II SA/Łd 169/09

Dnia 11 maja 2009 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Zygmunt Zgierski (spr.), Sędziowie Sędzia NSA Grzegorz Szkudlarek, Sędzia WSA Jolanta Rosińska, Protokolant Anna Kośka, po rozpoznaniu w dniu 11 maja 2009 roku na rozprawie sprawy ze skargi B. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnego świadczenia oddala skargę LS Decyzją z dnia [...] Prezydent Miasta Ł. przyznał B.R. zasiłek rodzinny na rzecz syna Ł. w kwocie 43 zł oraz dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowania dziecka w kwocie 220 zł, w okresie od 1 września 2005 r. do 31 sierpnia 2006 r. Decyzją z dnia [...] Prezydent Miasta Ł. wstrzymał wypłatę powyższych świadczeń, począwszy od grudnia 2005 r. W uzasadnieniu wskazał, że B.R. nie odbierała zasiłku rodzinnego przez trzy kolejne miesiące, począwszy od grudnia 2005 r. B.R. w oświadczeniu złożonym do protokołu w dniu 13 kwietnia 2006 r. wyjaśniła, iż nie pobierała świadczeń rodzinnych, ponieważ uznała, że wobec treści wyroku Sądu Rejonowego dla Ł. – Ś. z dnia [...], sygn. akt [...], ustalającego ojcostwo małoletniego B.R., świadczenie rodzinne jej nie przysługiwało. Decyzją z dnia [...] Prezydent Miasta Ł. zmienił własną decyzję z dnia [...] w ten sposób, że przyznał B.R. zasiłek rodzinny na dziecko na okres od 1 września 2005 r. do 31 sierpnia 2006 r. w wysokości 43 zł miesięcznie oraz odmówił przyznania dodatku z tytułu samotnego wychowania dziecka od 1 września 2005 r. do 31 sierpnia 2006 r. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że wobec wyroku sądowego ustalającego ojcostwo dla małoletniego B.R. oraz zasądzającego na jego rzecz świadczenie alimentacyjne, należało uznać, że w sprawie zaszły przesłanki określone w art. 11a ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm.), uzasadniające odmowę przyznania dodatku z tytułu samotnego wychowania dziecka od miesiąca, w którym zasądzone zostały alimenty na dziecko. Decyzją z dnia [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł., po rozpatrzeniu odwołania B.R., utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...]. Następnie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi, prawomocnym wyrokiem z dnia 13 grudnia 2006 r., sygn. akt II SA/Łd 834/06, oddalił skargę B.R. na wymienioną wyżej decyzję SKO w Ł. z dnia [...]. Pismem z dnia 28 marca 2007 r. Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w Ł. zawiadomił B.R. o wszczęciu postępowania w sprawie nienależnie pobranego świadczenia, tj. dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowania dziecka, w okresie od 1 września 2005 r. do 30 listopada 2005 r. W piśmie z dnia 16 kwietnia 2007 r. strona poinformowała, że wyrok ustanawiający ojcostwo uprawomocnił się w dniu 28 grudnia 2005 r. i po tej dacie nie pobierała już żadnego świadczenia. Ponadto niezależnie od daty uprawomocnienia się wyroku nie została poinformowana o zakazie pobierania zasiłku z tejże przyczyny. Zasiłek pobierała w dobrej wierze i w jej ocenie formalnego zakazu pobierania zasiłku nie było. Podkreśliła swoją trudną sytuację materialną i wniosła o umorzenie postępowania. Decyzją z dnia [...] Prezydent Miasta Ł. zobowiązał B.R. do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, tj. dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowania dziecka w okresie od 1 września 2005 r. do 30 listopada 2005 r. w kwocie 660 zł wraz z ustawowymi odsetkami w kwocie 114,67 zł. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, iż wobec wyroku sądowego ustalającego ojcostwo oraz zasądzającego alimenty na rzecz B.R., dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka stronie nie przysługiwał. B.R., pomimo pouczenia jej o treści przepisu art. 11a ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, pobierała w okresie od 1 września 2005 r. do 30 listopada 2005 r. nienależne świadczenie w postaci dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowania syna. W odwołaniu od ww. decyzji B.R. stwierdziła, że nie zgadza się z decyzją, a świadczenie pobierane było przez nią w dobrej wierze. Podniosła, że organ dokonał nieprawidłowego wyliczenia odsetek. Odwołująca się podkreśliła, iż nie jest w stanie zapłacić naliczonej sumy i wnioskuje o umorzenie spornej kwoty wraz z odsetkami. Decyzją z dnia [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Organ odwoławczy wskazał, że B.R. została pouczona o przesłankach warunkujących przyznanie prawa do świadczeń rodzinnych, co potwierdziła własnoręcznym podpisem na formularzu wniosku o przyznanie wnioskowanego świadczenia. Mimo pouczenia, informację o ustaleniu ojcostwa i zasądzeniu alimentów strona przedłożyła organowi w dniu 28 kwietnia 2006 r., a więc po 5 miesiącach od wydania wyroku. W związku z tym w sprawie zaszły obydwie przesłanki określone w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, tj. brak podstawy do wypłaty świadczenia oraz pouczenie pobierającej świadczenie o braku podstaw do ich otrzymywania. Odnosząc się do wniosku strony o umorzenie należności Kolegium stwierdziło, że B.R. powinna w tym zakresie wystąpić z odrębnym wnioskiem do Prezydenta Miasta Ł.. Na decyzję ostateczną B.R. złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi. Podniosła, że wyrok sądu ustalający ojcostwo i zasądzający alimenty na rzecz jej dziecka zapadł w dniu [...], natomiast decyzja o zwrocie świadczeń nienależnie pobranych dotyczyła okresu wcześniejszego od tego, w którym ustało prawo do pobierania dodatku. Wyrokiem z dnia 26 września 2007 r., sygn. akt II SA/Łd 780/07, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...], uznając, że zostały one wydane zostały z naruszeniem art. 7, 77 § 1, 80 i 107 § 1 i § 3 k.p.a. oraz art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Sąd I instancji podkreślił, że mimo obligatoryjnego charakteru treści przepisu art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, ustawodawca przewidział możliwość odstąpienia od dochodzenia przez organy zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Zgodnie bowiem z art. 30 ust. 9 powołanej ustawy, organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. W ocenie Sądu organ I instancji całkowicie zignorował treść art. 30 ust. 9, mimo że skarżąca w toku postępowania zawarła stosowny wniosek. Z kolei organ odwoławczy dostrzegł wprawdzie wniosek skarżącej o umorzenie nienależnie pobranych kwot, ale odesłał skarżącą na drogę odrębnego postępowania. Takie stanowisko organu Sąd uznał za niezasadne. Od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 26 września 2007 r. skargę kasacyjną wniosło Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł.. Wyrokiem z dnia 22 grudnia 2008 r., I OSK 18/08, Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Łodzi. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego za prawidłowo postawiony i uzasadniony uznać należało zarzut naruszenia przez Sąd I instancji art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), przez błędną jego wykładnię. W ocenie Sądu II instancji, aby można było zastosować art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych, w obrocie prawnym musi istnieć decyzja administracyjna w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Błędna wykładnia tego przepisu doprowadziła Sąd I instancji do nieznajdującego oparcia w przepisach prawa twierdzenia, iż w toku postępowania prowadzonego na podstawie art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych na organie spoczywał obowiązek dokonania oceny, czy w przypadku skarżącej nie zaistniała szczególna sytuacja rodzinna, o której mowa w art. 30 ust. 9. Przepisy art. 30 ust. 1 i art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych normują dwa odrębne postępowania, przy czym celem pierwszego z nich jest ustalenie kwot nienależnie pobranych świadczeń, drugiego zaś umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub części, odroczenie terminu płatności albo rozłożenie na raty. Sąd I instancji powinien zatem ocenić działalność organu administracji w postępowaniu prowadzonym w sprawie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego z uwzględnieniem prawidłowości jego wyliczenia wraz z odsetkami. Kwestia zaistnienia przesłanek warunkujących możliwość zastosowania ulgi, o której mowa w art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych, może być przedmiotem oceny organu administracji dopiero w postępowaniu toczącym się na podstawie tego przepisu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje. Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Sprawa trafiła ponownie do rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w wyniku uchylenia przez Naczelny Sąd Administracyjny wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 26 września 2007 r. Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu rozstrzygnięcia z dnia 22 grudnia 2008 r. stwierdził, że przedmiotem oceny Sądu I instancji w niniejszej sprawie uczynić należy działalność organu administracji publicznej w postępowaniu prowadzonym w sprawie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego z uwzględnieniem prawidłowości jego wyliczenia wraz z odsetkami. Rozpatrując zatem ponownie sprawę Wojewódzki Sąd Administracyjny musi mieć na względzie treść art. 190 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. – dalej p.p.s.a.), w myśl którego Sąd, któremu sprawa została przekazana, związany jest wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny. Nie można oprzeć skargi kasacyjnej od orzeczenia wydanego po ponownym rozpoznaniu sprawy na podstawach sprzecznych z wykładnią prawa ustaloną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny. W myśl art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm.) osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Stosownie zaś do treści art. 30 ust. 2 pkt 1 ww. ustawy za nienależnie pobranie świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Warunkiem wydania decyzji o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia, co nie budzi wątpliwości w orzecznictwie, jest uprzednie uchylenie lub zmiana decyzji, na podstawie której to świadczenie zostało przyznane. (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 6 listopada 2008 r., II SA/Ol 518/08, niepubl.). Decyzja taka wydana została w dniu [...] przez Prezydenta Miasta Ł., który zmienił własną decyzję z dnia [...], orzekając między innymi o odmowie przyznania dodatku z tytułu samotnego wychowania dziecka (uregulowanego w art. 11a ustawy o świadczeniach rodzinnych) od dnia 1 września 2005 r. do dnia 31 sierpnia 2006 r.. Decyzja Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...] utrzymana została w mocy decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] Z kolei skarga Beaty Romanowskiej na decyzję organu II instancji oddalona została prawomocnym wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 13 grudnia 2006 r., II SA/Łd 834/06. W wyroku tym przesądzone zostało, że dodatek z tytułu samotnego wychowywania dziecka skarżącej się nie należał. W myśl zaś art. 170 p.p.s.a. orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy i inne organy państwowe, a przypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Skoro zatem prawomocnym wyrokiem ustalono, iż skarżącej nie należał się dodatek z tytułu samotnego wychowania dziecka od dnia 1 września 2005 r., zaistniały bowiem okoliczności powodujące ustanie prawa do dodatku (wyrok sądu powszechnego ustalający ojcostwo i przyznający alimenty dla dziecka) i skarżąca została pouczona o zasadach przyznawania świadczeń (formularz wniosku o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego oraz dodatków, część IV, podpisany przez skarżącą w dniu 24 sierpnia 2005 r.), a mimo to pobrała ona dodatek za wrzesień, październik i listopad 2005 r., organ miał obowiązek, w myśl art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, orzec o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń. Odnosząc się z kolei do wytycznych Naczelnego Sądu Administracyjnego, zawartych w wyroku z dnia 22 grudnia 2008 r., dotyczących oceny prawidłowości wyliczenia przez organy wysokości podlegającego zwrotowi świadczenia i wysokości odsetek, podnieść należy, iż wyliczenia te zostały dokonane prawidłowo. Skarżąca pobrała w dniu 10 października 2005 r. kwotę 440 zł (świadczenie za wrzesień i październik), oraz w dniu 15 listopada 2005 r. kwotę 220 zł (świadczenie za listopad) – łącznie 660 zł. Odsetki od tej kwoty organ naliczył w ten sposób, że: 1/ od kwoty 440 zł - od 11 do 14 października 2005 r. naliczone zostały odsetki w wysokości 13,5%, a następnie od 15 października 2005 r. do 26 kwietnia 2007 r. (data decyzji o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń) odsetki w wysokości 11,5%; 2/ od kwoty 220 zł – od 16 listopada 2005 r. do 26 kwietnia 2007 r. odsetki w wysokości 11,5%. Artykuł 30 ust. 8 ustawy o świadczenia rodzinnych stanowi, że kwoty świadczeń rodzinnych, o których mowa w ust. 2, podlegają zwrotowi łącznie z ustawowymi odsetkami. Odsetki naliczane są od dnia następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych. Prawidłowo zatem organ zaczął naliczać odsetki od kwoty 440 zł, wypłaconej skarżącej w dniu 10 października 2005 r., od dnia 11 października 2005 r. Zasadnie też do dnia 14 października 2005 r. naliczał odsetki w wysokości 13,5 % w skali rocznej, taka ich wysokość wynikała bowiem z § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 4 stycznia 2005 r. w sprawie określenia wysokości odsetek ustawowych (Dz.U. Nr 3, poz. 16). Z kolei od dnia 15 października 2005 r. obowiązywało nowe rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 13 października 2005 r. w sprawie określenia wysokości odsetek ustawowych (Dz.U. Nr 201, poz. 1662), ustalające odsetki ustawowe na 11,5% w skali roku. Prawidłowo wyliczone zostały również odsetki od kwoty 220 zł, pobranej przez skarżącą w dniu 15 listopada 2005 r. Nie można zatem organom administracji zarzucić w niniejszej sprawie uchybienia przepisom zarówno materialnym, jak i regulującym postępowanie administracyjne. Brak z kolei takich naruszeń prowadzi do oceny, że skarga nie zasługiwała na uwzględnienie. Wobec powyższego Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji. LF