III SA/Kr 852/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Krystyna Kutzner Sędziowie WSA Barbara Pasternak WSA Maria Zawadzka (spr.) Protokolant Małgorzata Krasowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 grudnia 2015 r. sprawy ze skarg D. P. i W. P. na decyzje Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 14 maja 2015 r. nr [...] z dnia 14 maja 2015 r. nr [...] w przedmiocie uznania przyznanego świadczenia z funduszu alimentacyjnego za świadczenie nienależnie pobrane I. uchyla zaskarżone decyzje oraz poprzedzające je decyzje organu I instancji; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz każdej ze skarżących po 12 zł (dwanaście złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania. W dniu [...] 2015 r. Prezydent Miasta wydał decyzje: - nr [...], którą uznał świadczenie alimentacyjne przyznane decyzją nr [...] z dnia [...] 2013 r. W. P. i pobrane w okresie od 1 października 2013 r. do 30 września 2014 r. za świadczenie nienależnie pobrane. - nr [...], którą uznał świadczenie alimentacyjne przyznane decyzją nr [...] z dnia [...] 2013 r. W. P. i pobrane w okresie od 1 marca 2013 r. do 30 września 2013 r. za świadczenie nienależnie pobrane. W uzasadnieniach decyzji organu wskazał, że od 1 marca 2013 r. do 30 września 2014 r., na mocy decyzji nr [...] i [...] zostało przyznane świadczenie z funduszu alimentacyjnego osobom uprawnionym – W. i S. P., reprezentowanym przez ich matkę D. P. w wysokości po 500,00 zł na każde z dzieci. Wyrokiem z dnia 30 października 2014 r., sygn. akt [...] Sąd Rejonowy uchylił alimenty zasądzone wcześniej wyrokiem z dnia 14 września 2012 r. na rzecz W. P. – z mocą wsteczną – od dnia 1 marca 2013 r. Powołując się na ustawę o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2012 r., poz. 1228 ze zm.), organ I instancji uznał za nienależnie pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 marca 2013 r. do 30 września 2014 r. Zgodnie z przywołaną przez organ ustawową definicją świadczenia nienależnie pobranego, wyrażoną w art. 2. ust. 7a) ustawy, jest ono świadczeniem z funduszu alimentacyjnego wypłacanym mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części. Prezydent Miasta wskazał również na obowiązek zwrotu bez odsetek ustawowych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, jeśli osoba związana obowiązkiem alimentacyjnym zostanie z niego zwolniona przez sąd, a osoba uprawniona pobierała wspomniane świadczenie za dany okres, co wynika z art. 29 ust. 3 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. W odwołaniach od D. P. uznała za niezasadny i "nieuczciwy" obowiązek zwrotu świadczeń alimentacyjnych od 1 marca 2013 r. z uwagi na fakt, iż wyrok uchylający obowiązek alimentacyjny zapadł półtora roku po tej dacie. Skarżąca podniosła, iż powinna być zobowiązana do zwrotu co najwyżej od daty wydania wyroku o uchyleniu obowiązku alimentacyjnego tj. od dnia 30 października 2014 r. Odwołanie od decyzji [...], złożyła również W. P., podnosząc te same zarzuty, co jej matka. Decyzjami z dnia 14 maja 2015 r. nr [...] oraz nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy zaskarżone decyzje organu I instancji. Organ odwoławczy powołał się na pismo od Komornika Sądowego informujące o uchyleniu alimentów na W. P., a także stosowny wyrok Sądu Rejonowego z 30 października 2014 uchylający obowiązek alimentacyjny na W. z datą wsteczną, tj. od dnia 1 marca 2013 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze podniosło, iż świadczenia alimentacyjne pobrane od tej daty zostały pobrane nienależnie. Alimenty pomimo treści wyroku były wypłacane z funduszu alimentacyjnego od dnia 1 marca 2013 r. do dnia 30 września 2014 r. w wysokości po 500,00 zł miesięcznie. Za nienależnie pobrane zostało zatem uznane świadczenie w wysokości 3500,00 zł za okres 1 marca 2013 r. do 30 września 2013 r. oraz w wysokości 6000,00 zł za okres od 1 października 2013 r. do 30 września 2014 r. Organ odwoławczy, powołując się na art. 23 ust. 1 i 7 tej ustawy wskazał, iż osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami, które naliczane są od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego do dnia spłaty. Za nienależnie pobrane świadczenie Kolegium uznało, zgodnie z art. 2 pkt 7a ustawy, świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części. Ponadto, organ odwoławczy przywołał art. 29 ust. 3 ustawy, nakładający na osobę uprawnioną obowiązek zwrotu bez odsetek ustawowych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w przypadku, gdy sąd zwolnił osobę z obowiązku alimentacyjnego i gdy były one pobierane w okresie od dnia zmiany wysokości zasądzonych alimentów do dnia wpływu tytułu wykonawczego do komornika sądowego. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego D. P. oraz W. P. zarzuciły naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, a to: art. 7 i art. 77 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego, a także naruszenie art. 2 ust. 7a i art. 23 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Skarżące wskazały, iż zgodnie z ustawą o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, a także orzecznictwem sądów administracyjnych, obowiązkiem zwrotu nienależnie pobranych świadczeń alimentacyjnych objęte są osoby, które dopuściły się świadomie naruszeń prawa w celu pobierania nienależnych im świadczeń. D. P. podniosła, iż nie miała wiedzy o uchyleniu obowiązku alimentacyjnego wobec jej córki z datą wsteczną i dowiedziała się o nim dopiero gdy otrzymała decyzję organu I instancji w sprawie nienależnego pobierania świadczeń. Zgodziła się wcześniej na uchylenie tego obowiązku, nie będąc świadomą, iż nastąpi on z mocą wsteczną. Wskazała również, że świadczenia pobrane we wskazanym w decyzji okresie zostały przeznaczone na potrzeby córki, gdyż jej ojciec nie wywiązał się z tego obowiązku. Natomiast decyzja o wyprowadzce córki do ojca, mająca być podstawą dla uchylenia nałożonego na niego obowiązku alimentacyjnego, została podjęta pod wpływem szantażu. D. P. wskazała również na bardzo trudną sytuację materialną i życiową swojej rodziny - samotnie wychowuje nastoletniego syna, a jej źródłem utrzymania są przyznane na syna alimenty oraz praca na umowę zlecenie, które zapewniają możliwość zaspokojenia jedynie najpilniejszych potrzeb i dlatego nie ma możliwości zwrotu świadczeń uznanych przez organ za nienależnie pobrane. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze podtrzymało swoje stanowisko w sprawie i wniosło o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje. Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne powołane są do badania zgodności z prawem działalności organów administracji publicznej. Sądy te kontrolują, czy organy administracyjne wydające zaskarżone akty (w tym decyzje, postanowienia) nie dopuściły się naruszenia przepisów prawa materialnego lub procesowego, mającego bądź mogącego mieć istotny wpływ na wynik sprawy, czy też stanowiącego podstawę wznowienia postępowania albo naruszenia prawa uzasadniającego ich nieważność. Jedynie wówczas jest możliwe uchylenie kwestionowanego rozstrzygnięcia bądź stwierdzenie jego nieważności w trybie art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., dalej jako: "p.p.s.a."). Jednocześnie zgodnie z art. 134 p.p.s.a., sądy te nie są związane zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Kontrola sądowoadministracyjna przeprowadzona w oparciu o powyższe kryteria wykazała, że skarga jest zasadna, bowiem zaskarżone decyzje oraz poprzedzające je decyzje organu I instancji naruszają prawo w stopniu, który uzasadnia ich wyeliminowanie z obrotu prawnego. Istota sporu w przedmiotowej sprawie sprowadza się do ustalenia, czy organy prawidłowo uznały, że świadczenia pobrane przez skarżącą z funduszu alimentacyjnego na jej córkę W. w okresie od dnia 1 marca 2013 r. do dnia 30 września 2014 r., w łącznej kwocie 9500,00 zł były świadczeniami nienależnie pobranymi. Materialnoprawną podstawą wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2012. poz. 1228 ze zm., zwanej dalej ustawą), tj. art. 2 ust. 7a, art. 23 ust. 1 i art. 29 ustawy. Zgodnie z art. 2 ust. 7a ustawy, nienależnie pobranym świadczeniem jest świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części. Natomiast art. 29 ust. 1 stanowi, że zmiany w wysokości świadczeń z funduszu alimentacyjnego na skutek zmiany wysokości zasądzonych alimentów dokonuje się po wpływie tytułu wykonawczego do komornika sądowego prowadzącego postępowanie egzekucyjne od miesiąca, w którym nastąpiła zmiana wysokości zasądzonych alimentów. W przypadku gdy osoba uprawniona otrzymała w okresie od dnia zmiany wysokości zasądzonych alimentów do dnia wpływu tytułu wykonawczego do komornika sądowego świadczenia z funduszu alimentacyjnego w wysokości wyższej niż zasądzone alimenty za ten okres, jest obowiązana do ich zwrotu bez odsetek ustawowych. Przepisy art. 23 stosuje się odpowiednio (ust. 2). W przypadku gdy sąd zwolnił osobę z obowiązku alimentacyjnego, a osoba uprawniona w okresie, o którym mowa w ust. 2, pobierała świadczenia z funduszu alimentacyjnego za ten okres, jest obowiązana do ich zwrotu bez odsetek ustawowych. Przepisy art. 23 stosuje się odpowiednio (ust. 3). Celem oceny zgodności z prawem zaskarżonego rozstrzygnięcia, należy przywołać najpierw zasady ogólne zawarte w powołanej ustawie. Art. 1 ustawy, określa “zasady i tryb postępowania w sprawach przyznawania i wypłacania świadczeń z funduszu alimentacyjnego" (ust. 1 pkt. 1), sam zaś fundusz alimentacyjny “stanowi system wspierania osób uprawnionych do alimentów środkami finansowymi z budżetu państwa" (ust. 2). Świadczenia alimentacyjne mają zastępować środki przysługujące uprawnionemu (wierzycielowi alimentacyjnemu) tytułem zasądzonych alimentów. Obowiązek alimentacyjny definiuje Kodeks Rodzinny i Opiekuńczy, który w art. 128 opisuje go jako obowiązek dostarczania środków do wychowania i utrzymania. Regulacje ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, mają na celu wsparcie osób, które znajdują się w trudnej sytuacji materialnej z powodu bezskuteczności egzekucji, same zaś świadczenia z funduszu alimentacyjnego mają natomiast służyć zastąpieniu niewyegzekwowanych alimentów. Wsparcie to ma zapewnić zaspokajanie bieżących potrzeb uprawnionych do alimentów osób i jego udzielanie jest powiązane z zasądzonym obowiązkiem alimentacyjnym. Art. 29 ustawy jest jedną z realizacji tego powiązania, obligując do zwrotu świadczeń pobranych m.in. w wyższej wysokości niż zasądzono lub w przypadku utraty uprawnienia do ich otrzymywania. (wyrok NSA z 12 czerwca 2015 r. sygn. akt I OSK 2081/13 publ: http//orzeczenia.nsa.gov.pl). Niesporne jest, że W. P., utraciła swoje uprawnienia do świadczeń alimentacyjnych w wyniku wyroku Sądu Rejonowego z dnia 30 października 2014 r., który uchylił obowiązek alimentacyjny jej ojcu, K. P. z datą wsteczną, tj. od 1 marca 2013 r. Po otrzymaniu informacji o tym wyroku od komornika sądowego, organ I instancji uznał świadczenia z funduszu alimentacyjnego przyznane W. P. i pobrane w okresie od 1 marca 2013 r. do 30 września 2014 r. za pobrane nienależnie. Sąd w całości podziela stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego, który w wyroku z dnia 12 czerwca 2015 r. wskazał, że co do zasady ustawodawca wykluczył możliwość uznania za świadczenia podlegające zwrotowi, świadczenia alimentacyjne wypłaconego w kwocie odpowiadającej wysokości zasądzonych za dany okres alimentów. Ustawodawca nałożył wprawdzie obowiązek zwrotu świadczenia z funduszu alimentacyjnego na te osoby, które wskutek zmiany wysokości zasądzonych alimentów otrzymały świadczenia z funduszu w kwocie wyższej aniżeli zasądzone za dany okres alimenty, jednakże konieczność zwrotu nadpłaconej sumy odniesiono do różnicy, o której mowa w art. 29 ust. 2 ustawy. Pojęcia "zmiany", o którym mowa w tej normie nie można było odnieść do dokonanego przez sąd rodzinny obniżenia wysokości alimentów z datą wsteczną. Modyfikacja tytułu wykonawczego, na skutek ugody zawartej przed Sądem Rejonowym stanowiła zdarzenie, skutkujące koniecznością zmiany wysokości świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Celem art. 29 ust.2 jest aktualizacja bieżąco wypłacanych świadczeń alimentacyjnych. Wskazać należy, że zgodnie z art. 10 ust.1 tej ustawy, świadczenia z funduszu przysługują w wysokości bieżąco ustalonych alimentów, co oznacza, że pomiędzy wysokością zasądzonych alimentów, a kwotą uzyskiwaną z funduszu alimentacyjnego zachodzi ścisła korelacja. Ustawodawca powiązał wysokość kwot miesięcznego świadczenia wypłacanego przez organ z wysokością kwoty, jaką dłużnik uiszczałby wierzycielowi, gdyby egzekucja była prowadzona skutecznie. Odmienna wykładnia pozostawałaby w sprzeczności z regulacjami art. 23 ustawy, odnoszącymi się do świadczeń nienależnie pobranych, których definicję zawiera art. 2 pkt.7 ustawy. Zgodnie z ugruntowanym w orzecznictwie stanowiskiem świadczeniem nienależnie pobranym jest świadczenie pobrane przez osobę, która przyjęła je w złej wierze, wiedząc że się jej nie należy. Tymczasem w okolicznościach niniejszej sprawy nie można przyjąć zaistnienia tak określonych cech dotyczących świadomości przedstawicielki ustawowej małoletniej w odniesieniu do okresu poprzedzającego zmianę tytułu wykonawczego obniżającego alimenty. Sam fakt zawarcia ugody, w trakcie której matka wyraziła zgodę na obniżenie alimentów z datą wsteczną nie przemawia za takim przyjęciem i nie czyni możliwym stwierdzenia, iż wypłacenie świadczeń sprzed tej daty nastąpiło mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie wypłaty. Taka wykładnia stawiałaby w gorszej sytuacji tych wierzycieli alimentacyjnych, którym obniżono alimenty względem pozostałych osób, do których odnoszą się regulacje zawarte w art. 2 pkt. 7 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Naruszają normy zawarte w art. 32 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej takie przepisy, które nie traktują równo, wg jednakowej miary wszystkich podmiotów charakteryzujących się daną cechą istotną. Skoro zatem na mocy art. 19 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów obowiązek powiadomienia organu wypłacającego świadczenie o wszelkich zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń ciążył na osobie, której świadczenie przyznano, to w okolicznościach niniejszej sprawy przyjąć należało, iż powstanie tego obowiązku, nastąpiło w wyniku modyfikacji tytułu wykonawczego, z chwilą gdy jego uzyskanie przez skarżącą było najwcześniej możliwe. Tym samym za niezasadne uznać należało obciążenie przedstawicielki ustawowej małoletniej obowiązkiem zwrotu świadczeń za cały okres świadczeniowy. (vide wyrok NSA z dnia 12 czerwca 2015 r. sygn. akt I OSK 1655/12. Podobnie w wyrokach WSA w Poznaniu z dnia 22 października 2010 r., sygn. II SA/Po 477/10 i II SA/Po 478/10, z dnia 11 lutego 2011 r., sygn. II SA/Po 899/10, z dnia 31 maja 2011 sygn. akt II SA/Po 204/11 oraz wyrok WSA w Bydgoszczy z dnia 29 marca 2011 r., sygn. II SA/Bd 1209/10, publ: http;//orzeczenia.nsa.gov.pl). Powyżej powołany wyrok co prawda dotyczy obniżenia alimentów z data wsteczną, jednak zachowuje aktualność, w przypadku, gdy Sąd z mocą wsteczna uchylił zasądzone wcześniej alimenty. Jak wskazała w skardze skarżąca, zgodziła się na uchylenie alimentów z mocą wsteczną, ponieważ pod wpływem szantażu córka musiała wyprowadzić się do ojca, a skarżąca nie była świadoma tego, że uchylenie obowiązku alimentacyjnego, na które w wyraziła zgodę, będzie miało skutek z mocą wsteczną oraz że spowoduje konieczność zwrotu pobranych wcześniej alimentów z funduszu alimentacyjnego. Tym bardziej, że w tym okresie od 1 marca 2013 r. do 30 października 2014 r. to skarżąca sprawowała prawną i faktyczną opiekę nad córką W., łożąc na jej utrzymanie, gdyż jej ojciec nie dopełniał swoich obowiązków w tym zakresie. Z całą pewnością gdyby skarżąca była świadoma konsekwencji swojej decyzji, nie wyraziłaby zgody na uchylenie decyzji z mocą wsteczną. W ocenie Sądu, kwalifikacja pobranych przez skarżąca świadczeń jako nienależnie pobranych jest zatem niezgodna z przepisami prawa materialnego. Naruszony został art. 2 pkt 7 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, a w konsekwencji art. 23 nakazujący ich zwrot. Wydając zaskarżone decyzje, organ błędnie zastosował również art. 29 ust. 3 ustawy. Stwierdzone naruszenia bez wątpienia miały wpływ na wynik sprawy. Mając na uwadze wskazane wyżej okoliczności, Sąd z mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. a oraz lit. c P.p.s.a., uznając, że zaskarżone decyzje oraz poprzedzające ją rozstrzygnięcia organu I instancji zostały wydane z naruszeniem przepisów prawa materialnego i postępowania, które mogły mieć i miały istotny wpływ na wynik sprawy, orzekł jak w sentencji. Przy ponownym rozpoznaniu spraw, organ pierwszej instancji powinien uwzględnić przedstawione w niniejszym uzasadnieniu stanowisko Sądu.