weryfikacji stanów faktycznych w rozpoznawanych sprawach o wypłatę świadczeń pielęgnacyjnych. Zdaniem Trybunału, ograniczenie osób uprawnionych do otrzymywania świadczenia pielęgnacyjnego, prowadzące do naruszenia konstytucyjnej zasady równości, nie może być usprawiedliwione założoną z góry niesprawnością władzy publicznej. W wyroku z dnia 22 lipca 2008 r. Trybunał Konstytucyjny zakwestionował, jako niezgodny z art. 18, art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji RP, przepis art. 17 ust. 1 i ust. 5 pkt 2 lit. b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim uniemożliwia przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osobie, która rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad innym niż jej dziecko niepełnosprawnym, niepełnoletnim członkiem rodziny, dla której stanowi rodzinę zastępczą spokrewnioną i wobec którego osobę tę obciąża obowiązek alimentacyjny. Z uzasadnień powołanych wyroków nie wynika, by Trybunał Konstytucyjny uzależniał ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od tego, czy osoby ubiegające się o świadczenie były obciążone ustawowym obowiązkiem alimentacyjnym. W związku z tym kluczowym dla rozstrzygnięcia sprawy zagadnieniem jest ocena, czy możliwa jest taka prokonstytucyjna i systemowa wykładnia art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, w oparciu o którą prawo do świadczenia pielęgnacyjnego będzie przysługiwało również osobie niepodejmującej lub rezygnującej z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko pełnoletnim członkiem rodziny, legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wobec którego osoby tej nie obciąża obowiązek alimentacyjny, a jednocześnie, gdy niepełnosprawny jest jedynym członkiem rodziny osoby rezygnującej z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania nad nim opieki. Również sądy administracyjne w licznych wyrokach dokonują wykładni art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych w sposób umożliwiających poszerzenie kręgu uprawnionych do spornego świadczenia o osoby będące członkami rodziny, ale niezobowiązane do alimentacji. Gdy wyniku wykładni językowej nie da się zaakceptować ze względu na konsekwencje o charakterze systemowym, należy się posiłkować wykładnią funkcjonalną i celowościową. Granice wykładni językowej nie są bowiem bezwzględne i ich przekroczenie jest uzasadnione w sytuacji odwołania się do wartości konstytucyjnych (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 grudnia 2009r., I OSK 722/09). W wyroku z dnia 27 listopada 2008r sygn. akt IV SA/Po 210/08 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu orzekła, że prokonstytucyjna wykładnia art. 17 ust. 1 i art. 3 pkt 16 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych pozwala uznać, że ustawa o świadczeniach rodzinnych przyznaje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego także osobie, która nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w celu sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko pełnoletnim członkiem rodziny legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (bądź równoznacznego z nim orzeczenia obwodowej komisji lekarskiej do spraw inwalidztwa i zatrudnienia o zaliczeniu zainteresowanej do pierwszej grupy inwalidów ogólnego stanu zdrowia i ustaleniu przeciwwskazania do każdej pracy) wobec którego osoby tej nie obciąża obowiązek alimentacyjny, a jednocześnie osoba ta jest jedynym członkiem rodziny osoby, którą osoba rezygnująca z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki, się opiekuje. Tą linię orzecznictwa podzieliły także inne sądy (wyroki: WSA w Łodzi z dnia 22 września 2010 r., II SA/Łd 582/10, WSA w Lublinie z dnia 12 października 2010 r., II SA/Lu 593/10 WSA w Białymstoku z dnia 20 stycznia 2011 r. II SA/Bk 776/10- http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Podziela ją również w pełni skład orzekający w niniejszej sprawie. W konsekwencji należy stwierdzić, że ustawa o świadczeniach rodzinnych przyznaje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego także osobie, która nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad pełnoletnim członkiem jej rodziny legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności bądź orzeczeniem o niezdolności do samodzielnej egzystencji, wobec którego osoby tej nie obciąża obowiązek alimentacyjny, gdy jednocześnie jest ona jedynym członkiem rodziny niepełnosprawnego, która może się nim opiekować. Rozpoznając ponownie sprawę organy przyjmą, że E. H. mieści się w kręgu podmiotów uprawnionych do ubiegania się świadczenia pielęgnacyjnego na jej macochę A. J., w rozumieniu art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych i przeprowadzą postępowanie wyjaśniające mające na celu ustalenia czy skarżąca spełnia pozostałe przesłanki przewidziane przepisami prawa do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z art. 17 ust. 1a i ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. b i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji