II SA/Łd 209/12

Dnia 24 lipca 2012 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Arkadiusz Blewązka, Sędziowie Sędzia WSA Jolanta Rosińska, Sędzia NSA Anna Stępień (spr.), Protokolant asystent sędziego Marcin Olejniczak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 lipca 2012 roku sprawy ze skargi J. Ł. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławcze w S. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego 1. oddala skargę; 2. przyznaje i nakazuje wypłacić z funduszu Skarbu Państwa Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi adwokatowi R. Ł. prowadzącemu Kancelarię Adwokacką w Ł. przy ul. [...] kwotę 240,00 (dwieście czterdzieści) złotych, powiększoną o należny podatek od towarów i usług tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu. Decyzją z dnia [...] Burmistrz Miasta Ł. odmówił J. Ł. umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w kwocie 4800 zł wraz z odsetkami osobie uprawnionej M. Ł., reprezentowanej przez matkę M. C, ustalonych decyzją z dnia [...]. W uzasadnieniu organ pierwszej instancji podniósł, że decyzją z dnia [...] przyznano świadczenie z funduszu alimentacyjnego na córkę M. Ł. w kwocie 400 zł miesięcznie na okres od 1 października 2009r. do 30 września 2010r. Na podstawie art. 27 ustawy z dnia 7 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów w dniu [...] została wydana decyzja zobowiązująca J. Ł. do zwrotu należności w łącznej kwocie 4800 zł. Na podstawie art. 30 ust. 2 wskazanej ustawy organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Jednocześnie ustawodawca nie określił przesłanek, jakimi ma kierować się organ właściwy podejmując decyzję o umorzeniu lub odroczeniu terminu płatności. Z wywiadu środowiskowego, przeprowadzonego przez pracownika socjalnego w dniu 19 października 2011r., wynika, że J. Ł. jest osobą zdrową, nie pracuje, nie posiada własnego dochodu, utrzymuje kontakt telefoniczny i korespondencyjny z córką oraz jej matką. Od sześciu lat przebywa w areszcie śledczym i nie ma zezwolenia na pracę. Ma on obecnie 60 lat. Koniec kary przypada na rok 2018. W ocenie organu pierwszej instancji, chociaż J. Ł. po opuszczeniu aresztu ma niewielkie możliwości podjęcia zatrudnienia, to być może będzie posiadał prawo do świadczeń emerytalnych. Okoliczność dotycząca odbywania kary pozbawienia wolności i związana z tym niemożność wywiązywania się z obowiązku alimentacyjnego nie może być uznana za sytuację wyjątkową, uzasadniającą zastosowanie ulgi. W odwołaniu od tej decyzji J. Ł. podniósł, że od 7 lat przebywa w areszcie śledczym. Koniec odbywania kary pozbawienia wolności przypada na 2018r. Nie posiada żadnych oszczędności, majątku ani możliwości uregulowania długu. W areszcie nie jest zatrudniony i nie ma możliwości zatrudnienia go odpłatnie. Decyzją z dnia [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu Samorządowe Kolegium Odwoławcze podkreśliło uznaniowy charakter decyzji o umorzeniu należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, wydawanej na podstawie art. 30 ust. 2 i ust. 3 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Kolegium podniosło, iż z rodzinnego wywiadu środowiskowego wynika, że wnioskodawca aktualnie ma ukończone 60 lat, na stałe mieszka w Ł. przy ul. A 14/18, jest kawalerem, ma średnie wykształcenie (ukończone technikum mechaniczne), nie posiada żadnych dochodów. Od 2 czerwca 2005r. przebywa w Areszcie Śledczym w B. i nie jest zatrudniony odpłatnie. Rodzice nie żyją. Utrzymuje kontakty telefoniczne lub listowne z konkubiną oraz ich wspólną córką M. Wyrokiem Sądu Rejonowego w Ł. z dnia [...], sygn. akt [...], został zobowiązany do płacenia alimentów na rzecz swojej córki M. w kwocie 400 zł miesięcznie począwszy od dnia 1 stycznia 2003r. Sytuacja zdrowotna zainteresowanego jest dobra. Posiada on zadłużenie z tytułu płatności mieszkaniowych w kwocie ponad 25.000 zł, zajęcia komornicze oraz zaległości na rzecz byłego Funduszu Alimentacyjnego. W ocenie Samorządowego Kolegium Odwoławczego aktualna sytuacja J. Ł. jest trudna. Jednakże wskazane wyżej okoliczności związane z trudną sytuacją dochodową, polegającą na braku środków finansowych z uwagi na odbywanie kary pozbawienia wolności, nie stanowią wystarczających przesłanek, które uzasadniałyby umorzenie w całości należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Nie są to bowiem okoliczności, pozwalające na wyjątkowe potraktowanie wnioskodawcy i uwzględnienie jego żądania w oparciu o art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Trudna sytuacja dochodowa lub rodzinna dłużnika i związana z tym niemożność wywiązywania się z obowiązku alimentacyjnego, powinna być efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu, gdyż tylko takie okoliczności mogą uzasadniać umorzenie świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Sytuacje wyjątkowe to okoliczności powstałe niezależnie od zobowiązanego, w następstwie których jego sytuacja ulega takiemu pogorszeniu, że nie jest on w stanie na bieżąco spłacać swoich należności, a nadto nie ma perspektywy poprawy i zmiany tej sytuacji. Pobyt J. Ł. w Areszcie Śledczym jest sytuacją przejściową w życiu dłużnika alimentacyjnego i konsekwencją jego świadomego działania. Nie jest spowodowany zdarzeniem niezależnym od jego woli. Nie występują ponadto żadne inne okoliczności uzasadniające umorzenie należności w tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych w kwocie 4800 zł. Zainteresowany jest osobą zdrową, w wieku aktywności zawodowej, posiada kwalifikacje zawodowe o kierunku mechanicznym oraz średnie wykształcenie. Zatem, gdyby nie pobyt w areszcie śledczym, mógłby pracować zarobkowo, aby na bieżąco regulować swoje zobowiązania. Wszelkiego rodzaju zwolnienia z obowiązku alimentacyjnego mają charakter wyjątkowy i powinny mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego lub jego rodziny jest również wyjątkowa. Nie można przy tym zapomnieć o istocie zobowiązań alimentacyjnych, które zgodnie z postanowieniami art. 133 § 1 Kodeksu rodzinnego mają charakter obligatoryjny, a zobowiązany powinien mieć świadomość konsekwencji wynikających z uchylania się od obowiązku alimentacyjnego. Odmowa umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego nie ma żadnego negatywnego wpływu na aktualną sytuację dłużnika alimentacyjnego. Przebywając w Areszcie Śledczym ma on zaspokojone podstawowe potrzeby bytowe, nie ponosi żadnych kosztów utrzymania, ma zapewnione wyżywienie i podstawową opiekę medyczną oraz dostęp do psychologa i wychowawcy. Przedwczesnym byłoby podjęcie decyzji uwzględniającej wniosek strony, bowiem miałoby to ten skutek, że niemożliwym stałoby się dochodzenie zwrotu należności również w przypadku, gdy strona po zakończeniu odbywania kary pozbawienia wolności lub jeszcze w trakcie osadzenia podjęłaby zatrudnienie. Możliwa stałaby się bowiem wówczas spłata zadłużenia. Okoliczność, że po opuszczeniu aresztu śledczego skarżący będzie w wieku 68 lat, aktualnie nie ma znaczenia, albowiem aktywność zawodowa nie sprowadza się wyłącznie do wieku, a decyduje o niej szereg innych czynników, w tym stan zdrowia, chęć uczestnictwa w procesie produkcji, czynniki demograficzne oraz społeczno - ekonomiczne. Biorąc pod uwagę wykształcenie, wyuczony zawód mechanika oraz aktualnie dobry stan zdrowia nie można wykluczyć, że skarżący będzie miał możliwość podjęcia pracy zarobkowej jeszcze w trakcie osadzenia, mimo iż aktualnie nie pracuje. Natomiast po wyjściu na wolność powinien w miarę swoich możliwości dołożyć starań, aby niezwłocznie rozpocząć pracę zarobkową umożliwiająca spłatę zadłużenia. Odmowa umorzenia nie przekreśla prawa do ubiegania się o umorzenie należności w przyszłości. Nadto na wniosek dłużnika alimentacyjnego organ może odroczyć termin spłaty zobowiązania z uwagi na osadzenie w Areszcie Śledczym lub ustanowić spłatę zobowiązania w ratach, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy. W skardze na powyższą decyzję J. Ł. wniósł o jej uchylenie i umorzenie należności. W uzasadnieniu skarżący powołał się na całkowity brak możliwości uregulowania należności i swoją bardzo trudną sytuację związaną z pobytem w areszcie śledczym. Podniósł, że od 2007r. nie ma uregulowanej sytuacji prawnej pod względem okresu kar już wykonanych i tych, które pozostały mu do odbycia. W wyniku błędów systemu penitencjarnego niektóre kary są egzekwowane nawet po 3 razy. Jego zadłużenie w tej chwili, w tym na rzecz MOPS, wynosi już około 100.000 zł. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zajęte w zaskarżonej decyzji. Postanowieniem z dnia 18 kwietnia 2012r. przyznane zostało skarżącemu prawo pomocy w zakresie dotyczącym zastępstwa prawnego poprzez ustanowienie adwokata. Pełnomocnik skarżącego na rozprawie w dniu 24 lipca 2012r. poparł skargę i wniósł o przyznanie mu kosztów zastępstwa procesowego, oświadczając, że nie zostały one uiszczone w całości ani w części. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje: Skarga nie jest zasadna, gdyż zaskarżona decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S., wbrew wywodom skarżącego, nie narusza przepisów prawa, zaś sądowa kontrola decyzji administracyjnych sprawowana jest wyłącznie z punktu widzenia ich legalności (art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych - Dz.U. nr 153, poz. 1269 ze zm. oraz art. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz.U. nr 153, poz. 1270 ze zm.). Sąd w pełni podziela argumentację zaprezentowaną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Zgodnie z art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów ( tekst jedn. Dz.U. nr 1 z 2009r., poz. 7 ze zm. ) organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Umorzenie należności następuje w drodze decyzji administracyjnej (art. 30 ust. 3). Z treści tego unormowania wynika w sposób nie budzący wątpliwości uznaniowy charakter decyzji wydawanych na jego podstawie, na co zresztą trafnie zwróciło uwagę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w uzasadnieniu zaskarżonego rozstrzygnięcia. Tym samym wybór sposobu załatwienia wniosku strony o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego zależy wyłącznie od woli organu właściwego wierzyciela nawet wtedy, gdy w sprawie zachodzą przesłanki uzasadniające jego uwzględnienie, z tym jednak zastrzeżeniem, iż nie może to oznaczać dowolności podjętego rozstrzygnięcia. Jego wydanie musi bowiem zostać poprzedzone wyjaśnieniem okoliczności sprawy w zakresie sytuacji dochodowej i rodzinnej wnioskodawcy, do czego w sposób wyraźny obliguje organ administracji cytowany wyżej art. 30 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, oraz jej analizą, z zachowaniem wymogów proceduralnych przewidzianych w Kodeksie postępowania administracyjnego, co wynika także z art. 25 wskazanej ustawy. Organ administracji powinien zatem nie tylko poczynić ustalenia w oparciu o całokształt materiału dowodowego (art. 80 K.p.a.), zgromadzonego i zbadanego w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 Kpa), a więc przy podjęciu wszelkich kroków niezbędnych dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jako warunku wydania decyzji o przekonującej treści (art. 11 K.p.a.), ale także załatwić sprawę, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 K.p.a.). Organ właściwy wierzyciela powinien więc rozważyć szczegółowo kwestie istnienia bądź nieistnienia w konkretnej sprawie szczególnych okoliczności uzasadniających skorzystanie z omawianej instytucji oraz okoliczności uzasadniające zakres jej ewentualnego zastosowania, co następnie winno znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji. W orzecznictwie sądowym nie budzi natomiast wątpliwości, iż sądowa kontrola uznania administracyjnego jest ograniczona wyłącznie do oceny tego, czy w sprawie zachodzą warunki materialnoprawne, uzasadniające skorzystanie przez organ administracji z przysługujących mu uprawnień oraz, czy wydanie decyzji zostało poprzedzone prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem, z zachowaniem przepisów procedury administracyjnej. Zdaniem sądu materiał dowodowy znajdujący się w aktach sprawy nie daje podstaw do stwierdzenia, iż wskazanym wyżej powinnościom w toku postępowania administracyjnego uchybiono. Wniosek skarżącego został bowiem rozpatrzony przy uwzględnieniu jego sytuacji dochodowej i rodzinnej przez niego przedstawionej, a wyciągniętych na tej podstawie wniosków nie można uznać za dowolne. Skarżący zresztą ustaleń tych nie kwestionuje, ani też nie wskazuje, że jakichś dowodów nie przeprowadzono, a jedynie prowadzi polemikę z ich oceną dokonaną przez organ administracji, co wynika również z treści wniesionej do sądu skargi. Zauważyć przy tym trzeba, iż wprawdzie sytuacja dochodowa i rodzinna wnioskodawcy może, co do zasady, stanowić przesłankę umorzenia przez organ właściwy wierzyciela tego rodzaju należności, jednakże wybór rozstrzygnięcia po dokonaniu jej analizy, jak już wyżej wskazano, należy ostatecznie do organu administracji, który w rozpatrywanej sprawie przedstawił swoje stanowisko w sposób wyczerpujący i logiczny. Nadto, należy podzielić stanowisko Samorządowego Kolegium Odwoławczego, że okoliczność odbywania przez skarżącego kary pozbawienia wolności nie stanowi wystarczającej przesłanki do uwzględnienia jego wniosku, gdyż stanowi ona efekt zabronionych działań. W orzecznictwie sądowym nie budzi natomiast wątpliwości, że za wyjątkową nie może zostać uznana sytuacja będąca efektem zawinionych działań podmiotu zobowiązanego do alimentacji. W przeciwnym wypadku naganne działania dłużnika, sprzeczne z normami prawa karnego, byłyby premiowane umarzaniem zaległości z tytułu wypłacanych zaliczek alimentacyjnych, uprzednio spełnianych na koszt podatnika. Nie można przy tym zapominać o charakterze zobowiązań alimentacyjnych, które zgodnie z art. 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w przypadku rodziców w stosunku do ich dzieci mają charakter obligatoryjny. Ponadto należy mieć na uwadze fakt, że wszelkiego rodzaju zwolnienia z obowiązku alimentacyjnego (lub świadczeń z nim związanych) mają charakter wyjątkowy i jako takie, zgodnie z ogólnymi regułami interpretacyjnymi, powinny być interpretowane w sposób ścisły a nie rozszerzający. W związku z tym umorzenie powinno mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego lub jego rodziny nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Stan taki powinien być jednak efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu, gdyż tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie jakichkolwiek należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Z akt sprawy nie wynika natomiast, aby takie szczególne okoliczności miały miejsce. Okolicznością taką nie jest natomiast odbywanie kary pozbawienia wolności, gdyż jak już wyżej wskazano, stanowi ona efekt zabronionych działań zobowiązanego. Za wyjątkową nie może być bowiem uznana sytuacja, będąca efektem działań podmiotu zobowiązanego do alimentacji (vide: wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 15 września 2010r., sygn. akt II SA/Sz 411/10, a także nadal aktualne wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 14 kwietnia 2009r., sygn. akt IV SA/Po 570/08, Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 stycznia 2010r., sygn. akt I OSK 1166/09, wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z 23 stycznia 2007r., sygn. akt II SA/Bd 786/06 oraz wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 stycznia 2008r., sygn. akt I OSK 544/07 – opublikowane w centralnej Bazie Orzeczeń Administracyjnych na stronie internetowej http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Dodać także trzeba, że nawet okoliczność, iż dopiero na 2018r. przypada koniec odbywania przez skarżącego kary pozbawienia wolności oraz aktualnego braku możliwości podjęcia zatrudnienia w Areszcie Śledczym nie przesądza jeszcze o tym, że nie będzie miał on możliwości spłaty długu, który na nim ciąży. Nie można bowiem wykluczyć, że skarżący podejmie pracę nawet w warunkach odbywania kary. Przebywając zaś w Areszcie Śledczym ma zapewnione całodobowe utrzymanie i stąd też przyszłe, ewentualne zarobki, mogą zostać przeznaczone na spłatę zaległości. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, skarga podlega oddaleniu. W przedmiocie kosztów postępowania sąd orzekł na podstawie art. 205 wskazanej wyżej ustawy oraz przepisów rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu ( Dz.U. nr 163, poz. 1348 ze zm. ). A.D.