II SA/Łd 921/24

Dnia 5 czerwca 2025 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Robert Adamczewski, Sędziowie Sędzia WSA Jarosław Czerw (spr.), Asesor WSA Marcin Olejniczak, , Protokolant Starszy asystent sędziego Marcelina Niewiadomska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 czerwca 2025 roku sprawy ze skargi A. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi z dnia 29 października 2024 roku znak: SKO.4110.99.2024 w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane i zwrotu świadczeń rodzinnych uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Pabianic z dnia 14 października 2024 roku, znak: ZR2/9096/23/ŻZ i umarza postępowanie administracyjne. dc Zaskarżoną do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi decyzją z dnia 29 października 2024 r., znak: SKO.4110.99.2024, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi (dalej także: organ II instancji, organ odwoławczy), po rozpatrzeniu odwołania A.P. (dalej także: skarżąca, strona), utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Pabianic (dalej także: organ I instancji) z dnia 14 października 2024 r., znak: ZR2/9096/23/ŻZ, orzekającą o uznaniu za nienależnie pobrane oraz o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych na dzieci - O.P. i L.P. (dalej: córki skarżącej). Rozstrzygnięcie zapadło w następującym stanie faktycznym i prawnym. W dniu 18 września 2023 r. skarżąca wystąpiła z wnioskiem o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego na córki skarżącej. Decyzją z dnia 20 października 2023 r. przyznano skarżącej na okres od 1 listopada 2023 r. do 31 października 2024 r. świadczenia rodzinne na córki skarżącej (zasiłek rodzinny w kwocie po 124 zł na każdą z nich oraz jednorazowy dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego w kwocie 100 zł na jedną z nich) z pouczeniem (pkt 2), że w przypadku uzyskania dochodu - w tym podjęcia pracy, wnioskodawca jest obowiązany do niezwłocznego powiadomienia o tym organu wypłacającego świadczenia rodzinne zgodnie z art. 25 ust.1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Z przedłożonego do organu I instancji w dniu 21 sierpnia 2024 r. zaświadczenia z Powiatowego Urzędu Pracy wynikało, że od 18 października 2023 r. do 16 sierpnia 2024 r. skarżąca podjęła pracę na stażu, otrzymując stypendium. W toku czynności, w dniu 22 sierpnia 2024 r., organ I instancji dokonał przeliczenia dochodu rodziny skarżącej. Decyzją z dnia 14 października 2024 r. Prezydent Miasta Pabianic orzekł o uznaniu za nienależnie pobrane oraz o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych na dzieci skarżącej: O.P. i L.P. za okres od 1 grudnia 2023 r. do 31 sierpnia 2024 r. w kwocie 1.190,07 zł. W uzasadnieniu organ I instancji wskazał, że za miesiąc listopad 2023 r. skarżąca uzyskała dochód w kwocie netto 1.790,30 zł, dokonano więc ponownego przeliczenia dochodu rodziny skarżącej. Wyjaśniono, że miesięczny dochód rodziny, w przeliczeniu na osobę, wyliczono w następujący sposób: 12.555,28 zł (dochód opodatkowany męża skarżącej za 2022 r.): 12 m-cy = 1.046,27 zł; 1.046,27 zł + 1790,30 zł (dochód uzyskany przez skarżącą za miesiąc XI 2023 r.) = 2.836,57 zł; 2.836,57 zł: 4 osoby = 709,14 zł - miesięczny dochód rodziny w przeliczeniu na osobę w okresie od 1 grudnia 2023 r. do 31 sierpnia 2024 r. Organ wyjaśnił, że w przypadku przekroczenia kwoty uprawniającej daną rodzinę do zasiłku rodzinnego, zasiłek rodzinny i dodatki do zasiłku rodzinnego przysługuje w wysokości różnicy między łączną kwotą zasiłków rodzinnych wraz z dodatkami a kwotą, o którą został przekroczony dochód rodziny. Zważywszy na przekroczenie kryterium dochodowego oraz w związku z zastosowaniem zasady "złotówka za złotówkę", zgodnie z art. 5 ust. 3a ustawy, organ wskazał, że kwota do wypłaty we wskazanym okresie została ustalona w następujący sposób: (124,00 zł x 9 m-cy): 9 m-cy + (124,00 zł x 9 m-cy) : 9 m-cy + (100,00 zł : 12 m-cy) = 256,33 zł - łączna miesięczna kwota zasiłków rodzinnych wraz z dodatkami we wskazanym okresie. Organ wyjaśnił, że łączny dochód całej rodziny nie powinien przekroczyć 2.696,00 zł (674,00 zł x 4 osoby) podczas, gdy łączny miesięczny dochód całej rodziny skarżącej w okresie od 1 grudnia 2023 r do 31 sierpnia 2024 r. wyniósł 2.836,56 zł (709,14 zł x 4 osoby), a więc kwota, o którą został przekroczony dochód rodziny od 1 grudnia 2023 r do 31 sierpnia 2024 r. wyniosła 140,56 zł (2.836,56 zł - 2.696,00 zł). W tych warunkach miesięczna kwota do wypłaty według ustawy, w okresie od 1 grudnia 2023 r. do 31 sierpnia 2024 r., wyniosła 115,77 zł (256,33 zł - 140,56 zł). W związku z nadpłaceniem świadczeń rodzinnych na córki skarżącej we wskazanym okresie organ podniósł, że należało orzec jak na wstępie. W wyniku złożonego przez skarżącą odwołania, organ odwoławczy wydał zaskarżoną w niniejszej sprawie decyzję z dnia 29 października 2024 r., utrzymującą w mocy decyzję organu I instancji z dnia 14 października 2024 r. W uzasadnieniu organ II instancji wskazał, że okoliczność podjęcia stażu przez skarżącą stanowiła podstawę do ponownego przeliczenia dochodu rodziny skarżącej. Organ odwoławczy przypomniał, że warunkiem przyznania prawa do zasiłku rodzinnego jest spełnienie kryterium dochodu rodziny w przeliczeniu na osobę, który wynika z art. 5 ust. 1 (674,00 zł) ustawy o świadczeniach rodzinnych. Dalej, powołując się na definicje dochodu, dochodu rodziny oraz dochodu członka rodziny z ustawy o świadczeniach rodzinnych, organ odwoławczy przypomniał, że na mocy art. 5 ust. 4b ustawy o świadczeniach rodzinnych, że w przypadku uzyskania dochodu przez członka rodziny, osobę uczącą się lub dziecko pozostające pod opieką opiekuna prawnego po roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy dochód ich ustala się na podstawie dochodu członka rodziny, dochodu osoby uczącej się lub dochodu dziecka pozostającego pod opieką opiekuna prawnego, powiększonego o kwotę osiągniętego dochodu za miesiąc następujący po miesiącu, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu, jeżeli dochód ten jest uzyskiwany w okresie, na który ustalane lub weryfikowane jest prawo do świadczeń rodzinnych. Organ odwoławczy tłumaczył, że w wyniku ponownego przeliczenia dochodu rodziny skarżącej za 2022 rok ustalono, że: 1. łączny dochód rodziny osiągnięty w 2022 r. wyniósł: 12.555,28 zł; 2. dochód uzyskany przez skarżącą w 2023 r. wyniósł – 1.790,30 zł (listopad 2023 r.); 3. miesięczny dochód rodziny, po zastosowaniu instytucji dochodu uzyskanego, wyniósł – 2.836,57 zł (12.555,28 zł.: 12 miesięcy + 1.790,30 zł.); 4. ilość osób w rodzinie: 4; 5. miesięczny dochód na jednego członka rodziny od dnia 1 grudnia 2023 r. wynosi 709,14 zł (2.836,57 zł : 4 osoby), czyli przekracza ustawowy próg dochodowy 674,00 zł wynikający ze wskazanej ustawy. Organ odwoławczy wskazał, że zważywszy na przekroczenie kryterium dochodowego oraz w związku z zastosowaniem zasady "złotówka za złotówkę" zgodnie z art. 5 ust. 3a ustawy, kwota do wypłaty w okresie od 1 grudnia 2023 r. do 31 sierpnia 2024 r. została ustalona w następujący sposób: (124,00 zł x 9 m-cy) x 9 m-cy + (124,00 zł x 9 m-cy) : 9 m-cy + (100,00 zł: 12 m-cy) = 256,33 zł - łączna miesięczna kwota zasiłków rodzinnych wraz z dodatkami we wskazanym okresie. Łączny dochód całej rodziny nie powinien przekroczyć 2.696,00 zł (674,00 zł x 4 osoby). Łączny miesięczny dochód całej rodziny w okresie od 1 grudnia 2023 r. do 31 sierpnia 2024 r. wyniósł 2.836,56 zł (709,14 zł x 4 osoby), a więc kwota, o którą został przekroczony dochód rodziny od 1 grudnia 2023 r. do 31 sierpnia 2024 r. wyniósł 140,56 zł (2.836,56 zł — 2.696,00 zł). Miesięczna kwota do wypłaty według ustawy w okresie od 1 grudnia 2023 r. do 31 sierpnia 2024 r. wyniosła 115,77 zł (256,33 zł - 140,56 zł). Organ II instancji powtórzył także, za organem I instancji, że w związku z tym, że wysokość zasiłków rodzinnych wraz z dodatkami, ustalona zgodnie z art 5 ust. 3a ustawy, jest wyższa niż 20,00 zł, świadczenia te przysługiwały skarżącej od 1 grudnia 2023 r. do 31 sierpnia 2024 r. zgodnie z zasadą "złotówka za złotówkę". Nadto organ II instancji zauważył, że we wniosku o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych oraz w decyzji organu I instancji przyznającej świadczenia rodzinne, skarżąca została pouczona o obowiązku niezwłocznego poinformowania organu wypłacającego świadczenia rodzinne o wszelkich zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych. Natomiast, odnosząc się do zarzutów strony podnoszonych w odwołaniu, wyjaśniono, iż instytucje uzyskania dochodu reguluje art. 3 pkt 24 ustawy o świadczeniach rodzinnych zastrzegając, że należy ją uwzględnić przy obliczaniu dochodu członka rodziny. Służy ona urealnieniu wysokości dochodu rodziny na dzień ubiegania się o prawo do świadczenia rodzinnego w stosunku do dochodów uzyskanych w roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy, w związku ze zmianą sytuacji finansowej wynikającą z uzyskania albo utraty dochodu. Organ II instancji przypomniał, że stosownie do treści wskazanych przepisów, w tym art. 3 pkt 24 lit. b ustawy o świadczeniach rodzinnych, uzyskanie dochodu oznacza uzyskanie dochodu spowodowane między innymi uzyskaniem prawa do zasiłku lub stypendium dla bezrobotnych. W ocenie organu odwoławczego dochód uzyskany bądź utracony z tytułu pobierania stypendium dla bezrobotnych finansowanego ze środków Powiatowego Urzędu Pracy, które nie jest dochodem opodatkowanym i funkcjonalnie stanowi rodzaj wynagrodzenia - jest dochodem uzyskanym bądź utraconym w rozumieniu cytowanego wyżej przepisu ustawy o świadczeniach rodzinnych, bowiem mieści się w katalogu dochodów wymienionych w tym przepisie ("stypendium dla bezrobotnych"). Wobec powyższego stwierdzono, że w okresie od dnia 1 grudnia 2023 r. do 31 sierpnia 2024 r. świadczenia rodzinne na córki skarżącej zostały nienależnie pobrane przez skarżącą i jest ona zobowiązana do ich zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Reasumując, w ocenie organu odwoławczego, organ I instancji prawidłowo przeprowadził postępowanie wyjaśniające, wydana zaś w sprawie decyzja jest zgodna z obowiązującymi przepisami prawa. Dodatkowo organ poinformował stronę, że zgodnie z art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych, organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Wskazano, że wniosek taki należy złożyć w organie I instancji. Skarżąca wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi skargę na powyższe rozstrzygnięcie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi. Zaskarżonej decyzji skarżąca zarzuciła naruszenie: przepisów prawa materialnego, sprawy poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez nie uwzględnienie okoliczności, iż wskutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia rodzinnego. W uzasadnieniu skarżąca wyjaśniła, że świadczenie było wypłacane ze względu na trudną sytuację finansową w okresie składania i przyznania wniosku, wszystkie wymagane dokumenty były przedłożone zgodnie z wymaganiami urzędników. W trakcie trwania zasiłku, za wymieniony okres, nie nastąpiło zatrudnienie a wręcz ustało z dniem 15 sierpnia 2023 r. zatrudnienie skarżącej. Ponadto skarżąca wskazała, że od dnia 15 września 2023 r. przebywała na stażu z Urzędu Pracy do dnia 31 sierpnia 2024 r. Wypłata za staż, w jej ocenie, nie jest formą wypłaty opodatkowanej a więc nie może być brana pod uwagę w sprawie. Skarżąca argumentowała, że "urzędowy" staż nie jest typowym stosunkiem pracy a otrzymywane pieniądze to nie pensja i nie otrzymała za niego rozliczenia PIT. W ocenie skarżącej, dochody wliczane do dochodu rodziny są wyszczególnione w ustawie o świadczeniach rodzinnych a stypendia stażowe nie są wymienione "w punkcie c) tej ustawy, zatem nie należy ich wliczać do dochodu. Jest tak dlatego, że stypendia stażowe finansowane z EFS są w całości zwolnione od podatku. Stypendia stażowe wypłacane uczestnikom projektu realizowanego w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki, finansowane w części ze środków europejskich i w części z budżetu krajowego, są w całości zwolnione od podatku. Na potwierdzenie swoich argumentów, skarżąca podała decyzję Ministra Finansów w interpretacji indywidualnej z dnia 30 marca 2011 r., nr [...]. Skarżąca podkreślała, że nie może odpowiadać za niedopatrzenie urzędnika w wyliczaniu dochodów jej rodziny oraz braku znajomości przepisów prawnych odnośnie podstawy rozliczania bonu stażowego z Urzędu Pracy. Dodatkowo skarżąca wskazała, że jej mąż od lipca 2023 r. przebywał na zwolnieniu lekarskim, następnie przebywał na zasiłku rehabilitacyjnym z ZUS. Skarżąca, powołując się na przepisy ustawy wskazała, że żądanie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy. Skarżąca przypomniała, że na uprawnienia do zasiłku rodzinnego, w tym także w trakcie okresu zasiłkowego, na który przyznano świadczenie lub odmówiono do niego prawa, może mieć wpływ utrata lub uzyskanie dochodu w rozumieniu ustawy o świadczeniach rodzinnych, a taka sytuacja w postaci utraty zatrudnienia nastąpiła u skarżącej. W konsekwencji skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości, gdyż wskazane wyliczenia w orzeczeniu odnośnie jej dochodu są bezpodstawne i nieprawne. Odpowiadając na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje rozstrzygnięcie w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie, chociaż z innych powodów niż wskazane w tym piśmie procesowym. Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r. poz. 1267), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Zakres kontroli wykonywanej przez sądy administracyjne określony jest przepisem art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r. poz. 935 ze zm.) (dalej: p.p.s.a.), który stanowi, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a p.p.s.a. Sąd administracyjny dokonując kontroli rozstrzygnięć organów administracyjnych, kieruje się wyłącznie kryterium legalności, czyli zgodności z przepisami prawa materialnego i procesowego. Oznacza to, że w ramach takiej kontroli sąd nie może kierować się względami słuszności czy zasadami współżycia społecznego. Zgodnie z art. 135 p.p.s.a. sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia. Na podstawie art. 145 § 1 p.p.s.a., uwzględnienie przez sąd administracyjny skargi i uchylenie decyzji następuje, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy. W przypadku, gdy nie zachodzą okoliczności wskazane w art. 145 § 1 p.p.s.a., skarga zgodnie z art. 151 p.p.s.a. podlega oddaleniu. W rozpatrywanej sprawie przedmiotem sądowej kontroli jest decyzja organu odwoławczego utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane i zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Materialnoprawną podstawę wydanych w sprawie decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r. poz. 323 ze zm.) (dalej: u.ś.r.), która w art. 30 reguluje kwestie związane z nienależnie pobranymi świadczeniami rodzinnymi i obowiązkiem ich zwrotu. Zgodnie z art. 30 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu (ust. 1). Za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania (ust. 2 pkt 1). Od kwot nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, o których mowa w ust. 2 pkt 1-3 i 5, naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie (ust. 2b). Orzekające w kontrolowanej sprawie organy przyjęły, że skoro kryterium dochodowe na jednego członka rodziny skarżącej, w związku z pobranym przez skarżącą stypendium stażowym dla bezrobotnych, przekroczyło ustawowy próg dochodowy 674 zł, to pobrany zasiłek rodzinny na O.P. i L.P. (córki skarżącej) w okresie od 1 grudnia 2023 r. do 31 sierpnia 2024 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym podlegającym zwrotowi w łącznej wysokości 1190,07 zł wraz z ustawowymi odsetkami. W ocenie Sądu w świetle okoliczności faktycznych i prawnych rozpoznawanej sprawy nie można zaakceptować stanowiska organów jako rozstrzygnięć prawidłowych i spełniających standardy demokratycznego państwa prawnego. Stanowisko to obarczone jest wadą polegającą na błędnej ocenie ujawnionych okoliczności faktycznych i niewłaściwym zastosowaniu przepisów art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 u.ś.r., tj., błędzie w subsumcji, czyli wadliwym uznaniu, że stan faktyczny przyjęty w sprawie odpowiada hipotetycznemu stanowi przewidzianemu we wskazanej normie prawnej. Unormowanie zawarte w art. 30 u.ś.r. dotyczy nienależnie pobranych świadczeń, wprowadzając ogólną zasadę, że świadczenia rodzinne nienależnie pobrane podlegają zwrotowi. Zwrotowi podlegają wszystkie świadczenia rodzinne, o których stanowi ustawa, a więc skatalogowane w art. 2 u.ś.r., pod warunkiem, że zostały nienależnie pobrane w ścisłym rozumieniu tego pojęcia normatywnie określonego w art. 30 ust. 2 u.ś.r. Należy podkreślić, że powyższa regulacja ma zastosowanie wyłącznie w przypadku stwierdzenia, że świadczenie jest świadczeniem nienależnie pobranym, co należy odróżnić od świadczeń nienależnych, których zwrotu na tej podstawie nie można żądać. W doktrynie przyjmuje się, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje m.in. wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Zwrot obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak i tej osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia. Dla ustalenia, od kiedy świadczenia rodzinne są pobierane nienależnie, decydujące znaczenie ma chwila, w której świadczeniobiorca dowiedział się o okoliczności powodującej ustanie prawa do świadczeń i z którą powinien zawiadomić organ o tej okoliczności (art. 30 ust. 2 pkt 1 w zw. z art. 25 ust. 1 u.ś.r.) (por. P. Rączka [w:] T. Brzezicki, B. Chludziński, A. Główczewska, T. Kuczyński, Ł. Maszewski, K. Rokicka-Murszewska, D. Sylwestrzak, D. Zawacka-Klonowska, P. Rączka, Świadczenia rodzinne. Komentarz, wyd. II, LEX/el. 2023, art. 30). Z kolei w orzecznictwie sądów administracyjnych podkreśla się, że przepis art. 30 ust. 2 u.ś.r. wiąże zakwalifikowanie świadczenia jako nienależnie pobranego ze świadomością osoby, która je pobrała, że świadczenie jej nie przysługuje i tylko wówczas może być ono uznane za nienależnie pobrane, co umożliwia następnie żądanie jego zwrotu (por. wyrok WSA w Lublinie z 28 sierpnia 2012 r., II SA/Lu 320/12, LEX nr 1224028, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, https://orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej: CBOSA). Powyższe oznacza, że dla uznania danego świadczenia za nienależnie pobrane konieczne jest zaistnienie jednocześnie dwóch elementów: obiektywnego, polegającego na faktycznym zaistnieniu okoliczności wyłączających uprawnienie do danego świadczenia oraz subiektywnego, czyli stanu świadomości osoby korzystającej z danej formy pomocy publicznej, że mu się ona nie należy. Dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma zatem świadomość osoby pobierającej świadczenie i tylko w sytuacji, gdy świadczenie zostało wypłacone na skutek okoliczności leżących po stronie świadczeniobiorcy świadczenie traktuje się jako nienależnie pobrane (por. wyrok NSA z 4 października 2011 r., I OSK 762/11, LEX nr 1069676, CBOSA). Należy podkreślić, że warunkiem przypisania świadomości wnioskodawcy, co do istnienia przeszkód w pobieraniu świadczeń rodzinnych jest prawidłowe pouczenie, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Pouczenie to nie może być uznane za należyte, gdy przytacza jedynie przepis ustawy bez jego wyjaśnienia. Pouczenie powinno być jasne i czytelne, powinno zawierać wyczerpujące informacje o obowiązujących zasadach. Celem pouczenia jest wyczerpujące wyjaśnienie sytuacji prawnej i faktycznej zainteresowanego, a jednocześnie pouczenie o konsekwencjach prawnych niezastosowania się świadczeniobiorcy do dyspozycji normy prawnej (por. wyrok NSA z 1 kwietnia 2011 r., I OSK 2078/10, LEX nr 957287, CBOSA). Dlatego też pouczenie o okolicznościach, których wystąpienie w przyszłości spowoduje brak prawa do świadczeń musi odnosić się indywidualnie do pobierającego świadczenie, a nie zawierać jedynie normy ogólne, nie odnoszące się w danym momencie w ogóle do konkretnej sytuacji świadczeniobiorcy. Nie budzi wątpliwości, że zgodnie z treścią art. 30 ust. 1 u.ś.r., osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne jest obowiązana do ich zwrotu. Jak już jednak wyżej wskazano, świadczenie nienależnie pobrane to takie, które zostało pobrane przez osobę mającą wiedzę o nienależności. Obowiązek zwrotu pobranego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy osoby, która została skutecznie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń (por. wyrok NSA z 27 kwietnia 2022 r., I OSK 1391/21, LEX nr 3342704, CBOSA). Świadczeniem nienależnie pobranym jest świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Skoro art. 30 ust. 1 u.ś.r. posługuje się pojęciem świadczenia nienależnie pobranego to obowiązek zwrotu takiego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy (por. wyrok NSA z 27 października 2010 r., I OSK 981/10, LEX nr 745403). W świetle art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. warunkiem uznania świadczenia rodzinnego za nienależnie pobrane jest dodatkowo świadomość osoby pobierającej świadczenie o braku prawa do pobierania świadczenia, która to świadomość musi wynikać z uprzedniego pouczenia. Z tego względu prawidłowe pouczenie, tj. poinformowanie świadczeniobiorcy o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia wpływa bezpośrednio na ocenę, czy wypłacone świadczenie miało charakter nienależnego. Skuteczne pouczenie, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. to takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że - zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego - można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość pobierania nienależnego świadczenia (por. wyrok NSA z 17 czerwca 2021 r., I OSK 348/21, LEX nr 3214304, CBOSA). Przenosząc powyższe na grunt kontrolowanej sprawy, w ocenie Sądu, skarżąca nie została prawidłowo pouczona o braku prawa do pobierania świadczenia, to jest nie została pouczona, że pobierane przez nią świadczenie rodzinne w formie zasiłku rodzinnego, po podjęciu przez nią stażu dla osób bezrobotnych i pobieraniu stypendium stażowego, zaliczanego do dochodu rodziny, skutkować będzie świadczeniem nienależnie pobranym, które będzie musiała ona zwrócić. W znajdującym się w aktach administracyjnych sprawy wniosku skarżącej o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego oraz dodatków do zasiłku rodzinnego (część V Pouczenia i oświadczenia) znajduje się pouczenie, że osoba składająca wniosek o zasiłek jest obowiązana niezwłocznie powiadomić organ wypłacający świadczenie rodzinne o każdej zmianie dotyczącej jej sytuacji (zmiany zostały wskazane przez ich wyliczenie) mającej wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, zaś niepoinformowanie organu o tych zmianach może skutkować powstaniem nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych i w konsekwencji koniecznością ich zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Z kolei w decyzji z 20 października 2023 r. pouczono skarżącą w następujący sposób: "W przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu w tym podjęcia pracy, wyjazdu członka rodziny poza granice Rzeczypospolitej Polskiej lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, wnioskodawca jest obowiązany do niezwłocznego powiadomienia o tym organu wypłacającego świadczenia rodzinne (art.25 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych)." oraz "Nienależnie pobrane świadczenia rodzinne podlegają zwrotowi (art. 30 ustawy o świadczeniach rodzinnych).". Z powyższego wynika, że w decyzji z 20 października 2023 r. skarżąca została pouczona jedynie o treści art. 25 ust. 1 u.ś.r., który to przepis nie daje organom uprawnienia do pomijania na tej podstawie prawnej istotnych okoliczności faktycznych, tzn. o charakterze prawotwórczym, które się ujawnią w toku postępowania, a które nie zostały "niezwłocznie" podane do wiedzy organu przez osobę zobowiązaną. Przy ocenie, czy zaistniały okoliczności mające wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych decydujące są materialnoprawne przepisy u.ś.r. warunkujące to prawo, czyli z którymi ustawa łączy skutek w postaci nieprzysługiwania lub ustania prawa do świadczeń rodzinnych, zaś sam fakt niedotrzymania wymogu informacyjnego z art. 25 ust. 1 tej ustawy nie ma takiego charakteru. Przepis art. 25 ust. 1 u.ś.r. nie znosi zatem generalnej normy z art. 7 k.p.a. ustanawiającej zasadę prawdy obiektywnej, w myśl której organy administracji publicznej podejmują wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, co najogólniej ujmując oznacza, że organ prowadzący postępowanie ma obowiązek zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego, aby ustalić stan faktyczny sprawy zgodny z rzeczywistością (por. wyrok WSA w Łodzi z 11 stycznia 2023 r., II SA/Łd 640/22, LEX nr 3458850, CBOSA). Pouczenie powyższe nie stanowi jednak pouczenia, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Odnosząc się do drugiej części pouczenia w brzmieniu "Nienależnie pobrane świadczenia rodzinne podlegają zwrotowi (art. 30 ustawy o świadczeniach rodzinnych).", w ocenie Sądu trudno powyższe uznać za pouczenie, z którego skarżąca mogłaby wyciągnąć jakiekolwiek wnioski, bez wcześniejszego wyjaśnienia przez organ w jakich przypadkach w jej sytuacji wystąpi nienależnie pobrane świadczenie. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ II instancji, odnosząc się do kwestii pouczenia skarżącej, stwierdził, że "We wniosku o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych oraz w decyzji Prezydenta Miasta Pabianic przyznającej świadczenia rodzinne, Pani A. P. była pouczona o obowiązku niezwłocznego poinformowania organu wypłacającego świadczenia rodzinne o wszelkich zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych.". Organ nie zauważył jednak, że nie o takim pouczeniu stanowi art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Biorąc powyższe pod uwagę, zaakceptowanie stanowiska prezentowanego w decyzjach organów obu instancji, w ocenie Sądu, doprowadziłoby do pozostawienia w obrocie prawnym rozstrzygnięcia naruszającego zasadę ochrony zaufania jednostki do państwa i stanowionego przez nie prawa, zwaną również zasadą lojalności państwa względem obywateli, wyrastającą z konstytucyjnej zasady demokratycznego państwa prawnego (art. 2 Konstytucji RP). Zasada ta opiera się na założeniu, że organy władzy publicznej powinny działać w sposób lojalny i uczciwy względem jednostki, budzący w niej poczucie stabilności i bezpieczeństwa prawnego. W wyroku z 7 lutego 2001 r. w sprawie K 27/00 (OTK 2001/2/29) Trybunał Konstytucyjny wskazał, że zasada ta "wyraża się w takim stanowieniu i stosowaniu prawa, by nie stawało się ono swoistą pułapką dla obywatela i aby mógł on układać swoje sprawy w zaufaniu, iż nie naraża się na prawne skutki, których nie mógł przewidzieć w momencie podejmowania decyzji i działań oraz w przekonaniu, iż jego działania podejmowane zgodnie z obowiązującym prawem będą także w przyszłości uznawane przez porządek prawny". Pouczenia zawarte zarówno w formularzu wniosku, jak i w decyzji przyznającej zasiłek rodzinny, oceny zaistniałej sytuacji zmienić nie mogły. Żadne z tych pouczeń nie było adekwatne do sytuacji skarżącej, a organ w toku postępowania nie zadbał o to, aby w zgodzie z zasadą prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.) oraz zasadą informowania stron (art. 9 k.p.a.) wyjaśnić kwestie w zakresie okoliczności mających wpływ na ewentualne uznanie zasiłku rodzinnego za nienależnie pobrany. To na organie prowadzącym postępowanie ciążył obowiązek wyjaśnienia wszystkich okoliczności istotnych w sprawie oraz należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Organy powinny były również czuwać nad tym, aby strony uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa i w tym celu udzielać im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek, zwłaszcza jeśli działają bez profesjonalnego pełnomocnika. Zasada informowania uznawana jest za jeden z istotnych czynników wpływających na umacnianie się zasady praworządności w działaniach administracji publicznej (por. wyrok WSA w Warszawie z 24 maja 2019 r., V SA/Wa 2052/18, LEX nr 3079742, CBOSA). Ma ona charakter gwarancyjny i ochronny względem jednostki, jako podmiotu słabszego w stosunkach natury publicznoprawnej (por. wyrok WSA w Olsztynie z 17 kwietnia 2018 r., II SA/Ol 172/18, LEX nr 2481255, CBOSA). Organ administracji publicznej - jako podmiot silniejszy, dysponujący władztwem administracyjnym - nie może wykorzystywać swojej dominującej pozycji na niekorzyść strony. Przeciwnie, powinien on, szczególnie wobec strony działającej bez pełnomocnika, której zachowanie wskazuje, że nie ma ona pełnego rozeznania w kwestiach procesowych lub materialnoprawnych, wypełniać wynikające z art. 8 i art. 9 k.p.a. obowiązki działania w sposób budzący zaufanie oraz informowania stron (por. wyrok WSA w Olsztynie z 3 lipca 2018 r., II SA/Ol 331/18, LEX nr 2518565, CBOSA). Podsumowując należy wskazać, że okoliczności niniejszej sprawy nie wyczerpały hipotezy normy prawnej zawartej w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., co uniemożliwiało uznanie zasiłku rodzinnego pobranego przez skarżącą za świadczenie rodzinne nienależnie pobrane i uniemożliwiało zastosowanie art. 30 ust. 1 u.ś.r. W kontrolowanej sprawie organy powyższego jednak nie ustaliły, nie przeprowadziły bowiem wnikliwej oceny czy przyznane skarżącej świadczenie, w świetle art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., jest nienależne. Organy administracji w kontrolowanej sprawie uchyliły się od dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy oraz wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego sprawy, naruszając art. 7 k.p.a. i art. 77 § 1 k.p.a., a w konsekwencji także art. 80 k.p.a. i 107 § 3 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Mając na uwadze przedstawione powyżej okoliczności Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu I instancji. Zgodnie z art. 145 § 3 p.p.s.a. w przypadku, o którym mowa w art. 145 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a. (tj. uchylenie decyzji, stwierdzenie jej nieważności), sąd stwierdzając podstawę do umorzenia postępowania administracyjnego, umarza jednocześnie to postępowanie. Umorzenie postępowania nie zależy od woli sądu, lecz od stwierdzenia istnienia obiektywnej przyczyny bezprzedmiotowości postępowania administracyjnego w rozumieniu art. 105 § 1 k.p.a., co miało miejsce w kontrolowanej sprawie. Postępowanie administracyjne staje się bezprzedmiotowe, jeżeli w jego toku wystąpi brak chociażby jednego z podstawowych elementów stosunku administracyjnoprawnego (podmiotu, przedmiotu, podstawy prawnej) będącego przedmiotem postępowania, z czym mamy do czynienia w niniejszej sprawie. Kontrola legalności przeprowadzona w niniejszej sprawie potwierdziła, że brak jest podstaw prawnych do uznania zasiłku rodzinnego pobranego przez skarżącą za nienależnie pobrany w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. i zobowiązania jej do zwrotu części pobranych świadczeń wraz z odsetkami, co oznacza, że zaistniały podstawy do umorzenia postępowania administracyjnego, o czym Sąd orzekł na podstawie art. 145 § 3 p.p.s.a. dc