I SA/Lu 589/13

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie Marcin Małek po rozpoznaniu w dniu 10 lutego 2014 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku H. M. D. o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi H. M. D. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Z. z dnia [...] kwietnia 2013 r. nr [...] w przedmiocie uchybienia terminu do wniesienia odwołania p o s t a n a w i a odmówić przyznania prawa pomocy. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu od skargi w kwocie 100 zł skarżący zwrócił się o zwolnienie go od kosztów sądowych. Ze złożonego formularza wniosku o stanie rodzinnym, majątku i dochodach oraz nadesłanych oświadczeń i dokumentów wynika, że prowadzi on jednoosobowe gospodarstwo domowe, zamieszkując w domu jednorodzinnym o pow. 160 m2. Środki na utrzymanie skarżący czerpie z uprawy gospodarstwa rolnego o pow. 5,20 ha, które określił na kwotę 1500 zł miesięcznie. Skarżąca jednocześnie wskazała, że na koszty utrzymania składają się: składki ubezpieczeniowe, zakup paliwa, środków ochrony roślin, opłaty za energię, ogrzewanie mieszkania oraz zakup ubrań. Oświadczył, że w ostatnim roku otrzymał dopłaty do gruntów rolnych w kwocie 5455,46 zł. Majątek jego składa się z dwóch ciągników rolniczych oraz maszyn do uprawy gruntów (pług, kultywator, siewnik, kombajn zbożowy, przyczepa, opryskiwacz). Zaznaczył, że wszystkie narzędzia są stare i wymagają kapitalnego remontu. Jednocześnie odmówił przedłożenia wyciągów z posiadanych rachunków bankowych, powołując się na ustawę o ochronie danych osobowych i zaznaczył, że uiści wpis, gdy Sąd przywróci mu termin do wniesienia odwołania. Referendarz sądowy zważył, co następuje: Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), określanej dalej jako p.p.s.a., zwolnienie od kosztów sądowych, o które ubiega się w rozpoznawanej sprawie skarżący może zostać przyznane osobie fizycznej, o ile wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zatem to na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu w tym zakresie. Przez wskazany uszczerbek, należy zaś rozumieć dopiero takie zachwianie sytuacji materialnej i bytowej, które skutkowałoby brakiem możliwości zapewnienia sobie i najbliższym minimum warunków socjalnych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 17 marca 2005 r., sygn. akt: II FZ 137/05, niepubl.). Oznacza to nic innego jak to, że przyznanie prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowane tylko w przypadku osób znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej. Do osób tych zaliczyć można bezrobotnych, którzy nie pobierają zasiłku lub osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź posiadają środki bardzo ograniczone, zaspokajające tylko podstawowe potrzeby życiowe. Jak się podkreśla w orzecznictwie instytucja prawa pomocy wprawdzie stanowi konstytucyjną gwarancję ochrony praw strony, to jednak ze względu na to, że jest wydatkowana ze środków Skarbu Państwa powinna być stosowana z dużą ostrożnością. Stanowi ona bowiem odstępstwo od konstytucyjnej zasady równego ponoszenia danin publicznych, dlatego powinna obejmować wyłącznie wyjątkowe sytuacje, tj. takie, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli (por. postanowienie NSA z dnia 10 stycznia 2005 r., FZ 478/04 niepubl.). W ocenie referendarza sądowego sytuacja finansowa strony nie pozwala na przyjęcie, iż w sprawie zachodzą szczególne okoliczności pozwalające na skuteczne ubieganie się o przyznanie prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych. Wysokość wpisu w niniejszej sprawie wynosi 100 zł, natomiast pozostałe ewentualne koszty sądowe jakie mogą wystąpić to: opłata kancelaryjna za odpis orzeczenia z uzasadnieniem - 100 zł, wpis od zażalenia - 100 zł, wpis od potencjalnej skargi kasacyjnej - 100 zł. Koszty sądowe są zatem wysokie, a poza wpisem od skargi są to koszty hipotetyczne, które jeśli nawet zaistnieją będą rozłożone w czasie. Mając zatem na względzie z jednej strony wielkość wskazanych kosztów postępowania, z drugiej zaś strony sytuację finansową i majątkową strony skarżącej stwierdzić należy brak podstaw do przyjęcia, że w sprawie zachodzą szczególne okoliczności pozwalające na skuteczne ubieganie się o przyznanie prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych. Przede wszystkim wskazać należy, że skarżący posiada stałe źródło dochodów, którym jest uprawa gospodarstwa rolnego o powierzchni 5,20 ha. Skarżący jest również właścicielem działek leśnych oraz łąk. Posiada przy tym cały niezbędny do prowadzenia gospodarstwa rolnego sprzęt oraz zabudowania. Otrzymuje również dopłaty obszarowe. To zaś nie pozwala uznać skarżącego za osobę, która wpisuje się w kanony ubóstwa dla których przeznaczona jest instytucja prawa pomocy nazywanego pierwotnie "prawem ubogich". Ponadto zgdnie ze stanowiskiem wielokrotnie wyrażanym zarówno w orzecznictwie jak i doktrynie, które referendarz sądowy rozpoznający niniejszy wniosek w pełni podziela, posiadanie nieruchomości, wyklucza w zasadzie możliwość zwolnienia od kosztów sądowych. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, gdy zdobycie przez stronę środków na koszty postępowania w inny sposób jest rzeczywiście (obiektywnie) niemożliwe. Strona, która dysponuje wolnymi od obciążeń składnikami majątku, takimi jak gospodarstwo rolne, jest w stanie bez pomocy państwa pokryć wydatki związane ze swym udziałem w sprawie (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z 20 października 2004 r., FZ 454/04; z 17 października 2007 r., II OZ 1022/07; z 18 lutego 2010 r., I OZ 110/10; z 26 września 2012 r., I OZ 704/12; J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2010 r., s. 571). Dodania przy tym wymaga, że skarżący ma zaspokojone potrzeby mieszkaniowe i nie posiada nieuregulowanych zobowiązań pieniężnych. W kontekście zaś wskazanych wydatków w szczególności ponoszonych na prowadzenie gospodarstwa rolnego wskazać należy, że koszty sądowe nie mogą być stawiane na ostatnim miejscu pod względem kolejności ich zaspokajania. Dlatego też skarżący kierując sprawę na drogę postępowania sądowego, powinien liczyć się z obowiązkiem ponoszenia kosztów tego postępowania i tym samym poczynić w swoim majątku stosowne oszczędności. Przedstawione wyżej uwagi pozwoliły na negatywną ocenę działań strony skarżącej zmierzających do przeniesienia ciężaru ponoszenia kosztów sądowych na Skarb Państwa, a w ostatecznym rozrachunku na innych obywateli, w sytuacji, gdy osiągane przez skarżącego dochody są w stanie zabezpieczyć rzeczone należności budżetowe. Na powyższe wskazuje ponadto sam skarżący wskazując, że uiści wpis, gdy Sąd przywróci mu termin do wniesienia odwołania (patrz verte k. 50 akt sprawy). Dodatkowo podniesienia wymaga, że skarżący nie wypełnił wezwania odnośnie złożenia wyciągów z posiadanych rachunków bankowych. Nie wykonanie wezwania w całości uzasadnia podejrzenie, że stanowi to rezultat celowego działania, mającego na celu ukazanie sytuacji skarżącego w sposób przemawiający na rzecz przyznania mu prawa pomocy. Przyznanie prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie nie jest jednak możliwe w sytuacji gdy przedstawiona przez stronę sytuacja materialna i finansowa budzi jakiekolwiek wątpliwości, których strona mimo wezwania nie usuwa. Wbrew twierdzeniom strony z powyższego obowiązku nie zwalnia jej ustawa o ochronie danych osobowych. Ustawa ta nie ma bowiem zastosowania do postępowania prowadzonego przed sądem w przedmiocie przyznania stronie prawa pomocy, którego przecież istotą jest poznanie sytuacji majątkowej i zdolności płatniczych strony. Konkludując, zdaniem oceniającego skarżący posiada bądź mógł zabezpieczyć odpowiednie środki pieniężne na uiszczenie należnych kosztów sądowych. Na marginesie należy jeszcze zaznaczyć, iż w razie uwzględnienia skargi przez sąd administracyjny pierwszej instancji, przysługuje stronie skarżącej od organu, który wydał zaskarżony akt - zwrot kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia swoich praw (art. 200 p.p.s.a.). Mając na uwadze wszystkie przywołane wyżej okoliczności postanowiono jak w sentencji działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.