III SA/Kr 342/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Krystyna Kutzner po rozpoznaniu w dniu 2 czerwca 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu S. M. prowadzącego działalność gospodarczą pod firmą "A" w K od postanowienia Referendarza Sądowego z dnia 6 maja 2016 r. oddalającego wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi S. M. prowadzącego działalność gospodarczą pod firmą "A" w K na postanowienie Dyrektora Izby Celnej z dnia 15 stycznia 2016 r. nr [...] w przedmiocie odmowy zawieszenia postępowania postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Skarżący S. M. złożył wraz ze skargą wniosek o przyznanie prawa pomocy obejmujący zwolnienie od kosztów sądowych. W treści wniosku skarżący podał, iż prowadzi działalność gospodarczą pod firmą "A" i z tego tytułu jego miesięczny przychód wynosi ok. 2.000 zł z czego płaci: zasądzone alimenty na dwoje dzieci w wysokości 700 zł, czynsz za mieszkanie - 380 zł , media – ok. 100 zł, jedzenie – ok. 500 zł, paliwo – ok. 200 zł. Ponadto skarżący podniósł, że z uwagi na stan zdrowia ponosi koszty badań wykonywanych, co pół roku w wysokości ok. 200 zł. Z powodu stanu zdrowia nie może też podjąć żadnej dodatkowej pracy fizycznej. Skarżący oświadczył, że nie posiada zasobów pieniężnych, ani przedmiotów wartościowych. Zarządzeniem z dnia 16 marca 2016 r. wezwano skarżącego o wypełnienie przesłanego urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w terminie 7 dni pod rygorem pozostawienia wnioski bez rozpoznania. Z uwagi na niewystarczające dane zawarte w urzędowym formularzu "PPF" zarządzeniem z dnia 15 kwietnia 2016 r. wezwano skarżącego o uzupełnienie braków złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez: • wyjaśnienie, z jakich środków opłaca pomoc prawną profesjonalnego pełnomocnika? Jeśli pomoc tę skarżący otrzymuje pro bono przedstawienie - pisemnego oświadczenia pełnomocnika wraz z informacją, czy okoliczność ta jest znana organom właściwego samorządu zawodowego? Jeśli środki na opłacenie takiej pomocy prawnej otrzymał od osób trzecich - przedstawienie na tę okoliczność pisemnych oświadczeń tych osób; • przedstawienie kopii rocznego rozliczenia podatkowego za rok 2014 r.; Przedstawienie rocznego rozliczenia podatkowego za rok 2015 r. Jeśli skarżący nie składał jeszcze rocznej deklaracji podatkowej to proszę wyjaśnić jaki przychód, koszty jego uzyskania, dochód lub stratę zamierza wykazać przed organami skarbowymi? Wyjawienie, co skarżący konkretnie wliczał w koszty uzyskania przychodu w roku 2014 i 2015?; • przedstawienie kopii rachunków albo pokwitowań z ostatniego miesiąca albo za ostatni okres rozliczeniowy za czynsz, energię elektryczną, gaz, dostawę wody, wywóz nieczystości, telefon, leki, pokwitowanie płaconych alimentów. Jeśli występują problemy z terminowym regulowaniem tych należności przedłożenie kopii stosownych monitów, wezwań o zapłatę, nakazów, wyroków zasądzających etc; • przedstawienie kopii dowodu rejestracyjnego pojazdu do którego wydatki na paliwo skarżący zaliczył do stałych wydatków; • wyjaśnienie, czy skarżący posiada jakieś rachunki bankowe? Jeśli tak, to okazanie wyciągów obrazujących historię operacji dokonanych na tych rachunkach w okresie ostatnich sześciu miesięcy. Jeśli skarżący nie posiada żadnych rachunków bankowych - złożenie na tę okoliczność jednoznacznych pisemnych oświadczeń. W odpowiedzi na wezwanie tut. Sądu skarżący przedłożył: PIT 36, PIT/B, pokwitowanie opłat za czynsz, energię elektryczną, telefon oraz alimenty. Wyjaśnił również, iż mieszkanie przy ul. B w K jest mieszkaniem komunalnym, którego jest najemcą od śmierci babci. Postanowieniem z dnia 6 maja 2016 r. referendarz sądowy oddalił wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. Referendarz sądowy wyjaśnił, że skarżący nie wykonał zarządzenia z dnia 15 kwietnia 2016 r. Udzielił wybiórczych informacji, a oświadczenie zawarte we wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych wzbudzało wątpliwość i było niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącego. Od powyższego postanowienia referendarza sądowego pełnomocnik skarżącego wniósł w terminie sprzeciw zarzucając naruszenie art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r – Prawo o postepowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012r., poz.270) - dalej ppsa oraz wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia. Zdaniem skarżącego niezasadnie odmówiono mu przyznania prawa pomocy, bowiem za pomocą nadesłanych dokumentów wykazał, że w stosunku do niego zachodzą podstawy do zwolnienia go od kosztów sądowych. Podniósł również, że fakt, iż skarżący korzysta z usług profesjonalnego pełnomocnika będącego adwokatem nie powinien wpływać na ocenę zasadności zwolnienia od kosztów sądowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje: W myśl art. 260 § 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U.2012.270), w brzmieniu znajdującym zastosowanie do spraw, w których skargi wniesiono po dniu 14 sierpnia 2015 r., rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach takich wniesienie sprzeciwu wstrzymuje wykonalność zarządzenia lub postanowienia. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu i rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym. Zgodnie z treścią art. 246 § 1 pkt 2 ppsa, prawo pomocy w zakresie częściowym może zostać przyznane na wniosek strony będącej osobą fizyczną, jeżeli wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Jak wynika z przepisu art. 245 § 3 ppsa, prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, że prawo pomocy jest odstępstwem od zasady odpłatności postępowania sądowego i z tego powodu jego przyznanie następuje w wyjątkowych przypadkach, a mianowicie w sytuacji, gdy ograniczone możliwości płatnicze strony lub ich brak pozbawiają ją możności skorzystania z przysługującego jej prawa do sądu. Przeszkoda ta musi być realna, a do stwierdzenia jej zaistnienia niezbędne jest dokładne poznanie sytuacji wnioskodawcy. To na składającym wniosek o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar przekonania Sądu, że znajduje się w sytuacji, która została uznana przez ustawodawcę za usprawiedliwiającą przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 listopada 2012 r., sygn. akt: l FZ 429/12, LEX nr 1247073). Uwarunkowanie dostępu do sądu od ponoszenia opłat sądowych nie stanowi pozbawienia tego prawa, o ile opłaty te nie są nadmierne, a strona ma możliwość uzyskania zwolnienia z nich z uwagi na swoją sytuację finansową i sytuacja ta zostanie dogłębnie oceniona w postępowaniu dotyczącym zwolnienia od opłat (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 grudnia 2003 r., 47375/99 w sprawie Pogorzelec przeciwko Polsce, publ. w Lex pod nr 101042) – tak: postanowienie NSA z dnia 13 stycznia 2015 r., sygn. akt II FZ 1948/14. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe. Sąd nie kieruje się w tym zakresie zasadami słuszności, lecz bada stan majątkowy wnioskodawcy. Rozstrzygnięcie zatem w tej kwestii będzie zależało przede wszystkim od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. To strona musi wykazać, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia poczynienie odstępstwa od generalnej reguły ponoszenia kosztów procesu. Właściwe bowiem przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających wobec niej zastosowanie prawa pomocy oraz dowodów na ich poparcie umożliwi sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej. Nastąpić to może w sytuacji, w której strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy przedstawi w sposób przekonywujący, tj. spójny, niebudzący żadnych wątpliwości, że znajduje się w sytuacji umożliwiającej zasadność zastosowania wobec niej instytucji prawa pomocy. Instytucja przyznania prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana tylko w przypadkach osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną. Może być ono przyznane na wniosek osób bardzo ubogich, znajdujących się ze względu na różne zdarzenia życiowe w sytuacji, która nie pozwala im na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania, lub gdy ich zapłata byłaby związana z poniesieniem uszczerbku koniecznego dla wnioskującego i jego rodziny. Skoro udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa, to powinno ono sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie jej udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 3 stycznia 2013 r., sygn. akt: II FZ 987/12, LEX nr 1274301). W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego utrwalił się pogląd, że strona powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Natomiast jeżeli fakty, które podaje we wniosku, nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym strony, istnieją podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy (por. postanowienia NSA z dnia 9 września 2004 r., sygn. akt FZ 360/04, niepubl., postanowienie z dnia 20 grudnia 2010 r., sygn. akt I FZ 428/10, niepubl.). Ponadto w orzecznictwie podkreśla się, że właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie (postanowienie NSA z dnia 4 lipca 2013r., sygn. akt II GZ 324/13, LEX nr 1335108). Sąd nie jest zobowiązany do prowadzenia dochodzenia w sytuacji, gdy dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego nie są znane, mimo istniejącego po stronie wnioskodawcy ciężaru wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy (postanowienie NSA z dnia 4 czerwca 2013r., sygn. akt II GZ 260/13, LEX nr 1320697). Zgodnie z art. 255 ppsa strona ma obowiązek współdziałania z sądem w zakresie gromadzenia dowodów i wyjaśniania wszystkich okoliczności w celu ustalenia jej stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Niewywiązanie się z tego obowiązku może mieć wpływ na ocenę zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy. Innymi słowy, niezłożenie wymienionych w art. 255 ppsa oświadczeń i dokumentów stanowi niewypełnienie ciążącego na wnioskodawcy obowiązku współdziałania z sądem, co może stanowić podstawę do oddalenia wniosku o przyznanie prawa pomocy. W niniejszej sprawie wskazać należy, że skarżący został wezwany do złożenia dodatkowych wyjaśnień i do przedłożenia dodatkowych dokumentów obrazujących jego sytuację majątkową, nie uczynił jednak zadość temu wezwaniu, bowiem nie złożył niezbędnych wyjaśnień odnoszących się do jego sytuacji materialnej i nie udokumentował podnoszonych we wniosku okoliczności, które miałyby urzeczywistnić fakt jego bardzo trudnej sytuacji materialnej. W związku z powyższym brak realizacji obowiązków nałożonych zarządzeniem z dnia 15 kwietnia 2016 r. uniemożliwia faktyczną ocenę rzeczywistych możliwości płatniczych skarżącego i ustalenia, czy rzeczywiście nie jest on w stanie ponieść jakichkolwiek, czy choćby pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Orzekanie zaś na podstawie niekompletnych danych nie jest możliwe, ani dopuszczalne. Prawo pomocy, jak wyżej podniesiono, jest, bowiem instytucją wyjątkową i jako taka powinno być stosowne tylko w stosunku do osób, które w sposób nie budzący wątpliwości wykazały, że spełniają przesłanki do jego otrzymania. Zauważyć ponadto należy, że skarżący także na etapie sprzeciwu nie przedstawił argumentacji (ani nie załączył wspierających tą argumentację dokumentów), która mogłaby skutecznie podważyć ocenę wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy, dokonaną w zaskarżonym postanowieniu z dnia 6 maja 2016 r. Materiał dowodowy zgromadzony w niniejszej sprawie jest niewystarczający do wydania korzystnego dla strony rozstrzygnięcia, tj. przyjęcia, iż spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Podkreślić również należy, że rozpoznanie skargi w przedmiotowej sprawie jest uwarunkowane uiszczeniem wpisu w najniższej wysokości, wynoszącej 100 zł. Zwolnienie od tak niskich kosztów sądowych znajduje usprawiedliwienie w przypadku osób najbiedniejszych. Zdaniem Sądu uzyskiwane przez skarżącego dochody - stawia go poza kręgiem osób najuboższych. W związku z powyższym stwierdzić należy, iż skarżącemu prawidłowo i zasadnie odmówiono przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Skarżący nie spełnił bowiem przesłanek przyznania prawa pomocy wynikających z art. 246 § 1 pkt 2 ppsa. Mając na uwadze powyższe Sąd, na podstawie art. 260 § 1 ppsa, utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie.