I SA/Lu 295/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie Przewodniczący: Sędzia WSA Małgorzata Fita po rozpoznaniu w dniu 5 listopada 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w sprawie ze skargi M. W. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące 2009 r. w zakresie wniosku o przyznanie prawa pomocy postanawia: odmówić M. W. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi, w terminie do jego opłacenia, skarżący złożył urzędowy formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy, zaznaczając w nim, że wnosi o zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku o przyznanie prawa pomocy złożonego na urzędowym formularzu, skarżący podniósł, że jest zatrudniony na umowę o pracę w wymiarze ½ etatu z niewielkim wynagrodzeniem, ma zasądzone alimenty w kwocie 2.000 zł na dziecko mieszkające obecnie z matką. Skarżący zaznaczył, że wysokość alimentów była ustalona w oparciu o dochody uzyskiwane z działalności gospodarczej, która została zamknięta, dlatego też zamierza wystąpić do sądu z wnioskiem o ich obniżenie. Podkreślił, że z uwagi na niskie wynagrodzenie i wysokość zasądzonych alimentów, w bieżącym utrzymaniu pomaga mu rodzina i znajomi. W dalszej części wniosku wykazał, że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, a w skład jego majątku wchodzi nieruchomość rolna o pow. 8,54 ha, obciążona hipoteką na kwotę ok. 30 milionów. Jako źródło dochodów skarżący wskazał wynagrodzenie za pracę w wysokości 375 zł brutto. Ponadto do wniosku skarżący załączył wypis z rejestru gruntów z dnia 6 czerwca 2012 r. potwierdzający posiadanie gruntów o pow. 8,5524 ha oraz oświadczenie, że koszt utrzymania lokalu, który wynajmuje to kilkaset złotych miesięcznie, a pomoc rodziny i znajomych wynosi zależnie od miesiąca od kilku do kilkuset złotych. Rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy referendarz sądowy pismem z dnia 28 czerwca 2012 r. wezwał pełnomocnika strony do złożenia dokumentów źródłowych i dodatkowych oświadczeń odnoszących się do aktualnej sytuacji materialnej skarżącego. W odpowiedzi na wezwanie skarżący nadesłał oświadczenie z dnia 24 lipca 2012 r., wypis z rejestru gruntów, kopię bilansu sporządzoną na dzień 30 czerwca 2007 r. oraz oświadczenie z dnia 13 lipca 2012 r. oraz jedno oświadczenie bez wskazanej daty. W załączonych do oświadczenia z dnia 24 lipca 2012 r. dokumentach, brak było natomiast zaświadczenia zakładu pracy o wynagrodzeniu (notatka służbowa pracownika z dnia 30 lipca 2012 r. k-47 akt sprawy). W oświadczeniu z dnia 24 lipca 2012 r. skarżący podał, iż nie ubiegał się o przyznanie płatności bezpośrednich z ARiMR, wskazał, że nie posiada rachunku bankowego, a mieszkanie wynajmuje w zamian za utrzymanie go w dobrym stanie. Odnośnie wydatków na utrzymanie konieczne wyjaśnił, iż wynoszą one ok. 800 zł miesięcznie, w tym czynsz z opłatami – 400 zł; energia elektryczna – 100 zł i wyżywienie – 300 zł. Podał również, iż pomoc od rodziny polega na zapewnieniu jedzenia, środków czystości, ubrań. Odnośnie alimentów na dziecko wyjaśnił, iż nie są one potrącane z jego wynagrodzenia i obecnie z uwagi na złą sytuację finansową zamierza wystąpić do sądu o ich obniżenie. W dodatkowym oświadczeniu z dnia 13 lipca 2012 r. wskazał, że w skład jego majątku nieruchomego wchodzi działka rolna o pow. 8,54 ha, nie posiada natomiast innego majątku nieruchomego i ruchomego związanego z prowadzeniem działalności rolniczej. W kolejnym oświadczeniu nadesłanym na wezwanie referendarza (bez daty), podał m.in., że na swoje utrzymanie wydaje ok. 1000 zł, zaś pomoc od rodziny i znajomych wacha się od kilkuset do tysiąca złotych. Postanowieniem z dnia 10 sierpnia 2012 r. referendarz sądowy odmówił M. W. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wskazał, że nie zostały wyjaśnione wszystkie okoliczności dotyczące sytuacji materialnej skarżącego (w szczególności odnośnie stanu majątkowego, wysokości dochodów osiąganych z tytułu pracy czy związane z posiadaniem gruntów rolnych, oraz rodzaju i wysokości pomocy uzyskiwanej od rodziny i znajomych). Skarżący mimo wezwania, nie nadesłał zaświadczenia z zakładu pracy o wysokości zarobków, zaświadczenia z urzędu gminy o wielkości gruntów rolnych w ha fiz. i przel., co uniemożliwiło obliczenie dochodu z tej nieruchomości. Referendarz zwracał uwagę, że oświadczenia skarżącego różnią się w zakresie informacji o pomocy otrzymywanej od rodziny i znajomych. W urzędowym formularzu skarżący podaje, że pomoc ta polega na zapewnieniu podstawowych potrzeb życiowych, tj. jedzenia, środków czystości, ubrań (podobnie w pkt 9 oświadczenia z dnia 24 lipca 2012 r.), natomiast w oświadczeniu załączonym do urzędowego formularza skarżący wyjaśnia, że jest to pomoc pieniężna od kilku do kilkuset złotych (podobnie w oświadczeniu bez daty nadesłanym na wezwanie skarżący mówi o pomocy pieniężnej w granicach od kilkuset do tysiąca złotych). Nawet jednak przyjmując za wiarygodne oświadczenia skarżącego dotyczące wysokości zarobków w kwocie 375 zł brutto miesięcznie i otrzymywanej pomocy pieniężnej od rodziny i znajomych w granicach do 1.000 zł miesięcznie, skarżący nie wyjaśnił skąd czerpie środki na pokrycie miesięcznych wydatków rzędu 2.800 – 3.000 zł (alimenty 2000 zł i wydatki związane z utrzymaniem koniecznym – 800 – 1.000 zł). Skarżący stwierdzając, że nie jest w stanie opłacać alimentów w takiej wysokości, nie wystąpił o zmianę wysokości świadczenia alimentacyjnego. Analiza oświadczeń skarżącego i przedstawionych przez niego dokumentów, w ocenie referendarza prowadzi do wniosku, iż wbrew obowiązkowi zachowania należytej staranności, nie przedstawił on swojej sytuacji materialnej w sposób wyczerpujący, co z kolei uniemożliwiło ustalenie jakie są realne możliwości poniesienia przez skarżącego kosztów sądowych, a co za tym idzie czy w sprawie zaistniały przesłanki przyznania stronie prawa pomocy w zakresie częściowym, określone art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270) zwana dalej "Ppsa". Sytuacja ta uzasadnia w ocenie referendarza odmowę przyznania prawa pomocy w określonym przez skarżącego zakresie. Na powyższe postanowienie pełnomocnik skarżącego wniósł sprzeciw, w którym zarzucił naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 ppsa poprzez jego niezastosowanie, pomimo że skarżący wykazał że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W uzasadnieniu sprzeciwu wskazał, że wysokość wydatków ponoszonych przez skarżącego na konieczne utrzymanie wynosi ok. 800 zł miesięcznie. Na kwotę tę składają się opłaty za: energię elektryczną – ok. 100 zł, wyżywienie ok. 300 zł, czynsz z opłatami ok. 400 zł. Wyjaśnił jednocześnie, że wszystkie uzyskiwane przez skarżącego dochody są przeznaczane na bieżące utrzymanie. Skarżący prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Korzysta nadal z pomocy rodziny i znajomych, którzy pomagają mu w zaspokojeniu podstawowych potrzeb życiowych związanych z wyżywieniem i zakupem środków czystości. Odnośnie posiadanej nieruchomości rolnej pełnomocnik wyjaśnił, że 8, 54 ha to powierzchnia w hektarach fizycznych, oraz że nieruchomość ta nie jest gospodarczo wykorzystywana i nie przynosi żadnych dochodów. Natomiast co do wysokości alimentów pełnomocnik wyjaśnił, że bark wystąpienia do sądu o ich obniżenie wynika, z ustnego porozumienia z matką dziecka o czasowym zawieszeniu realizacji tego obowiązku. Pełnomocnik podkreślił również, że skarżący nie posiada żadnych środków majątkowych ani oszczędności, ponadto trudna sytuacja finansowa i brak majątku skutkuje pozbawieniem go de facto zdolności kredytowej. W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 260 Ppsa wniesienie sprzeciwu przez stronę powoduje, że zaskarżone postanowienie traci moc, a sąd na nowo rozpoznaje wniosek o przyznanie prawa pomocy. Wniosek skarżącego, będącego osobą fizyczną zawiera żądanie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym w rozumieniu art. 245 § 3, art. 246 § 1 pkt 2 Ppsa. W sprzeciwie skarżący podtrzymał złożone wcześniej wyjaśnienia odnośnie swojej sytuacji życiowej i materialnej. Dla przyznania prawa pomocy we wnioskowanym, częściowym zakresie skarżący powinien wykazać, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Rozpatrując wniosek skarżącego należy w pierwszej kolejności wskazać i podzielić stanowisko prawne, zgodnie z którym ciężar dowodu spełnienia ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Zgodnie z obowiązującą doktryną z użycia w powołanych przepisach określenia "gdy wykaże" wynika, że strona ma przekonać sąd, że znajduje się w sytuacji, o której mowa w powołanym przepisie, która uniemożliwia poniesienie jej jakichkolwiek kosztów postępowania lub poniesienie pełnych kosztów postępowania. Strona powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy (II FZ 236/08). Wykazanie okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, z punktu widzenia treści art. 246 § 1, § 2 p.p.s.a. należy do obowiązku ubiegającego się o przyznanie tego prawa (II FZ 101/09). Skoro na wnioskującym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, musi on przedstawić sądowi argumentację, która potwierdzałaby jego niezdolność do wygospodarowania środków na pokrycie tych kosztów. Prawidłowo wypełniony wniosek o przyznanie prawa pomocy nie jest wystarczającym dowodem na okoliczność, że strona nie jest w stanie zgromadzić funduszy niezbędnych do prowadzenia procesu. Udowodnienia wymaga podjęcie starań ku uzyskaniu środków finansowych, niezależnie od ich efektu (GZ 146/04). Prawo pomocy ma stanowić zabezpieczenie konstytucyjnej zasady prawa do sądu (art. 45 Konstytucji RP), ma umożliwić realizację swoich praw na drodze sądowej stronom nieposiadającym dostatecznych środków na ponoszenie niezbędnych kosztów postępowania. W związku z tym w procesie badania istnienia przesłanek z art. 246 § 1, § 2 p.p.s.a. sąd powinien mieć na względzie przede wszystkim czy orzeczenie odmowne nie będzie pozostawało w sprzeczności z tą zasadą (FZ 178/08). Opłaty sądowe, do których także zalicza się wpis, stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia (FZ 478/04). Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (FZ 160/08). Oceniając zasadność wniosku sąd musi rozważyć z jednej strony interes państwa w pobieraniu opłat za rozstrzyganie sprawy, a z drugiej interes strony w dochodzeniu swych praw przed sądem i zachować odpowiednią proporcję między nimi (II FZ 80/09). W okolicznościach rozpatrywanego wniosku, w świetle twierdzeń i przedstawionych kserokopii, skarżący nie wykazał ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie tj. poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Sąd rozpatrujący wniosek o przyznanie prawa pomocy nie uznał za wiarygodne twierdzeń skarżącego o jego sytuacji materialnej, zważywszy na poziom nadwyżki deklarowanych w skali miesiąca wydatków (rzędu 800 zł) nad poziomem wskazywanych dochodów (z oświadczenia złożonego na druku PPF wynika, że skarżący jest zatrudniony w wymiarze ½ etatu i uzyskuje z tego tytułu dochód 375 zł miesięcznie). Skarżący nie wyjaśnił w sposób przekonujący źródeł finansowania wykazanej nadwyżki wydatków, nie jest bowiem przekonujące twierdzenie, że przez dłuższy okres czasu skarżący de facto pozostaje na utrzymaniu rodziny i znajomych, prowadząc jednocześnie odrębne gospodarstwo domowe. W ocenie sądu nie zasługuje na uwzględnienie twierdzenie skarżącego odnośnie braku jakiegokolwiek gospodarczego wykorzystania należącej do niego nieruchomości rolnej o powierzchni 8,54 ha. Wątpliwe wydaje się, że skarżący będąc w tak trudnym położeniu nie uzyskuje z jej posiadania żadnych korzyści, czy to przez jej samodzielną uprawę czy też przez chociażby oddanie w dzierżawę. Odnosząc się do kwestii zobowiązań alimentacyjnych skarżącego, również za sprzeczne z wiedzą i doświadczeniem życiowym należy uznać twierdzenie, że nie występuje on o zmniejszenie ich wysokości ze względu na porozumienie z matką dziecka co do czasowego ich zawieszenia. Zgodzić się w tym względzie należy z poglądem wyrażonym przez WSA w Lublinie w postanowieniu wydanym w stosunku do skarżącego w sprawie sygn. akt I SA/Lu 202/12, zgodnie z którym "na tym etapie należy wnosić, że skoro pomimo opisywanego pogorszenia sytuacji materialnej skarżący nie wystąpił i nie uzyskał w rzeczywistości zmiany wysokości obowiązku alimentacyjnego, to w jego własnej ocenie dysponuje środkami by pokrywać konieczne wydatki rzędu 800 zł miesięcznie, by wykonywać obowiązek alimentacyjny w kwocie 2.000 zł miesięcznie. Należy wnosić w tych okolicznościach, że brak konkretnych, niezwłocznych działań ze strony skarżącego w zakresie obniżenia wysokości obowiązku alimentacyjnego jest wynikiem takiej rzeczywistej sytuacji materialnej skarżącego, która pozwala wywiązać się z obowiązku alimentacyjnego we wskazanej kwocie, obok ponoszenia kosztów koniecznego utrzymania. Innych powodów odstąpienia od inicjatywy dla obniżenia obowiązku alimentacyjnego skarżący nie wskazał. Taka postawa skarżącego wprost wskazuje, że w rzeczywistości znajduje się w sytuacji materialnej, w której uzyskuje czy posiada wyższe kwoty środków finansowych niż to wykazuje przy ubieganiu się o przyznanie prawa pomocy w tym postępowaniu sądowym. W świetle twierdzeń skarżącego pomoc od osób trzecich ma postać rzeczową, nie finansową. Wysokości ewentualnej pomocy finansowej i osób w ten sposób pomagających nie konkretyzuje." Argumentację taką podzielił również Naczelny Sąd Administracyjny, który postanowieniem z dnia 20 września 2012 r. sygn. akt I GZ 218/12 oddalił zażalenie skarżącego na wskazane wyżej postanowienie. Podsumowując z analizy twierdzeń skarżącego przeprowadzonej w oparciu o zasady logiki i doświadczenia życiowego wynika, że nie przedstawił on swojej sytuacji materialnej, poziomu uzyskiwanych środków finansowych, w sposób wyczerpujący i odpowiadający rzeczywistości. Zawarte we wniosku informacje wydają się być jedynie fragmentaryczne i koncentrują się na konieczności ponoszenia wydatków, które w znacznej mierze nie mają pokrycia w wykazanych dochodach. W tym miejscu jeszcze raz należy podkreślić, że rzeczą strony ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy jest wiarygodne wykazanie rzeczywistej sytuacji życiowej, materialnej, która zrealizuje ustawowe przesłanki przyznania tego prawa. Wiarygodne wykazanie rzeczywistej sytuacji materialnej wymaga co do zasady, obok wiarygodnego wykazania wydatków, także wiarygodnego wykazania rzeczywiście uzyskiwanych dochodów. Dopiero zestawienie przedstawionych we wskazanym zakresie informacji stanowi podstawę do prawidłowej oceny czy w rozpatrywanej sprawie zostały spełnione przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Przedstawienie w rozpatrywanej sprawie dokumenty wskazują, że skarżący nie wykazała w sposób wiarygodny swojej rzeczywistej sytuacji materialnej w zakresie uzyskiwanych czy posiadanych środków, skupiając się jedynie na jej wybranych fragmentach. Sytuacja taka, co do zasady wyklucza prawidłowe, stwierdzenie istnienia przesłanek przyznania prawa pomocy i w konsekwencji wyklucza zasadne przyznanie tego prawa. Sąd rozpatrujący wniosek o przyznanie prawa pomocy jest zdania, że uwzględnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy bez wiarygodnie przedstawionej sytuacji materialnej osoby wnioskującej byłoby dowolnym, pozbawionym ustawowych przesłanek przerzuceniem ciężaru ponoszenia kosztów sądowych na współobywateli. Z tych względów należało orzec jak na wstępie wobec stwierdzenia, że skarżący w rzeczywistości nie wykazał przesłanek przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.