II SA/Łd 816/19

Dnia 24 stycznia 2020 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Joanna Sekunda-Lenczewska Sędziowie Sędzia WSA Bożena Kasprzak (spr.) Sędzia WSA Sławomir Wojciechowski Protokolant Asystent sędziego Daria Przybylska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 stycznia 2020 roku sprawy ze skargi K. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego 1. oddala skargę; 2. przyznaje i nakazuje wypłacić z funduszu Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi radcy prawnemu M. S., prowadzącemu Kancelarię Radców Prawnych w Ł. przy al. [...], kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych, powiększoną o należny podatek od towarów i usług, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu. a.bł. Zaskarżoną decyzją z dnia [...] r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S., po rozpatrzeniu odwołania K.W., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tj. Dz.U. z 2018 r., poz. 2096 ze zm.) – dalej jako: k.p.a., utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy L. z dnia [...] r. o odmowie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Jak wynika z dokumentów sprawy, wnioskiem z dnia 1 kwietnia 2019 r. K.W. zwrócił się do MOPR w S. o umorzenie zaległości alimentacyjnych w części lub w całości. Uzasadniając prośbę powołał się na trudną sytuację spowodowaną brakiem środków finansowych z uwagi na brak zatrudnienia oraz przebywaniem w zakładzie karnym do dnia 12 lutego 2020 r. Decyzją z dnia [...] kwietnia 2019 r. organ I instancji na podstawie art. 30 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2019 r. poz. 670 ze zm.) – dalej jako: ustawa, odmówił umorzenia dłużnikowi alimentacyjnemu w całości lub w części zaległości powstałych z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz dziecka. Na skutek wniesionego odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. decyzją z dnia [...] czerwca 2019 r. uchyliło zaskarżoną decyzję w całości i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji. Decyzją z dnia [...] r. organ I instancji, po uzupełnieniu materiału dowodowego w sprawie, ponownie odmówił wnioskodawcy umorzenia zaległości powstałych z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz dziecka W.W. W odwołaniu od powyższej decyzji K. W. zarzucił błędne ustalenie stanu faktycznego sprawy polegające na nieuwzględnieniu w składzie jego rodziny konkubiny K. K. i ich wspólnego syna W. Podkreślił, że jest pełnoprawnym opiekunem i ojcem dziecka, wobec czego zawsze będzie wliczał go do swojego gospodarstwa domowego. Cały czas, jak tylko może, pomagał matce w utrzymaniu dziecka, przywoził jedzenie, ubrania, zabawki. Nadto, konkubina jest współwłaścicielem jego konta bankowego, z którego ma możliwość korzystania. Nie zgodził się również z ustaleniami organu wskazującymi, że jest osobą w pełni zdolną do pracy, ponieważ, jak wskazuje, może tylko sprzątać. Zakład karny nie płaci wynagrodzenia za sprzątanie, dlatego "nie podjął zatrudnienia, gdyż za darmo nie będzie pracował". Wskazał, że jest osobą bez stałego miejsca zamieszkania i bez meldunku, co ma duży wpływ na znalezienie pracy. W tym celu podjął działania o przydział mieszkania dla siebie, konkubiny i syna w ZGKiM w S. Odwołujący nie zgodził się również z twierdzeniem organu, że jego obrażenia rąk powstały w wyniku bójki z tego względu, że to właśnie jego w 2011 r. w Berlinie próbowano zabić, w wyniku czego został kilkukrotnie ugodzony nożem. Przywołaną na wstępie decyzją z dnia [...] r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Organ odwoławczy wskazując na zapis art. 30 ust. 2 ustawy przypomniał, iż w toku dotychczasowego postępowania ustalono, iż strona wyrokiem Sądu Rejonowego w B. z dnia [...] r., sygn. akt [...] została zobowiązana do płacenia alimentów na rzecz syna w wysokości 500 zł miesięcznie. Z obowiązku alimentacyjnego nie wywiązuje się na bieżąco, wobec czego zastępczo wypłatę świadczeń przejął organ właściwy wierzyciela (Wójt Gminy L.), zaś sam zainteresowany stał się dłużnikiem alimentacyjnym w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy. Wysokość zaległości z tytułu wypłaconych osobie uprawnionej świadczeń alimentacyjnych wraz z odsetkami na dzień wydania przez organ I instancji decyzji wynosi 6.510,51 zł. W ślad za organem I instancji Kolegium wskazało, iż K.W. jest kawalerem, ma 28 lat, posiada gimnazjalne wykształcenie, nie posiada dodatkowych kwalifikacji zawodowych. Jest osobą upośledzoną w stopniu lekkim, dodatkowo w wyniku bójki ma uszkodzone ścięgna obu rąk, nie zgłasza żadnych innych chorób przewlekłych. Aktualnie odbywa karę pozbawienia wolności, w zakładzie karnym nie pracuje zarobkowo, nie posiada żadnego innego dochodu oraz majątku. Przed osadzeniem w zakładzie karnym podejmował prace dorywcze. Jest ojcem 3 - letniego syna, który pozostaje pod stałą opieką matki. W czerwcu 2019 r. złożył do Sądu Rejonowego w B. wniosek o obniżenie wysokości alimentów do kwoty 200 zł miesięcznie, jednakże brak jest jeszcze w tym zakresie orzeczenia sądu. Z treści wywiadu alimentacyjnego przeprowadzonego w dniu 1 lipca 2019 r. wynika, że miejscem zamieszkania zainteresowanego są S. Wnioskodawca poza obowiązkiem utrzymania syna w formie zasądzonych alimentów, nie ma na utrzymaniu innych osób, nie wykazał też konieczności ponoszenia niezbędnych wydatków związanych z bieżącymi potrzebami. W ocenie Kolegium nie ulega wątpliwości, że aktualna sytuacja dochodowa strony jest trudna, jednak okoliczności te związane z trudną sytuacją dochodową polegającą na braku środków finansowych wynikają głównie z faktu odbywania kary pozbawienia wolności. Zdarzenie to nie stanowi zaś wystarczających przesłanek, które uzasadniałyby uwzględnienie wniosku. Nie są to okoliczności pozwalające na wyjątkowe potraktowanie wnioskodawcy. Uwzględnić także należy, iż pobyt w zakładzie karnym jest okolicznością przejściową. Z kolei, stan zdrowia strony, pomimo pewnych ograniczeń, nie uniemożliwia całkowicie podjęcia pracy zarobkowej. Świadczy o tym aktywność zawodowa zainteresowanego przed osadzeniem w zakładzie karnym, co zostało podniesione w treści wywiadu, a także przyczyny bezskuteczności prowadzonego postępowania wskazane przez Komornika Sądowego w S. Komornik wskazał, że egzekucja jest częściowo skuteczna z rachunku bankowego dłużnika w Banku Zachodnim WBK, jednakże przekazywane kwoty nie wystarczają na pokrycie zaległości. Reasumując Kolegium stwierdziło, iż ocena sytuacji zdrowotnej strony, w aspekcie wieku oraz aktywności zawodowej, pozwala na przyjęcie, że częściowa niepełnosprawność nie może być kompensowana stosowaniem ulg w spłacie zaległości, bowiem świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacane są w zastępstwie osoby zobowiązanej do alimentacji, a nie zamiast tej osoby. Dłużnik częściowo niezdolny do pracy, nie utracił całkowicie możliwości zarobkowania, gdyż może podjąć zatrudnienie w warunkach pracy chronionej lub innej pracy odpowiedniej do swojego stanu zdrowia. Nadto, odmowa umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego nie ma żadnego negatywnego wpływu na aktualną sytuację dłużnika alimentacyjnego. Z kolei ustalenia co do prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego nie mogą opierać się wyłącznie na emocjonalnym stosunku stron do siebie. Z przedstawionych w sprawie dokumentów wynika, że wnioskodawca przed osadzeniem w zakładzie karnym mieszkał w S., co potwierdził w wywiadzie alimentacyjnym. Również postępowanie egzekucyjne prowadzone jest przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w S. Jednocześnie konkubina/matka dziecka oświadczyła, że K.W. nie mieszkał z nią oraz dzieckiem, sporadycznie przyjeżdżał w odwiedziny. Z konta bankowego, do którego jest upoważniona matka dziecka nie pobierała pieniędzy, gdyż jak wyjaśniła upoważnienie to miało inny cel. W konsekwencji powyższych ustaleń, w uznaniu Kolegium, organ I instancji prawidłowo uznał, że strona prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Kolegium podsumowało, że na tle przedstawionej sytuacji rodzinnej, zdrowotnej i dochodowej dłużnika alimentacyjnego, nie zachodzą żadne szczególnie uzasadnione okoliczności dające podstawę do zastosowania pozostałych ulg w spłacie zadłużenia. W skardze wniesionej na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi K. W. podniósł, iż w jego ocenie niepełnosprawność, jaką się legitymuje, jest wystarczającą przesłanką umorzenia zaległości. Dodał, iż w zakładzie karnym znalazł się, ponieważ chciał pomóc, był "słupem" i nie był świadomy, iż popełnia przestępstwo. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. podtrzymało stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i w związku z tym wniosło o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje: Skarga nie jest zasadna. W myśl art. 1 § 1-2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tj. Dz. U. z 2019 r. poz. 2167), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę zgodności z prawem działalności administracji publicznej, która zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.) – dalej jako: p.p.s.a., odbywa się na zasadach określonych w przepisach tej ustawy. W ramach kontroli działalności administracji publicznej, przewidzianej w art. 3 p.p.s.a., sąd uprawniony jest do badania, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania, nie będąc przy tym związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.). Dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji oraz analizując dokumenty zawarte w aktach administracyjnych, Sąd nie dopatrzył się tego rodzaju uchybień, które musiałyby skutkować wyeliminowaniem z obrotu prawnego kwestionowanych rozstrzygnięć. W ocenie Sądu, organy prowadzące kontrolowane postępowanie wypełniły zawarty w art. 7 k.p.a. nakaz dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, oraz określony w przepisie art. 77 § 1 k.p.a. obowiązek zebrania i rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego, ponadto obowiązki wynikające z art. 80 k.p.a. Stwierdzić również trzeba, że uzasadnienie decyzji odpowiada wymogom art. 107 § 3 k.p.a. Organy w sposób wystarczający wskazały fakty, które uznały za udowodnione, dowody na których się oparły oraz przyczyny, z powodu których nie uwzględniły stanowiska strony skarżącej, jednocześnie w sposób wystarczający wyjaśniły podstawę prawną decyzji oraz przytoczyły przepisy prawa, mające zastosowanie w okolicznościach sprawy. Fakt, iż strona skarżąca odmienne ocenia dowody zgromadzone w sprawie i w konsekwencji wyciąga z nich odmienne wnioski nie oznacza, że wydane w sprawie rozstrzygnięcie jest wadliwe. Wręcz przeciwnie organy podjęły niezbędne czynności do dokładnego wyjaśnienia sprawy i wydały trafne rozstrzygnięcie, prawidłowo dokonując subsumpcji stanu faktycznego do norm prawa materialnego, mających zastosowanie w sprawie. Przedmiotem kontroli sądowoadministracyjnej jest, wydana po rozpatrzeniu wniosku skarżącego, decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...] r. utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji z dnia [...] r. o odmowie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Podstawę materialnoprawną wydanej w kontrolowanej sprawie decyzji stanowił art. 30 ust. 2 wskazanej na wstępie ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Zgodnie z tym przepisem organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. W ocenie Sądu, analiza powołanego art. 30 ust. 2 ustawy nie pozostawia wątpliwości, że decyzja wydawana na jego podstawie zapada w ramach uznania administracyjnego, o czym przesądza użyty przez ustawodawcę zwrot: "organ może umorzyć". Oznacza to sytuację, w której właściwy organ administracji ma możliwość wyboru rozstrzygnięcia, z jednej strony może bowiem umorzyć należności z tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych, z drugiej zaś może odmówić zastosowania tego rodzaju ulgi. Istotne jest jednak, że działanie w ramach uznania administracyjnego nie oznacza jakiejkolwiek dowolności. Wręcz przeciwnie, działanie organu doznaje ograniczenia już w samej normie prawnej, wprowadzającej uznanie poprzez wyznaczenie ram w konkretnej kategorii spraw, a także postanowieniami naczelnych zasad postępowania administracyjnego, jak również zasadami i celami określonymi w ustawie o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Liczne orzeczenia sądów administracyjnych ukształtowały pogląd, iż umorzenie na podstawie powołanego wyżej przepisu należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego ma charakter wyjątkowy i zachodzi jedynie wówczas, gdy na skutek obiektywnych okoliczności sytuacja dochodowa i rodzinna uniemożliwia zobowiązanemu wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Stan taki powinien być jednak efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu, gdyż tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie jakichkolwiek należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Innymi słowy, przesłanką zastosowania ulgi w postaci umorzenia powyższych należności jest każdorazowo ustalenie sytuacji dochodowej oraz rodzinnej dłużnika alimentacyjnego i ocena tej sytuacji. Wskazane uznanie administracyjne, towarzyszące wydaniu decyzji, oznacza, że organ ją podejmujący ma możliwość wyboru rozstrzygnięcia zależnie od okoliczności sprawy, przy czym oczywistym jest, że rozstrzygnięcie to powinno zapaść po wnikliwym wyjaśnieniu sprawy i rozważeniu wszystkich istotnych dla sprawy okoliczności, a decyzja powinna być wyczerpująco uzasadniona ze szczególnie skrupulatnym uwzględnieniem przez organ obowiązków płynących z zasady przekonywania, o której mowa w art. 11 k.p.a. Nie ulega bowiem wątpliwości, że decyzje pozostawione uznaniu administracyjnemu wymagają szerszego uzasadnienia niż decyzje o charakterze związanym, gdyż powinny wskazywać, jakie względy zdecydowały, że to, a nie inne, rozstrzygnięcie w sprawie zapadło (por. wyroki NSA: z dnia 4 września 2018 r. sygn. akt I OSK 2604/16; z dnia 13 listopada 2019 r., sygn. akt I OSK 746/18; z dnia 5 czerwca 2019 r., sygn. akt I OSK 2043/17; wyrok WSA w Łodzi z dnia 18 grudnia 2019 r., sygn. akt I SA/Łd 604/19 - dostępne na stronie internetowej http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Zaznaczyć nadto trzeba, iż kontrola decyzji uznaniowej dokonywana przez sąd administracyjny polega na zbadaniu jej zgodności z prawem, bez wnikania w celowość rozstrzygnięcia w niej zawartego. Kontrola ta ma ustalić, czy granice uznania w danym przypadku nie zostały przekroczone. W świetle powyższych uwag, zdaniem Sądu, w niniejszej sprawie organy dokonały szczegółowej analizy sytuacji faktycznej dłużnika w kontekście art. 30 ust. 2 ustawy, wywiązując się przy tym z obowiązków sformułowanych w podstawowych zasadach postępowania administracyjnego i wydając rozstrzygnięcie mieszczące się w granicach prawa. Z powyższych względów, w kontekście przywołanych zapisów ustawy i utrwalonego stanowiska judykatury, Sąd administracyjny w pełni podziela stanowisko zaprezentowane w zaskarżonej decyzji, że trudna sytuacja materialna, brak możliwości wywiązywania się z obowiązków alimentacyjnych i regulowania należności wynikająca z faktu osadzenia w zakładzie karnym nie stanowi wystarczającej przyczyny odstąpienia od egzekwowania należności. Jak wynika z dokumentów sprawy skarżący jest kawalerem, ma 28 lat, posiada gimnazjalne wykształcenie, nie posiada dodatkowych kwalifikacji zawodowych. Jest osobą upośledzoną w stopniu lekkim, na skutek bójki ma uszkodzone ścięgna obu rąk, innych dolegliwości i chorób przewlekłych nie zgłaszał. Niemniej, jak zauważył organ, skarżący jest młodą osobą, której stan zdrowia nie wyklucza z możliwości zarobkowania, co potwierdza sam skarżący oświadczając, iż przed osadzeniem w zakładzie karnym podejmował prace dorywcze. Aktualnie skarżący przebywa w zakładzie karnym, w którym nie pracuje zarobkowo, nie posiada żadnego majątku i dochodu. Przed osadzeniem w zakładzie karnym podejmował prace dorywcze, z których osiągał dochód, przy czym wysokość środków zgromadzonych na koncie bankowych uniemożliwiała skuteczne prowadzenie egzekucji. Skarżący jest ojcem 3 - letniego syna, który pozostaje pod stałą opieką matki. Wbrew twierdzeniom strony, organy zasadnie przyjęły, iż skarżący nie prowadzi gospodarstwa domowego z synem i konkubiną, co potwierdzają ustalenia organu oraz oświadczenie konkubiny. Skarżący nie legitymuje się orzeczeniem lekarskim potwierdzającym wykluczenie z rynku pracy, zasadne jest zatem założenie, iż skarżący jeżeli tylko będzie chętny to jako osoba młoda będzie w stanie po opuszczeniu zakładu karnego znaleźć zatrudnienie stosowne do swych predyspozycji zdrowotnych. Odzwierciedlona w materiałach sprawy sytuacja rodzinna i dochodowa skarżącego ubiegającego się o umorzenie należności nie wyróżnia strony spośród innych dłużników. Nie można pominąć, iż umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego ma charakter wyjątkowy i zachodzi jedynie wówczas, gdy na skutek obiektywnych okoliczności sytuacja dochodowa i rodzinna uniemożliwia zobowiązanemu wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Stan taki powinien być jednak efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu, gdyż tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie jakichkolwiek należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 września 2018 r., sygn. akt I OSK 2604/16). Podzielić należy pogląd wyrażony w wyroku WSA w Gliwicach z dnia 10 października 2019 r., sygn. akt II SA/Gl 668/19, że odbywanie kary pozbawienia wolności, orzeczonej prawomocnym wyrokiem sądu, nie może być w żadnym wypadku kwalifikowane jako obiektywna i niezawiniona przeszkoda w spłacie zadłużenia alimentacyjnego, nawet jeżeli skazany nie ma możliwości podjęcia pracy zarobkowej. Wszelkiego rodzaju zwolnienia z omawianego obowiązku mają bowiem charakter wyjątkowy i powinny być interpretowane w sposób ścisły, obowiązek alimentacyjny ciąży bezwzględnie na każdym z rodziców, a alimenty służą realizacji ochrony dobra dziecka, poprzez zapewnienie środków na jego godziwe utrzymanie, wychowywanie czy edukację. Dobro dziecka jest wartością najwyższą i podlega konstytucyjnej ochronie ze strony państwa (art. 72 Konstytucji RP). Nie można pominąć, iż w sytuacja uwzględnienia wniosku o umorzenie należności ciężar regulowania zobowiązań wobec dziecka wnioskodawcy przejmuje społeczeństwo. W sytuacji, gdy wnioskodawca jest osobą zdolną do zarobkowania, młodą a nadto przebywa w zakładzie karnym, zatem pozostaje w konflikcie z ustalonym porządkiem prawnym, uwzględnienie wniosku byłoby wyrazem braku wyważenia pomiędzy interesem jednostki a interesem społeczeństwa. Jak wyjaśnił już tut. Sąd w wyroku z dnia 13 czerwca 2017 r., sygn. akt II SA/Łd 1030/16, nie można bowiem zapominać o tym, że umorzenie ma charakter trwały, co oznacza, że raz umorzone należności nie podlegają już egzekucji. Dopóty, dopóki dłużnik sam nie wymaga stałej opieki osoby trzeciej, powinien zrobić wszystko, by zdobyć środki nie tylko na swoje utrzymanie, ale przede wszystkim na utrzymanie dzieci, na które powinien płacić alimenty. Poza tym nie można wykluczyć, że jego sytuacja ulegnie poprawie, także na skutek zdarzeń losowych. Mając na uwadze powyższe Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzekł jak w wyroku. W pkt 2 sentencji wyroku, stosownie do art. 250 § 1 p.p.s.a. oraz § 2 w związku z § 21 ust. 1 pkt 1c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (Dz.U. z 2016 r., poz. 1715), przyznano pełnomocnikowi z urzędu wynagrodzenie w kwocie 240 zł, powiększone o należny podatek od towarów i usług, wobec złożonego przezeń oświadczenia, iż koszty te nie zostały pokryte nawet w części. dc