II SA/Łd 868/24

Dnia 9 maja 2025 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Agata Sobieszek-Krzywicka Sędziowie Sędzia WSA Robert Adamczewski Asesor WSA Beata Czyżewska (spr.) Protokolant St. sekretarz sądowy Dominika Człapińska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 maja 2025 roku sprawy ze skargi Z. N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi z dnia 27 sierpnia 2024 roku znak SKO.4114.268.2024 w przedmiocie odmowy umorzenia kwoty nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. dc Zaskarżoną decyzją z 27 sierpnia 2024 r. znak: SKO.4114.268.2024 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi, po rozpatrzeniu odwołania Z.N., utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Łodzi z 5 lipca 2024 r. nr: SOCVI.554.250.2024.198671.SR.241.U w przedmiocie odmowy umorzenia w całości kwoty nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu opieki nad C.N. za okres od 01.10.2020 r. do 31.10.2021 r. Z akt sprawy wynika, że decyzją z 8 marca 2022 r. Prezydent Miasta Łodzi orzekł o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu opieki nad C.N. za okres od 01.10.2020 r. do 31.10.2021 r. w kwocie 23863,50 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczonymi do dnia wydania ww. decyzji w wysokości 1645,79 zł, co łącznie stanowiło kwotę 25509,29 zł. W toku postępowania odwoławczego Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi decyzją z 29 kwietnia 2022 r., utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. 30 czerwca 2022 r. Z.N., na podstawie art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych, zwrócił się do organu pierwszej instancji z wnioskiem z 26 czerwca 2022 r. o umorzenie kwoty nienależenie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu opieki nad C.N. za okres od 01.10.2020 r. do 31.10.2021 r. Wnioskodawca wyjaśnił, że jego sytuacja socjalna, zdrowotna i finansowa jest bardzo trudna. Jest osobą samotną, schorowaną, po przebytym zawale serca, znajduje się pod stałą opieką kardiologa, ma orzeczoną niepełnosprawność. Utrzymuje się wyłącznie z emerytury. Nie ma rodziny, która mogłaby go wspomóc finansowo jak i psychicznie. Wnioskodawca wyjaśnił, że dokonał częściowej spłaty należności, wpłacając kwotę 6000 zł. Zdaniem strony, wobec treści art. 30 ust. 9 u.ś.r. organ winien wziąć pod uwagę każdą okoliczność świadczącą o konieczności umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, odroczenia terminu płatności albo rozłożenia na raty. Postanowieniem z 8 lipca 2022 r. Prezydent Miasta Łodzi zawiesił postępowanie administracyjne w sprawie wniosku Z.N. z 26 czerwca 2022 r. o umorzenie w całości kwoty nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego do czasu wpływu do organu pierwszej instancji orzeczenia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi w związku ze skargą strony na decyzję Kolegium z 29 kwietnia 2022 r. Wyrokiem z 13 października 2023 r., wydanym w sprawie o sygn. akt II SA/Łd 651/22, który wpłynął do organu 15 marca 2024 r., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi oddalił skargę Z.N. na decyzję Kolegium z 29 kwietnia 2022 r. Postanowieniem z 25 marca 2024 r. Prezydent Miasta Łodzi podjął zawieszone postępowanie administracyjne. Pismem z 25 marca 2024 r., doręczonym wnioskodawcy 18 kwietnia 2023 r., organ pierwszej instancji wezwał Z.N. do dostarczenia w terminie 7 dni od daty odebrania ww. pisma oryginałów dokumentów potwierdzających jego aktualną sytuację dochodową, rodzinną i zdrowotną (zaświadczenia o dochodach netto za ostatnie 3 miesiące wszystkich członków rodziny, w tym z tytułu emerytury lub renty, decyzji przyznającej zasiłek z MOPS - w przypadku jego pobierania, w przypadku osoby bezrobotnej decyzji z PUP o rejestracji oraz zaświadczenia o wysokości zasiłku dla bezrobotnych w kwocie netto - w przypadku jego pobierania, potwierdzenia zapłaty za czynsz, energię i gaz za ostatnie 3 miesiące oraz innych dokumentów mogących mieć istotny wpływ na ustosunkowanie się do złożonej przezeń prośby. Jednocześnie organ wskazał, że brak powyższych dokumentów będzie wpływał na rozstrzygnięcie sprawy. Z uwagi na fakt, iż termin dostarczenia dokumentów mijał 25 kwietnia 2024 r., postanowieniem z 25 kwietnia 2024 r., Prezydent Miasta Łodzi przedłużył o jeden miesiąc termin rozpatrzenia wniosku o umorzenie w całości nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego, wyznaczając termin rozpatrzenia sprawy na dzień 27 maja 2024 r. Wnioskiem z 29 kwietnia 2024 r. Z.N. zwrócił się do organu pierwszej instancji z prośbą o przedłużenie terminu do dostarczenia dokumentów potwierdzających aktualną sytuację dochodową, rodzinną i zdrowotną. Autor pisma ponownie podniósł, że jest schorowany, po przebytym zawale serca, trwałej chorobie wieńcowej z niepełnosprawnością. Dokumenty, które potwierdzają jego aktualną sytuację znajdują się w odległych miejscach, co z uwagi na jego wiek senioralny stwarza mu duże trudności. Wnioskodawca dodał, że z uwagi na stan zdrowia, na który nie ma wpływu, jego wydatki są wyższe od dochodów z emerytury. Do pisma załączył dokumenty w postaci trzech przekazów pocztowych potwierdzające wypłatę emerytury za okres od stycznia do marca 2024 r. (styczeń - 1984,06 zł netto, luty - 1984,06 zł netto, marzec - 2187,51 zł). Postanowieniem z 27 maja 2024 r. Prezydent Miasta Łodzi przedłużył na wniosek strony o jeden miesiąc termin rozpatrzenia wniosku z 26 czerwca 2022 r., wyznaczając termin rozpatrzenia sprawy na dzień 27 czerwca 2024 r. 2 lipca 2024 r. wpłynął do organu wniosek Z.N. z 22 czerwca 2024 r. o podanie terminu, do którego zobowiązany jest dostarczyć dokumenty. Na powyższy wniosek organ pierwszej instancji odpowiedział stronie odrębnym pismem z 5 lipca 2024 r. Decyzją z 5 lipca 2024 r. Prezydent Miasta Łodzi, na podstawie art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn.: Dz.U. z 2024 r., poz. 572 - w skrócie "k.p.a."), art. 30 ust. 6-9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn.: Dz.U. z 2024 r., poz. 323 - dalej w skrócie "u.ś.r."), odmówił umorzenia w całości kwoty nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu opieki nad C.N. za okres od 01.10.2020 r. do 31.10.2021 r. Jak stwierdził organ pierwszej instancji wnioskodawca mieszka sam, prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, pobiera emeryturę w wysokości 2187,51 zł miesięcznie, jest osobą schorowaną. Obecnie wnioskodawca posiada stałe dochody, zatem spłata zadłużenia nie jest niemożliwa. W niniejszej sprawie przyczyny powstania należności nie miały charakteru wyjątkowego, a są konsekwencją działań strony, która nie poinformowała organu o zgonie C.N., na którą dalej pobierała świadczenie pielęgnacyjne. Zdaniem organu, brak jest podstaw do przyjęcia, że w niniejszej sprawie wystąpiły szczególne okoliczności uzasadniające umorzenie w całości kwoty nienależnie pobranych świadczeń za okres od 01.10.2020 r. do 31.10.2021 r. W odwołaniu od powyższej decyzji Z.N. wyraził swoje niezadowolenie z wydanej decyzji, wnosząc o pozytywne rozpatrzenie sprawy. Powołaną na wstępie decyzją z 27 sierpnia 2024 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., art. 30 u.ś.r., utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. Motywując podjęte rozstrzygnięcie organ odwoławczy w pierwszym rzędzie odwołał się do brzmienia art. 30 ust. 1, ust. 2b, ust. 8 i ust. 9 u.ś.r., a następnie stwierdził, że aktualnie kwota do zwrotu wynosi 23863,50 zł, odsetki ustawowe za opóźnienie wynoszą 8097,92 zł, co w sumie stanowi kwotę 31961,42 zł. Kwestia możliwości umorzenia lub odroczenia zaległości lub rozłożenia na raty świadczeń rodzinnych wraz z należnymi odsetkami na podstawie art. 30 ust. 9 u.ś.r., pozostawiona została uznaniu organu administracyjnego. Ustawodawca wskazał jednakże, że organ administracji zobowiązany jest do zbadania sytuacji dochodowej i rodzinnej strony ubiegającej się o umorzenie. Instytucja uznania administracyjnego oznacza, iż organ administracyjny może, ale nie musi umorzyć kwoty nienależnie wypłaconych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami, co oznacza możliwość negatywnego dla strony rozstrzygnięcia nawet w sytuacji istnienia przesłanek do jej umorzenia. Korzystanie z uznania administracyjnego oznacza, iż organ administracji ma prawo wyboru treści rozstrzygnięcia, ale wybór ten nie może być dowolny, musi on wynikać z wszechstronnego i dogłębnego rozważenia wszystkich okoliczności faktycznych sprawy. Na podstawie zgromadzonych dokumentów ustalono, iż Z.N. prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Pobiera emeryturę w wysokości 2187,51 zł miesięcznie. Jest osobą schorowaną. Według Kolegium, na podkreślenie zasługuje fakt, iż obecnie Z.N. posiada stałe dochody, a więc spłata zadłużenia choćby w ratach nie jest niemożliwa. Zatem sama trudna sytuacja materialna i zdrowotna danej osoby nie uzasadnia umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń. Jest to możliwe wówczas, gdy sytuacja rodziny będzie "szczególna". Umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń powinno mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego do zwrotu nie pozwala na spłatę należności. Nie chodzi w tym przypadku o subiektywne przekonanie co do umorzenia należności, ale o rzeczywisty brak możliwości zapłaty spowodowany nadzwyczajnymi, nieprzewidzianymi zdarzeniami losowymi powodującymi utratę majątku, czy też inne nadzwyczajne względy, zdarzenia losowe powodujące znaczne osłabienie zdolności płatniczych dłużnika (wypadek powodujący inwalidztwo, pożar, czy inne klęski żywiołowe). Udzielanie ulg w postaci umarzania należności - z racji swego uznaniowego charakteru - jest instytucją wyjątkową, której zastosowanie winny uzasadniać szczególne okoliczności. Skoro instytucja umorzenia nienależnie pobranych świadczeń ma charakter wyjątkowy, to ocena okoliczności na jakie powołuje się wnioskujący o umorzenie powinna być dokonana z zastosowaniem surowszych kryteriów dotyczących możliwości wywiązania się przez zobowiązanego z ciążących na nim obowiązków. W niniejszej sprawie przyczyny powstania przedmiotowych należności nie miały charakteru wyjątkowego, a są konsekwencją działań Z.N., gdyż nie poinformował on organu pierwszej instancji o zgonie C.N., na którą dalej po jej śmierci pobierał świadczenie pielęgnacyjne. W sytuacji jaka ma miejsce w przedmiotowej sprawie, gdy warunki do przyznania świadczenia nie były spełnione, a doszło do wypłaty świadczenia należy prowadzić postępowanie o nienależnie pobrane świadczenia i żądać ich zwrotu. Żądana przez organ pierwszej instancji kwota została w przeszłości pobrana przez Z.N. i obecnie żądanie jej zwrotu nie powinno być postrzegane jako kara czy dodatkowa uciążliwość, ale jako prosty zwrot świadczenia, które w sposób nienależny znalazło się w posiadaniu strony. Wielu obywateli utrzymuje się z zasiłków dla bezrobotnych, emerytur, rent, prac dorywczych, prowadzenia działalności gospodarczej w niewielkim rozmiarze i pomimo borykania się z różnymi trudnościami wywiązują się ze swoich zobowiązań i należności wobec budżetu państwa. Strona winna szukać sposobu poprawy swojej sytuacji finansowej we własnym działaniu. Borykanie się bowiem z różnymi problemami, jakie stwarza rynek, jest jednym z elementów szeroko rozumianego ryzyka gospodarczego i niezasadnym jest przenoszenie go na budżet państwa. Umorzenie kwoty nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego wraz z ustawowymi odsetkami byłoby sprzeczne z ogólnie przyjętym interesem społecznym i nagradzałoby wnioskodawców, którzy pobierali świadczenia, a byli pouczeni o konieczności informowania o okolicznościach powodujących brak prawa do ich pobierania. Instytucja umorzenia należności winna być stosowana wyjątkowo i to jedynie w sytuacjach, gdy realnie nie jest możliwe odzyskanie kwoty nienależnie pobranych świadczeń w drodze postępowania egzekucyjnego, bądź gdy takowe dochodzenie należności mogłoby pozbawić osobę zobowiązaną albo osobę pozostającą na jej utrzymaniu niezbędnych środków utrzymania. O przypadkach, w których nie przysługują świadczenia jak również o obowiązku niezwłocznego poinformowania tutejszego organu o wszelkich zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń Z.N. był pouczony we wniosku o ustalenie prawa do świadczeń, co poświadczył własnoręcznym podpisem (m.in. we wniosku oświadczył, że zapoznał się z warunkami uprawniającymi do świadczenia i zobowiązał się, iż w przypadku zmian mających wpływ na prawo do świadczenia, lub wystąpienia innych okoliczności mających wpływ na prawo do świadczenia, niezwłocznie powiadomi o tych zmianach podmiot realizujący świadczenia). Z.N. pouczony został również, iż niepoinformowanie organu właściwego prowadzącego postępowanie w sprawie świadczenia o zmianach, o których mowa powyżej może skutkować powstaniem świadczeń nienależnie pobranych, a w konsekwencji - koniecznością ich zwrotu, o powyższym został również pouczony w decyzji przyznającej świadczenie. Z obowiązku tego nie wywiązał się w stosownym czasie. Jeśli osoba ubiegająca się o świadczenie składa w tym celu wniosek, będąc właściwie pouczoną o braku prawa do pobierania świadczenia warunek art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. należy uznać za spełniony. Złożenie podpisu pod pouczeniem i oświadczeniem stanowi dowód na zrozumienie i przyjęcie do wiadomości podpisanej treści. Starając się o świadczenia strona powinna przynajmniej w minimalnym zakresie zapoznać się z przepisami regulującymi zasady przyznawania świadczeń, gdyż to ona jest wnioskodawcą. Ponadto oczywistym jest, iż świadczenie z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu opieki nad osobą niepełnosprawną po zgonie osoby wymagającej opieki nie przysługuje. Mając na względzie powyższe ustalenia, Kolegium uznało, że brak jest podstaw do przyjęcia, iż w niniejszej sprawie zaistniały szczególne okoliczności uzasadniające umorzenie kwoty nienależnie pobranego przez Z.N. świadczenia pielęgnacyjnego za okres od 01.10.2020 r. do 31.10.2021 r. Wnioskodawca jest zatem zobowiązany do zwrotu przedmiotowej należności na mocy decyzji ostatecznej Prezydenta Miasta Łodzi z 8 marca 2022 r. Kończąc rozważania organ odwołał się do treści art. 30 ust. 6, ust. 7 i ust. 9 u.ś.r., wskazując że strona może wystąpić do Prezydenta Miasta Łodzi z wnioskiem o odroczenie terminu płatności albo rozłożenie na raty kwoty nienależnie pobranego świadczenia. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi Z.N. wniósł o pozytywne rozpatrzenie jego sprawy oraz przyznanie pomocy prawnej. Odpowiadając na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zaprezentowane w motywach zaskarżonej decyzji oraz rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. Postanowieniem z 8 stycznia 2025 r. referendarz sądowy przyznał skarżącemu prawo pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie pełnomocnika z urzędu w osobie adwokata. Postanowieniem z 13 marca 2025 r. Sąd oddalił wniosek organu o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym i skierował sprawę do rozpoznania w trybie zwykłym na rozprawę. 3 kwietnia 2025 r. do akt sądowych wpłynęło pismo z 21 marca 2025 r., w którym pełnomocnik skarżącego ustanowiony z urzędu, wniósł o uchylenie decyzji organów obu instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie kosztów pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu, oświadczając iż nie zostały one uiszczone w całości ani w części, według norm prawem przepisanych z uwzględnieniem rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie, wobec treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 kwietnia 2020 r. sygn. akt SK 66/19. Autor pisma podkreślił, że skarżący niemal przez całe postępowanie nie korzystał z pomocy profesjonalnego pełnomocnika, a podejmowane przezeń czynności procesowe charakteryzują się chaotycznością i wskazują na zagubienie skarżącego w toku kolejnych zdarzeń procesowych. Zdaniem pełnomocnika uzasadnienie zaskarżonej decyzji ocenić należy jako nader lakoniczne. Z treści decyzji organów obu instancji nie wynika, żeby organy wyciągnęły konstruktywne wnioski z danych zebranych o sytuacji Z.N., z których jednoznacznie wynika jakie są wydatki skarżącego i możliwości spłaty nienależnie pobranego świadczenia. Także nie poddano szczegółowej analizie czy kwota uzyskiwanego dochodu (2187,51 zł netto) wystarcza na zaspokojenie potrzeb Z.N., czy i jaka kwota świadczenia pozostaje skarżącemu po uregulowaniu koniecznych wydatków na utrzymanie. Chociaż organ powziął informację, że skarżący jest osobą schorowaną, to okoliczność ta nie została należycie przeanalizowana w kontekście odmowy umorzenia pobranych świadczeń przez Z.N.. Zdaniem skarżącego, działania organów obu instancji zaprezentowane w zaskarżonej decyzji jak i decyzji ją poprzedzającej nie są zgodne z prawem. Organy orzekające w sprawie w istocie nie wskazały, jakie ustalenia legły u podstaw wydania decyzji i jakimi kryteriami się kierowały badając możliwości płatnicze skarżącego, jak oceniły jego sytuację dochodową w kontekście stanu zdrowia. Ustalając sytuację materialną należy zbadać również obciążenia finansowe skarżącego się oraz wydatki na bieżące utrzymanie, jak też odnieść się do jego sytuacji zdrowotnej i wydatków związanych z jego leczeniem. Dokonując oceny decyzji Kolegium z punktu widzenia wymogów procesowych, należy stwierdzić, że część zaskarżonej decyzji, mająca stanowić jej uzasadnienie, zawiera przedstawienie ustaleń organu pierwszej instancji. Tymczasem, co do istoty sprawy, którą powinno być rozważenie zasadności wniosku skarżącego o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń pielęgnacyjnych, Kolegium w istocie nie odniosło się. Własne stanowisko i rozważania organu odwoławczego ograniczyły się do stwierdzenia, że decyzja w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranego świadczenia ma charakter uznaniowy oraz, że decyzja organu pierwszej instancji jest w tym zakresie zgodna z obowiązującym prawem. Organ wskazał również na możliwość odroczenia terminu płatności zadłużenia oraz rozłożenia należności na raty. Dla uznania, że decyzja wydana w warunkach uznania administracyjnego jest prawidłowa i poddaje się kontroli sądu, tak lakoniczne stwierdzenia są niewystarczające, albowiem nie wiadomo jakimi w istocie przesłankami kierował się organ wydając decyzję o takiej właśnie treści. Z tych względów uznać należało, że zaskarżona decyzja oraz decyzja ją poprzedzająca obarczona podobnymi wadami zostały wydane z naruszeniem art. 107 § 3 k.p.a. Reasumując, organy administracji obu instancji nie poczyniły wyczerpujących rozważań co do zaistnienia przesłanek określonych w art. 30 ust. 9 u.ś.r. Organy administracji pominęły okoliczności, które niewątpliwie miały wpływ na obecną sytuację materialną i zdrowotną skarżącego. To oznacza naruszenie art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 30 ust. 9 u.ś.r., a także podstawowych zasad postępowania administracyjnego wyrażonych w art. 6, art. 7, art. 8 i art. 9 k.p.a. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje: Skarga nie jest zasadna. Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn.: Dz.U. z 2024 r., poz. 1267) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz.U. z 2024 r., poz. 935 z późn.zm. - dalej w skrócie "p.p.s.a.") sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Wspomniana kontrola sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, sąd administracyjny bada, czy zaskarżony akt administracyjny (decyzja, postanowienie), jest zgodny z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego określającymi prawa i obowiązki stron oraz prawa procesowego normującymi podstawowe zasady postępowania przed organami administracji publicznej. Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Przedmiotem sądowej kontroli jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta Łodzi odmawiającą Z. N. umorzenia w całości kwoty nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu opieki nad C.N. za okres od 01.10.2020 r., do 31.10.2021 r. Podstawę materialnoprawną rozstrzygnięć organów obu instancji stanowił art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2023 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2024 r., poz. 323). Zgodnie z jego treścią organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. W pierwszym rzędzie godzi się wyjaśnić, że powyższy przepis jest wyjątkiem od zasady, ustanowionej w art. 30 ust. 1 w zw. z ust. 2 u.ś.r., w myśl której osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne jest zobowiązana do ich zwrotu. Rozkładanie kwoty nienależnie pobranych świadczeń na raty, odraczanie terminu płatności czy - w szczególności - umarzanie kwoty nienależnie pobranego świadczenia powinny być środkami stosowanymi wyjątkowo i niedopuszczalna jest w tym zakresie wykładnia rozszerzająca. Rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego oparte jest na uznaniu administracyjnym, o czym świadczy użyty w art. 30 ust. 9 u.ś.r. zwrot "może". Organ ma bowiem możliwość wyboru rozstrzygnięcia, co oznacza, że może, choć nie jest do tego zobowiązany, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności bądź rozłożyć na raty albo też w zależności od poczynionych w toku postępowania wyjaśniającego ustaleń odmówić zastosowania wnioskowanej ulgi. Przesłanką, którą w tym wypadku, organ powinien ustalić i poddać dogłębnej ocenie jest wystąpienie "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny". By móc uznać decyzję podjętą na podstawie art. 30 ust. 9 u.ś.r. za zgodną z przepisami prawa, jej wydanie musi zostać poprzedzone zgromadzeniem materiału dowodowego, pozwalającego na ustalenie okoliczności istotnych dla sprawy (art. 7, art. 77 § 1 k.p.a.), a następnie wszechstronnym i wnikliwym rozważaniem zebranego materiału (art. 80 k.p.a.) przez pryzmat ustalenia "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny" osoby wnioskującej o ulgę. Niezależnie od podjętego rozstrzygnięcia czy to pozytywnego, czy negatywnego organ ma obowiązek szczegółowo rozważyć wszystkie okoliczności sprawy i przedstawić swoje stanowisko w uzasadnieniu decyzji sporządzonym z poszanowaniem reguł procesowych zdefiniowanych w art. 107 § 3 k.p.a. Wydanie decyzji w ramach tzw. "luzu decyzyjnego", nie oznacza, że taka decyzja nie podlega żadnej kontroli sądu administracyjnego. Kontrola ta jest w tym przypadku dość ograniczona i polega na ocenie, czy w sprawie zachodziły warunki materialnoprawne, uzasadniające skorzystanie przez organ administracji z przysługujących mu uprawnień oraz, czy wydanie decyzji zostało poprzedzone prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem, z zachowaniem przepisów procedury administracyjnej. Innymi słowy, sądowa kontrola decyzji uznaniowych obejmuje jedynie proces wydania decyzji (spełnienie przez organ wymogów proceduralnych), ustalenie stanu faktycznego jako elementu tego procesu, czy wszechstronność oceny faktów. Dotyczy zatem ona jedynie tej części treści decyzji uznaniowej, która jest powiązana z kryteriami prawnymi a nie obejmuje tej części rozstrzygnięcia, które wiąże się z realizowaniem określonej polityki administracyjnego stosowania prawa - rozumienia celowości administracyjnej czy roli słuszności w kształtowaniu treści decyzji. Pojęcie "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny" użyte w art. 30 ust. 9 u.ś.r. nie zostało zdefiniowane przez ustawodawcę w przepisach ustawy o świadczeniach rodzinnych. Niemniej jednak w orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntował się pogląd, który Sąd w pełni podziela, że udzielenie ulgi, o której mówi art. 30 ust. 9 u.ś.r. dopuszczalne jest wyjątkowo. Przez "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny" rozumie się całokształt sytuacji życiowej rodziny osoby wnioskującej o ulgę. Rozpoznając zatem wniosek o udzielenie ulgi w trybie powyższej regulacji prawnej organy powinny zbadać, czy sytuacja życiowa osoby wnioskującej o ulgę mieści się w ustawowym pojęciu "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny" z punktu widzenia stanu rodziny, wieku, występującej niepełnosprawności, stanu zdrowia, wydatków związanych z opieką medyczną i edukacją (vide: wyrok NSA z 7 czerwca 2023 r., I OSK 1478/22 - dostępny https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Przy czym trudna sytuacja materialna danej rodziny nie uzasadnia jeszcze umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń. Jest to możliwe dopiero wówczas gdy sytuacja rodziny będzie "szczególna" i to na tle innych rodzin uprawnionych do świadczeń rodzinnych. Owe "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny" najczęściej będą sytuacjami nadzwyczajnymi, na które zobowiązany do zwrotu świadczeń nie ma żadnego wpływu, a zaistnienie których wyłącza lub ogranicza możliwość wykonania zobowiązania lub też doprowadziłoby do takiego pogorszenia sytuacji rodziny, że zostałaby ona narażona na niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb bytowych (vide: wyrok NSA z 24 sierpnia 2023 r., I OSK 1273/21 - dostępny jak wyżej), choć wypada dopuścić także sytuacje będące splotem typowych, zwyczajnych zdarzeń i czynników powodujących, że sytuacja konkretnej rodziny czy osoby może być uznana za szczególną (vide: wyrok WSA w Gdańsku z 27 września 2018 r., II SA/Gd 482/18). Owa wyjątkowość instytucji umorzenia nienależnie pobranych świadczeń sprawia, że ocena okoliczności, na jakie powołuje się wnioskujący o umorzenie, powinna być dokonana z zastosowaniem surowszych kryteriów dotyczących możliwości wywiązania się przez zobowiązanego z ciążących na nim obowiązków (vide: wyrok NSA z 24 sierpnia 2023 r., I OSK 1273/21). Jednocześnie w orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że ulgi, o których mowa w art. 30 ust. 9 u.ś.r., w tym umorzenie należności, znajduje zastosowanie w przypadkach, w których zachodzi duże prawdopodobieństwo, że egzekucja nienależnie pobranego świadczenia może spowodować następstwa niedające się pogodzić z zasadą ochrony godności człowieka, w szczególności przez uniemożliwienie rodzinie świadczeniobiorcy funkcjonowania na poziomie minimum egzystencji. Przyjmuje się także, że zastosowanie ulgi w sprawie zwrotu świadczenia, które zostało wypłacone nienależnie ze środków publicznych, może dotyczyć wyłącznie sytuacji, w których egzekucja nienależnie pobranego świadczenia byłaby nie do pogodzenia z celami u.ś.r., do których należy m.in. wspieranie tych rodzin, które dla realizacji swoich funkcji takiego wsparcia potrzebują (vide: wyrok NSA z 25 sierpnia 2016 r., I OSK 377/15; wyrok NSA z 16 kwietnia 2020 r., I OSK 941/19). Przenosząc poczynione dotychczas uwagi natury ogólnej na grunt rozpatrywanej sprawy Sąd stwierdził, że organy obu instancji zgromadziły kompletny, a zarazem wystarczający dla rozstrzygnięcia sprawy materiał dowodowy, który poddały wnikliwej i wszechstronnej analizie, ustalając na jego podstawie niewadliwy stan faktyczny sprawy, czemu dały wraz w motywach wydanych rozstrzygnięć. Orzeczona, na podstawie art. 30 ust. 9 u.ś.r., odmowa umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych jest w realiach kontrolowanej sprawy w pełni i poprawnie, zgodnie z wymogami art. 107 § 3 k.p.a., uzasadniona. Organom nie można postawić skutecznego zarzutu naruszenia granic uznania administracyjnego. Lektura materiału aktowego sprawy niniejszej uzasadnia stwierdzenie, że w toku postępowania administracyjnego poprzedzającego wydanie kontrolowanych decyzji organy obu instancji podjęły wszelkie czynności zmierzające do prawidłowego ustalenia i udokumentowania sytuacji dochodowej, rodzinnej i zdrowotnej wnioskodawcy. Z akt sprawy wynika bowiem, że decyzją z 8 marca 2022 r. Prezydent Miasta Łodzi orzekł o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu opieki nad C.N. za okres od 01.10.2020 r. do 31.10.2021 r. w kwocie 23863,50 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczonymi do dnia wydania ww. decyzji w wysokości 1645,79 zł, co łącznie stanowiło kwotę 25509,29 zł. Decyzją z 29 kwietnia 2022 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi, po rozpatrzeniu odwołania Z.N., utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji. Wyrokiem z 13 października 2023 r. sygn. akt II SA/Łd 651/22 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi oddalił skargę Z.N. na wspomnianą wyżej decyzję Kolegium z 29 kwietnia 2022 r. Z niekwestionowanych przez skarżącego ustaleń organu wynika, że aktualnie kwota nienależnie pobranego świadczenia, którą skarżący winien zwrócić wynosi 23863,50 zł, co wraz z odsetkami za opóźnienie w kwocie 8097,92 zł stanowi łącznie 31961,42 zł. Wnioskując o umorzenie kwoty nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego skarżący wskazał, że znajduje się w trudnej sytuacji socjalnej, zdrowotnej i finansowej. Jest osobą samotną, schorowaną, po przebytym zawale serca, znajduje się pod opieką kardiologa, ma orzeczoną niepełnosprawność. Autor pisma podniósł nadto, że z uwagi na stan zdrowia jego wydatki są wyższe od dochodów z emerytury. Do wniosku załączył dwie karty informacyjne leczenia szpitalnego z 4 listopada 2011 r. i 24 listopada 2011 r. Powyższe okoliczności organ trafnie ocenił jako niewystarczające do podjęcia rozstrzygnięcia w przedmiocie wnioskowanej przezeń ulgi i pismem z 25 marca 2024 r., wezwał Z.N. do dostarczenia w terminie 7 dni od daty odebrania pisma oryginałów dokumentów potwierdzających jego aktualną sytuację dochodową, rodzinną i zdrowotną (zaświadczenia o dochodach netto za ostatnie 3 miesiące wszystkich członków rodziny, w tym z tytułu emerytury lub renty, decyzji przyznającej zasiłek z MOPS - w przypadku jego pobierania, w przypadku osoby bezrobotnej decyzji z PUP o rejestracji oraz zaświadczenia o wysokości zasiłku dla bezrobotnych w kwocie netto - w przypadku jego pobierania, potwierdzenia zapłaty za czynsz, energię i gaz za ostatnie 3 miesiące oraz innych dokumentów mogących mieć istotny wpływ na ustosunkowanie się do złożonej przezeń prośby. Jednocześnie organ poinformował wnioskodawcę, że brak powyższych dokumentów będzie wpływał na rozstrzygnięcie sprawy. Odpowiadając na powyższe wezwanie skarżący w piśmie z 29 kwietnia 2024 r. wniósł o przedłużenie terminu na dostarczenie dokumentów ponownie argumentując, że jest po przebytym zawale serca, z trwałą chorobą wieńcową i niepełnosprawnością, załączając do pisma dokumenty potwierdzające wypłatę emerytury za okres od stycznia do marca 2024 r. (styczeń - 1984,06 zł netto, luty - 1984,06 zł netto, marzec - 2187,51 zł). Co jednak istotne, skarżący pomimo przedłużenia przez organ pierwszej instancji terminu na dostarczenie dokumentów do 27 czerwca 2024 r., aż do dnia wydania zaskarżonej decyzji nie przedłożył organom orzekającym w sprawie żadnych innych dokumentów potwierdzających jego sytuację rodzinną, zdrowotną czy finansową. Trzeba mieć bowiem na względzie, że postępowanie w przedmiocie umorzenia w całości kwoty nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego prowadzone jest na wniosek zainteresowanego podmiotu. Zatem, to wnioskodawca winien rzetelnie i rzeczowo uzasadnić wniosek wykazując, że w jego przypadku zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny uzasadniające zastosowanie ulgi i odpowiednio udokumentować swoje stanowisko w tym przedmiocie. Skarżący w toku kontrolowanego postępowania, pomimo wcześniejszego wezwania ze strony organu i pouczenia o ewentualnych konsekwencjach nieprzedłożenia dodatkowych dokumentów w sprawie, poza wskazaniem wysokości osiąganego przezeń dochodu z tytułu emerytury i określeniem sytuacji zdrowotnej, nie przedstawił organowi prowadzącemu postępowanie w pierwszej instancji jak i następnie organowi odwoławczemu żadnych dodatkowych informacji oraz dokumentów, które pozwoliłyby mu na ustalenie chociażby comiesięcznych wydatków ponoszonych przez skarżącego na utrzymanie mieszkania, opłacenie rachunków za prąd, czynsz, gaz, zakup leków czy żywności i skonfrontowanie ich z osiąganym przezeń dochodem. Ustalenia organów orzekających dotyczące sytuacji rodziny skarżącego, przedstawione w uzasadnieniu poddanych sądowej kontroli decyzji i rzutujące na wydane rozstrzygnięcie, mają zatem pełne oparcie w materiale aktowym sprawy i nie sposób uznać ich za poczynione z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1 k.p.a. czy art. 80 k.p.a., jak wadliwie wywodzi pełnomocnik skarżącego. Zakres tychże ustaleń jest niewątpliwie determinowany i zależny przede wszystkim od tego jakich informacji udzieli organowi wnioskodawca i przedłożonych przezeń dokumentów. W świetle powyższych okoliczności, których skarżący nie zdołał skutecznie podważyć w toku postępowania administracyjnego, zgodzić się trzeba z organami orzekającymi w sprawie, że sytuacja zdrowotna i finansowa skarżącego jest bez wątpienia trudna, jednak nie na tyle wyjątkowa i szczególna, żeby zasadnym było umorzenie w całości kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, skoro skarżący posiada stały dochód z tytułu emerytury. Zatem, o ile zwrot pobranego przezeń nienależnie świadczenia pielęgnacyjnego jednorazowo nie jest możliwy, to jednak powyższe nie przekreśla możliwości samego zwrotu, który może nastąpić w ratach, co trafnie podniosło Kolegium w motywach zaskarżonej decyzji, pouczając skarżącego o możliwości wystąpienia do Prezydenta Miasta Łodzi z wnioskiem o odroczenie terminu płatności albo rozłożenie na raty kwoty nienależnie pobranego świadczenia. Warto w tym miejscu nadmienić, że skarżący dotychczas nie wnioskował o udzielenie innych ulg w spłacie swoich zobowiązań, o których stanowi art. 30 ust. 9 u.ś.r., zaś trudna sytuacja materialna i zdrowotna wnioskodawcy nie uzasadnia umorzenia w całości kwoty nienależnie pobranego świadczenia. Rozważając sytuację skarżącego Kolegium trafnie odwołało się również do przyczyn, które legły u podstaw ciążącego na skarżącym obowiązku zwrotu kwoty nienależnie pobranego świadczenia, wskazując iż nie mają one charakteru wyjątkowego, z czym ponad wszelką wątpliwość trzeba się zgodzić. Przypomnieć w związku z tym trzeba, że matka skarżącego C. N., którą się opiekował i z tego tytułu pobierał świadczenie pielęgnacyjne zmarła [...] 2020 r., natomiast Z.N. powiadomił o tym fakcie organ dopiero 9 listopada 2021 r. Jak wynika z uzasadnienia prawomocnego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z 13 października 2023 r. sygn. akt II SA/Łd 651/23 skarżący miał wiedzę co do tego, że nie jest uprawniony do dalszego pobierania świadczenia po śmierci matki, a mimo to nadal je pobierał, choć został uprzednio pouczony przez organ, że w przypadku wystąpienia zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, strona jest zobowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym fakcie organu, oraz że osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne jest zobowiązana do ich zwrotu łącznie z ustawowymi odsetkami za opóźnienie. Nie budzi wobec tego wątpliwości, że orzeczona ostateczną decyzją Prezydenta Miasta Łodzi z 8 marca 2022 r. kwota nienależnie pobranego świadczenia, którą obecnie skarżący zobligowany jest zwrócić, jest prostą konsekwencją pobierania świadczenia, do którego wnioskodawca już po śmierci swojej matki nie miał prawa. Nie jest to więc efekt okoliczności nadzwyczajnych, na które skarżący nie miał żadnego wpływu. Obecnie żądanie zwrotu kwoty nienależnie pobranego świadczenia nie powinno być postrzegane przez skarżącego jako kara czy dodatkowa uciążliwość, ale jako prosty zwrot świadczenia, które w sposób nienależny znalazło się w posiadaniu strony. Wielu obywateli utrzymuje się z zasiłków dla bezrobotnych, emerytur, rent, prac dorywczych, prowadzenia działalności gospodarczej w niewielkim rozmiarze i pomimo borykania się z różnymi trudnościami wywiązują się ze swoich zobowiązań i należności wobec budżetu państwa. Umorzenie kwoty nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego wraz z ustawowymi odsetkami byłoby więc sprzeczne z ogólnie przyjętym interesem społecznym i nagradzałoby wnioskodawców, którzy w pełni świadomie pobierali świadczenia, do których nie byli już uprawnieni. Wyjaśnić w tym miejscu trzeba, że orzeczona obecnie odmowa umorzenia kwoty nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego nie zamyka skarżącemu prawnej możliwości ubiegania się w przyszłości o zastosowanie jednej z ulg, o których mowa w art. 30 ust. 9 u.ś.r. Skarżący może bowiem wystąpić o odroczenie terminu płatności, o rozłożenie na raty, a w ostateczności o umorzenie kwoty nienależnie pobranego świadczenia. Ulgi, o których wyżej mowa winny być stosowane począwszy od środka wywołującego najmniejszy skutek aż po środek wywołujący skutek największy. Nie mogą być one udzielane przez organ każdemu, kto uważa, że sytuacja jego i jego rodziny jest szczególna na tle innych rodzin. Działające w imieniu państwa organy administracji publicznej nie mogą pochopnie umarzać kwoty nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż sytuacja materialna zobowiązanego do ich zwrotu podmiotu może w przyszłości ulec zmianie na przykład w wyniku zaistnienia innych zdarzeń powodujących przysporzenie w jego majątku. Zatem trudna sytuacja materialna skarżącego w dacie orzekania w przedmiocie umorzenia należności nie musi oznaczać umorzenia w całości owych należności. Podsumowując, w rozpatrywanej sprawie organy obu instancji prawidłowo, z poszanowaniem art. 6, art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. ustaliły i rozważyły aktualną sytuację dochodową, zdrowotną i rodzinną skarżącego, dochodząc do trafnej konkluzji o braku podstaw do zastosowania w rozumieniu art. 30 ust. 9 u.ś.r. najdalej idącej ulgi w postaci umorzenia w całości kwoty nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego wraz z odsetkami. Swoje stanowisko w tym zakresie zaprezentowały w motywach rozstrzygnięć sporządzonych zgodnie z wymogami art. 107 § 3 k.p.a. W uzasadnieniu kontrolowanej decyzji Kolegium jasno i rzeczowo, wyjaśniło okoliczności natury faktycznej i prawnej, które rzutowały na wydanie rozstrzygnięcia. W rozważanym postępowaniu, wbrew odmiennemu stanowisku pełnomocnika skarżącego, organy obu instancji nie naruszyły również w stopniu istotnie rzutującym na wynik sprawy przepisów art. 8 i art. 9 k.p.a. Z tych wszystkich względów Sąd nie stwierdziwszy podstaw do usunięcia z obrotu prawnego zaskarżonej decyzji Kolegium oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji, zobligowany był oddalić skargę. Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku. dc