II SA/Łd 523/14

Dnia 28 sierpnia 2014 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Barbara Rymaszewska (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Arkadiusz Blewązka Sędzia WSA Jolanta Rosińska Protokolant Specjalista Marcelina Chmielecka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 sierpnia 2014 roku sprawy ze skargi T. O. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie zwrotu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych na rzecz pełnoletniej osoby uprawnionej 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...] nr [...]; 2. orzeka, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do dnia uprawomocnienia się niniejszego wyroku; 3. przyznaje i nakazuje wypłacić z funduszu Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi adwokatowi P. S. prowadzącemu Kancelarię Adwokacką w Ł. przy ul. [...] kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych powiększoną o podatek od towarów i usług tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu. a.bł. Decyzją z dnia [...], nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2013r., poz. 267) – w skrócie: "K.p.a." oraz art. 27 ust. 1, 1a, 2 ustawy z dnia 7 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2012r., poz. 1228 ze zm.) – powoływana dalej jako: "ustawa", utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...] stycznia 2014r., nr [...] orzekającą o zwrocie świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych na mocy decyzji Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...] czerwca 2013r., nr [...] na rzecz M. O. w okresie od dnia 1 maja 2013r. do dnia 30 września 2013r. w wysokości 2.250,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami naliczonymi na dzień wydania niniejszej decyzji w kwocie 152,10 zł, co łącznie stanowi 2.402,10 zł. W uzasadnieniu decyzji Kolegium wskazało, że w odwołaniu od powyższej decyzji organu I instancji T. O. podniósł, że pobrane świadczenie z funduszu alimentacyjnego przez M. O. było nienależne ze względu na to, że przyznano je dzięki świadomemu wprowadzeniu w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia. Organ odwoławczy wyjaśnił zasady zwrotu należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, o których mowa w art. 27 ust. 1, 1a i 2 ustawy, a następnie wskazał, że T. O. został zobowiązany wyrokiem sądu do płacenia na rzecz M. O. alimentów w wysokości po 450,00 zł. miesięcznie począwszy od dnia 1 kwietnia 2012r. i na skutek niedopełnienia przez stronę obowiązku alimentacyjnego, świadczenie było wypłacane z funduszu alimentacyjnego. Kolegium podkreśliło, że w aktach sprawy znajduje się decyzja Prezydenta Miasta Ł. z dnia z dnia [...] czerwca 2013r., nr [...] w sprawie przyznania świadczenia z funduszu alimentacyjnego na rzecz M. O. w kwocie 450,00 zł miesięcznie na okres od dnia 1 maja 2013r. do dnia 30 września 2013r. Dalej organ odwoławczy podkreślił, że decyzję o obowiązku zwrotu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wydaje się po zakończeniu okresu świadczeniowego, a przedmiotowej sprawie okres świadczeniowy zakończył się z dniem 30 września 2013r. Okoliczność ta jest wyłączną przesłanką wydania decyzji o obowiązku zwrotu świadczeń przez dłużnika alimentacyjnego, gdyż ustawa nie wymaga badania winy dłużnika alimentacyjnego, ani innych okoliczności. Kolegium podniosło, że skoro za okres 2012/2013 na konto organu nie wpłynęła żadna kwota od dłużnika alimentacyjnego tytułem spłaty należności wypłaconych osobie uprawnionej, organ miał obowiązek dochodzić ich zwrotu tych świadczeń od dłużnika alimentacyjnego. Na ostateczną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. skargę do sądu administracyjnego złożył T. O., który zarzucił niewłaściwe wskazanie jego jako dłużnika alimentacyjnego z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Skarżący wskazał, że zgodnie z art. 9 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów prawo do świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługuje, jeżeli przeciętny miesięczny dochód netto na osobę w rodzinie w roku poprzedzającym okres świadczeniowy nie przekracza kwoty 725zł. Wniosek o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego zawiera pouczenie, które w punkcie 5 mówi, że nienależnie pobranym świadczeniem z funduszu alimentacyjnego (na podstawie art. 2 pkt 7 ustawy) są przyznane lub wypłacone w przypadku świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia. Skarżący podniósł, że pełnoletni, uczący się M. O. pozostaje na utrzymaniu swojej matki A. O., której oświadczenie o uzyskanych dochodach było brane pod uwagę przy ustalaniu prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. A. O. prowadzi nieprzerwanie od 20 lat jednoosobową prywatną praktykę stomatologiczną A w Ł. przy ul. B nr 8. Deklarowane oficjalnie niskie dochody nie przeszkadzają w zaciąganiu kredytów konsumpcyjnych, które, jak mu wiadomo, regularnie spłaca i zaciąga kolejne. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. podtrzymało stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i w związku z tym wniosło o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Sąd administracyjny uchyla decyzję w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, o czym stanowi art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012r., poz. 270 ze zm., dalej p.p.s.a.). Rozpatrując skargę w tak zakreślonej kognicji uznać ją należy za uzasadnioną z uwagi na naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć wpływ na rozstrzygnięcie. Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowi przepis art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, zgodnie z którym dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z ustawowymi odsetkami. Organ właściwy wierzyciela, po zakończeniu okresu świadczeniowego, wydaje decyzję administracyjną w sprawie zwrotu przez dłużnika alimentacyjnego należności z tytułu otrzymanych przez osobę uprawnioną świadczeń z funduszu alimentacyjnego (art. 27 ust.3 ustawy). Z przytoczonego przepisu wynika, że wydanie decyzji o zwrocie świadczeń jest obowiązkiem organu pomocowego. Decyzja ta nie ma charakteru uznaniowego, co oznacza, że nie pozostawia organowi swobody w rozstrzygnięciu o obowiązku zwrotu świadczeń, wypłaconych osobie uprawnionej do alimentów. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym dominuje przy tym pogląd, że dopóki w obrocie prawnym pozostaje decyzja o przyznaniu osobie uprawnionej prawa do świadczeń w danym okresie, dopóki nie zostanie ona wzruszona bądź też wypłata świadczeń nie zostanie oceniona jako wypłata nienależnego świadczenia, na organie wierzyciela spoczywa obowiązek wydania decyzji o zwrocie przez dłużnika wypłaconych świadczeń alimentacyjnych ( tak NSA w wyroku z dnia 5.10.2011r., w sprawie I OSK 793/11, Lex nr 1149435, WSA w Olsztynie w wyroku z dnia 7.05.2013r. w sprawie II SA/Ol 255/13 Lex nr1316841 WSa we Wrocławiu wyroku z dnia 28.02.2012r. w sprawie IVSa/Wr 752/11, Lex nr 1139686). W ocenie sądu nie oznacza to jednak, że w toku postępowania o zwrot wypłaconych świadczeń dłużnik nie może podnosić zarzutów dotyczących zasadności wypłaty świadczenia osobie uprawnionej. Uuwadze organów administracji nie mogą ujść okoliczności stanowiące podstawę do ewentualnego zweryfikowania prawidłowości przyznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego matce dziecka. Taką okoliczność stanowi bez wątpienia wysokość dochodu uzyskiwanego przez przedstawicielką ustawową małoletniego wierzyciela – jako warunek przyznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Konieczność dokonania takich ustaleń w niniejszym postępowaniu należy wywieźć z dwóch przesłanek - celu ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów oraz z uregulowań tejże ustawy, które nie przewidują udziału dłużnika alimentacyjnego we wcześniejszych postępowaniach, związanych z wypłatą świadczeń. Celem ustawy jest niewątpliwie wsparcie osób uprawnionych do alimentów, w sytuacji, gdy zobowiązany do tychże nie spełnia obowiązków alimentacyjnych, wynikających z prawomocnych orzeczeń. Ustawa realizuje konstytucyjną zasadę pomocniczości. Jednakże - co nader istotne - pomoc oferowana w trybie tej ustawy nie jest skierowana do wszystkich. Ustawa nakłada na państwo obowiązek wspierania jedynie do osób ubogich, które nie są w stanie samodzielnie zaspokoić swoich potrzeb i nie otrzymują należnego im wsparcia od osób należących do kręgu zobowiązanych wobec nich do alimentacji. Przepis art. 9 ust. 2 ustawy uzależnia przyznanie świadczeń od kryterium dochodowego. Ustawa nakłada też w związku z przyznanymi świadczeniami obowiązki na osoby uprawnione. I tak art. 19 ust. 1 zobowiązuje osobę uprawnioną albo jej przedstawiciela ustawowego do niezwłocznego powiadomienia o zmianach w liczbie członków rodziny, uzyskaniu lub utracie dochodu albo innych zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, art. 23 ust. 1 zobowiązuje osobę, która pobrała nienależnie świadczenia do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami. Ponadto w § 8 ust. 1 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 7 lipca 2010r. w sprawie sposobu i trybu postępowania, sposobu ustalania dochodu oraz wzorów wniosku, zaświadczeń i oświadczeń o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego (Dz. U. Nr 123, poz. 836 ze zm.) wyraźnie przewidziano, że w przypadku gdy organ właściwy wierzyciela poweźmie wątpliwość co do okoliczności mających wpływ na prawo do świadczeń, powiadamia niezwłocznie osobę pobierającą świadczenie o konieczności złożenia w wyznaczonym terminie wyjaśnień w sprawie lub dostarczenia niezbędnych dokumentów. Z odmową udzielenia lub nieudzielaniem w wyznaczonym terminie wyjaśnień co do okoliczności mających wpływ na prawo do świadczeń ustawa wiąże sankcję w postaci wstrzymania wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego (art. 21 ust. 1 pkt 1 ustawy). Reasumując, kryterium dochodowe jest podstawową przesłanką decydującą o możliwości skorzystania z tej formy pomocy, jaką jest wypłata świadczeń z funduszu. W świetle powyższego organ orzekający o zwrocie świadczeń na podstawie art. 27 ust. 1 ustawy nie może ograniczyć postępowania wyjaśniającego do ustalenia, że obowiązuje decyzja o przyznaniu świadczeń alimentacyjnych, skoro okoliczności faktyczne wskazują możliwość nienależnie pobranego świadczenia. Wszelkie zarzuty dotyczące zasadności wypłaconych świadczeń należy wyjaśnić. Co do zasady z pewnością w odrębnym postępowaniu organ ustala, że świadczenie zostało pobrane nienależnie. Niemniej dłużnik alimentacyjny nie jest stroną ani tego postępowania (w wyniku którego świadczenie może zostać uznane za nienależnie pobrane), ani też postępowania w sprawie przyznania prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Nie ma zatem realnej możliwości zakwestionowania zasadności przyznania prawa do świadczeń z funduszu przed wszczęciem postępowania o zwrot tychże. Pozbawienie go tego uprawnienia także w postępowaniu o zwrot wypłaconych świadczeń nie wydaje się celowym rozwiązaniem. Nie sposób bowiem wyobrazić sobie w państwie prawa takiej sytuacji, w której dłużnik alimentacyjny miałby ponosić obowiązek pokrycia należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego w takim zakresie, w jakim należności te zostały pobrane w sposób nienależny (vide: wyrok WSA w Kielcach z dnia 26 czerwca 1013r., w sprawie sygn. akt II SA/Ke 436/13, wyroki WSA w Łodzi z dnia 14.08.2014 w sprawach II SA/Łd 1174/13 i II SA/Łd 1175/13, dostępne na http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Wykładnia tego przepisu z uwzględnieniem celu ustawy oraz przedstawionych powyżej regulacji prowadzi do wniosku, że organ wierzyciela nie ma obowiązku wydania wobec dłużnika alimentacyjnego decyzji o zwrocie wypłaconych świadczeń nie tylko w przypadku wzruszenia decyzji przyznającej osobie uprawnionej świadczenia z funduszu alimentacyjnego, ale także wówczas, gdy okoliczności pozwalają na przyjęcie, że miało miejsce pobranie nienależnie świadczenia z funduszu alimentacyjnego (vide powołane wyżej orzeczenia). Nie do zaakceptowania jest sytuacja, w której skarżący byłby zupełnie pozbawiony możliwości zakwestionowania swojego długu względem organu. Treść art. 25 ustawy, zgodnie z którym w sprawach nieuregulowanych w ustawie stosuje się odpowiednio przepisy k.p.a., organ administracji (również z urzędu) do podjęcia wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu obywateli (art. 7 k.p.a.). Organ administracji obowiązany jest ponadto w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.). Powyższe zasady postępowania zostały z rozpoznawanej sprawie pominięte. Organy w ogóle nie odniosły się do zarzutu dłużnika, iż wierzyciel alimentacyjny przekroczył kryterium dochodowe, co za tym idzie, że świadczenia były wypłacane osobie nieuprawnionej, nie podjęły żadnych czynności mających na celu wyjaśnienie, czy świadczenia wypłacone z funduszu alimentacyjnego, których zwrotu domagają się w niniejszym postępowaniu były wypłacone należnie. Bez ustalenia powyższych okoliczności i dokonania ich wszechstronnej oceny przedwczesne jest wydawanie decyzji o zwrocie wypłaconych świadczeń na podstawie art. 27 ust. 1 ustawy. Jak wynika z wcześniejszych rozważań, jest to zarzut, który organ winien wyjaśnić w toku niniejszego postępowania i ewentualnie zdecydować - w zależności od wyniku tej weryfikacji - o wszczęciu postępowania w sprawie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Podkreślić przy tym należy stanowczo, że powyższe uwagi w żadnym stopniu nie oznaczają aprobaty dla postawy dłużnika, który uchyla się od ciążącego na nim z mocy prawomocnego wyroku sądu obowiązku alimentacyjnego w określonej kwocie. Takie zachowanie jest bezwzględnie nieakceptowalne społecznie, niezależnie od konsekwencji prawnych, nie zasługuje też na ochronę. Niemniej cel ustawy, skierowanie tego rodzaju pomocy finansowej jedynie do osób, spełniających kryterium dochodowe, nakazuje rozważenie zasadności zarzutu skarżącego. Organy powinny zatem zbadać, czy informacje skarżącego potwierdzają się, czy też nie i dopiero wówczas wydać decyzję o zwrocie albo rozważyć postępowanie w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń. W tym stanie rzeczy Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1c w zw. art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji. Na podstawie art. 152 p.p.s.a. sąd stwierdził, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do dnia uprawomocnienia się wyroku. O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej orzeczono na podstawie art. 250 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w związku z § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu (t.j. Dz. U. z 2013r., poz. 461 ). Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organ I instancji przeprowadzi postępowanie administracyjne mając na uwadze przedstawione wyżej wywody i eliminując dotychczas popełnione uchybienia. ds