II SA/Lu 1294/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Grażyna Pawlos-Janusz (sprawozdawca) Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Grymuza, Sędzia NSA Maria Wieczorek-Zalewska Protokolant Sekretarz sądowy Agata Jakimiuk po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 20 czerwca 2017 sprawy ze skargi P. M. - M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie zasiłku celowego I. oddala skargę; II. przyznaje [...] M. P. od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie) kwotę 295,20 zł (dwieście dziewięćdziesiąt pięć złotych dwadzieścia groszy) tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, w tym 55,20 zł (pięćdziesiąt pięć złotych dwadzieścia groszy) należnego podatku od towarów i usług. Decyzją z dnia [...] r., znak: [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze, po rozpatrzeniu odwołania P. M.-M. (dalej również: skarżący), utrzymało w mocy decyzję z dnia [...] r., znak: [...], wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta L. (dalej także: organ pierwszej instancji) odmawiającą przyznania skarżącemu pomocy finansowej w sierpniu 2016 r. w postaci zasiłku celowego na pokrycie zaległości czynszowych, zasiłku celowego na zakup środków czystości, zasiłku celowego na pokrycie kosztów kserokopii dokumentacji medycznej oraz zasiłku celowego na pokrycie kosztów zakupu leków. Decyzja Kolegium zapadła w następujących okolicznościach sprawy. W dniu [...] r. w siedzibie Filii nr [...] Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w L. skarżący złożył prośbę o przyznanie pomocy finansowej w miesiącu sierpniu 2016 r. w postaci zasiłku celowego na spłatę zadłużenia z tytułu opłat eksploatacyjnych, to jest zaległego czynszu za lipiec 2016 r. W dniu [...] r. w siedzibie Sekcji Pracy Socjalnej Nr [...] MOPR w L. skarżący złożył podanie o przyznanie pomocy w zakresie dożywiania w formie obiadów szkolnych dla syna Ł. M.-M. oraz zakup biletu MPK także dla syna. Natomiast w dniu [...] r. oraz [...] r. w siedzibie Sekcji Pracy Socjalnej Nr [...] skarżący złożył kolejne wnioski o przyznanie pomocy finansowej w miesiącu sierpniu 2016 r. w postaci zasiłku celowego na zakup środków czystości, pokrycie kosztów uzyskania kserokopii dokumentacji medycznej w [...] oraz zasiłku celowego na zakup niezbędnych leków. Wskazaną wyżej decyzją z dnia [...] r., znak: [...], organ pierwszej instancji odmowie przyznania skarżącemu pomocy finansowej w miesiącu sierpniu 2016 r. w postaci: 1. zasiłku celowego na pokrycie zaległości czynszowych, 2. zasiłku celowego na zakup środków czystości, 3. zasiłku celowego na pokrycie kosztów kserokopii dokumentacji medycznej, 4. zasiłku celowego na pokrycie kosztów zakupu leków i leczenia. W uzasadnieniu tej decyzji organ stwierdził, że jak wynika z ustaleń pracowników socjalnych sytuacja rodzinna skarżącego nie uległa zmianie od ostatniej aktualizacji rodzinnego wywiadu środowiskowego sporządzonego dnia [...] r. Nadal skarżący mieszka i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z synem Ł. Z przedłożonej dokumentacji wynika, że rodzina skarżącego osiągnęła dochód w łącznej kwocie [...]zł, to jest: zasiłek rodzinny w wysokości [...] zł, dodatek mieszkaniowy w wysokości [...] zł oraz zryczałtowany dodatek energetyczny w wysokości [...] zł. Skarżący otrzymał również – jak wyjaśnił – 1 grosz od matki dziecka tytułem alimentów. Ponadto skarżący wskazał, że uzyskał 35 groszy w lipcu 2016 r. ze sprzedaży znalezionej butelki po piwie. Łączny dochód rodziny w miesiącu lipcu 2016 r. stanowiła kwota [...]zł oraz skarżący dysponował kwotą [...]zł, z tytułu przyznanego świadczenia wychowawczego, której nie wlicza się do dochodu rodziny w myśl art. 8 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej. Dochód rodziny skarżącego nie przekracza zatem kwoty kryterium dochodowego wynoszącej [...] zł na osobę. Zdaniem organu pierwszej instancji, odmowę przyznania wnioskowanej pomocy pieniężnej uzasadniał fakt nie wywiązania się przez skarżącego z podjętych postanowień kontraktu socjalnego ustalonych w dniu [...] r. Skarżący, jak wyjaśnił organ, wprawdzie złożył odpisy podań o podjęcie zatrudnienia, lecz większość z nich dotyczyła zatrudnienia wyłącznie na stanowisko kierownicze. W ocenie organu, taka postawa ogranicza szanse na podjęcie pracy, a tym samym poprawienia trudnej sytuacji finansowej rodziny. Skarżący nie wykazał także zainteresowania znalezieniem pracy sezonowej, co świadczy o pozorności jego działań w zakresie aktywizacji zawodowej. Ponadto skarżący nie wywiązał się z obowiązku utrzymania mieszkania, zgodnie z umową użyczenia. W odwołaniu od powyższej decyzji skarżący podniósł, że z uwagi na trudną sytuację życiową potrzebuje wsparcia w postaci świadczeń z opieki społecznej. Wskazał, iż pomoc MOPR ma charakter pozorny, a świadczenia udzielane są w oparciu o decyzje uznaniowe, a nie w oparciu o aktualne potrzeby wnioskodawcy. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] r., znak: [...], utrzymało wskazaną decyzję w mocy, podzielając w całości stanowisko w niej wyrażone. Kolegium podkreśliło, że nie przeczy trudnej sytuacji finansowej strony, jednakże wysokość i celowość przyznawanych zasiłków uzależniona jest od posiadanych przez organ środków i odpowiedniego nimi gospodarowania. Organ zwrócił uwagę, że strona nie podejmuje współpracy z pracownikiem socjalnym, mimo że przyznanie świadczeń z pomocy społecznej uwarunkowane jest od współdziałania z właściwym organem pomocy społecznej. W aktach sprawy nie znajdują się dokumenty wskazujące na ograniczenie możliwości podjęcia pracy przez stronę. W okresie letnim strona może podejmować prace dorywcze, które pozwolą zaspokoić część bieżących potrzeb. Pomoc społeczna nie może stanowić stałego źródła dochodu strony, a jak wynika z pism załączonych do akt sprawy, postawa strony jest roszczeniowa i nastawiona wyłącznie na oskarżanie pracowników pomocy społecznej, którzy starają się wesprzeć stronę w trudnej dla niej sytuacji życiowej. Ponadto Kolegium wskazało, że zakup leków, o które dofinansowanie strona wnosi, nie mieści się w ramach niezbędnych potrzeb strony. Strona dołączyła bowiem do wniosku o zakup leków receptę na lek, który nie jest potrzebny do utrzymania prawidłowych funkcji organizmu i w związku z tym organ pierwszej instancji prawidłowo odmówił przyznania świadczenia w tym zakresie. W skardze do Sądu na powyższą decyzję P. M.-M. zarzucił, że decyzja ta jest dla niego bardzo krzywdząca. Skarżący uważa, że w pełni wywiązał się z zawartego w dniu [...] r. kontraktu socjalnego. Podkreślił, że wbrew twierdzeniom Kolegium, lek, w związku z zakupem którego wystąpił o przyznanie zasiłku celowego, jest lekiem potrzebnym do utrzymania prawidłowych funkcji organizmu, albowiem służy on poprawie sprawności seksualnej skarżącego. Zdaniem strony, Kolegium, bez powołania biegłych z zakresu medycyny, nie posiada wystarczającej wiedzą lekarskiej, aby dokonywać oceny w tym zakresie. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga nie jest zasadna, albowiem zaskarżona decyzja nie została wydana z naruszeniem prawa. Skarżący domagał się przyznania zasiłku celowego na pokrycie zaległości czynszowych, kosztów kserokopii dokumentacji medycznej, kosztów zakupu leków i leczenia oraz na zakup środków czystości, a zatem w rozpoznawanej sprawie mają zastosowanie przepisy ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2016 r. poz. 930 ze zm.; dalej także: "ustawa"). Pomoc społeczna jest instytucją polityki społecznej państwa, mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości (art. 2 ust. 1 ustawy). Rodzaj, forma i rozmiar świadczeń z pomocy społecznej powinny być odpowiednie do okoliczności uzasadniających udzielenie pomocy, a potrzeby osób i rodzin korzystających z pomocy powinny zostać uwzględnione, jeżeli odpowiadają celom i mieszczą się w możliwościach pomocy społecznej (art. 3 ust. 3 i 4 ustawy). Jedną z form pomocy społecznej jest świadczenie pieniężne w postaci zasiłku celowego. Zgodnie z art. 39 ust. 1 w zw. z art. 8 ust. 1 ustawy zasiłek celowy może być przyznany w celu zaspokojenia niezbędnej potrzeby bytowej: 1) osobie samotnie gospodarującej, której dochód jest niższy od kwoty 634 zł; 2) osobie w rodzinie, której dochód jest niższy od kwoty 514 zł; 3) rodzinie, której dochód nie przekracza sumy kwot kryterium dochodowego na osobę w rodzinie. Przyznanie tego świadczenia, w przeciwieństwie do przyznania zasiłku stałego czy zasiłku okresowego, o jakich mowa w art. 37 i 38 ustawy o pomocy społecznej, oparte jest na konstrukcji uznania administracyjnego. Organ administracji ma w tej sytuacji zapewniony pewien zakres swobody, co do oceny, czy wnioskodawcy spełniającemu kryterium dochodowe należy zasiłek celowy przyznać oraz – w przypadku uznania zasadności udzielenia tej formy pomocy – w jakiej wysokości to świadczenie ustalić. Ocena takiej decyzji dokonana przez sąd administracyjny sprowadza się do ustalenia, czy w toku wydawania decyzji organ nie przekroczył granic uznania administracyjnego. Działanie organu w ramach uznania administracyjnego oznacza zatem załatwienie sprawy zgodnie ze słusznym interesem obywatela, o ile nie stoi temu na przeszkodzie interes społeczny i możliwości organu w zakresie posiadanych uprawnień i środków. Zdaniem Sądu, organy administracji obu instancji orzekające w sprawie nie przekroczyły granic uznania administracyjnego, odmawiając skarżącemu przyznania stronie zasiłku celowego. W orzecznictwie sądowym oraz w doktrynie ugruntowane jest stanowisko, iż z powołanych przepisów ustawy wynika, że osoby i rodziny powinny przezwyciężać trudne sytuacje życiowe wykorzystując własne środki, możliwości i uprawnienia. Dopiero niemożność samodzielnego ich pokonania stanowi przesłankę włączenia się instytucji państwa, bowiem pomoc społeczna ma charakter uzupełniający. Organy pomocy społecznej nie mogą więc wyręczać osób ubiegających się o pomoc z obowiązku utrzymywania się w trudnej życiowo sytuacji, ale powinny wymagać od nich aktywności w pokonywaniu niepomyślności życiowych. Nie budzi bowiem wątpliwości, że przyznawanie świadczeń z pomocy społecznej służyć winno również usamodzielnieniu się osób i rodzin (por. przykładowo wyroki NSA z dnia: 11 września 2007 r., I OSK 1864/06, LEX nr 496315, 15 stycznia 2008 r., I OSK 554/07, LEX nr 491370, 3 kwietnia 2008 r., I OSK 887/07, LEX nr 499747, 29 sierpnia 2009 r., I OSK 840/07, LEX nr 489090 i 23 września 2008 r., I OSK 1511/07, LEX nr 489093; por. także S. Nitecki, Komentarz do ustawy o pomocy społecznej, Wydawnictwo Gaskor, Wrocław 2013, s. 57). W rozpoznawanej sprawie jest bezspornym, że skarżący jest zarejestrowany w Miejskim Urzędzie Pracy w [...] jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku. Skarżący jest absolwentem Wydziału Nauk Społecznych Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego i ukończył studia wyższe na kierunku ekonomia, o specjalizacji marketing i zarządzanie. Po zaprzestaniu prowadzenia własnej działalności gospodarczej od kilku lat nie podejmuje żadnego zatrudnienia (k. 191 akt administracyjnych organu pierwszej instancji w sprawie o sygn. akt II SA/Lu 1267/16). Poza sporem jest również, że źródłem utrzymania strony są zasadniczo świadczenia otrzymywane ze środków, jakim dysponuje organ pomocy społecznej. Z dokumentów znajdujących się w aktach sprawy wynika bowiem, że na dochód rodziny składał się zasiłek rodzinny w wysokości [...] zł, dodatek mieszkaniowy w wysokości [...] zł oraz zryczałtowany dodatek energetyczny w wysokości [...] zł. Skarżący dysponował także kwotą [...]zł z tytułu świadczenia wychowawczego, której nie wlicza się do dochodu rodziny w myśl art. 8 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej. Dochody z pozostałych źródeł mają natomiast wymiar jedynie symboliczny, składa się bowiem na nie, jak twierdzi skarżący, "1 grosz od matki dziecka tytułem alimentów" oraz 35 groszy uzyskane ze "sprzedaży znalezionej butelki po piwie". Łączny dochód rodziny nie przekraczał zatem kwoty kryterium dochodowego. Niekwestionowane jest też, że skarżący pozostaje pod opieką psychiatry oraz leczy się z powodu uzależnienia od konopi indyjskich, a także amfetaminy. Z akt sprawy wynika, że w celu wsparcia rodziny pracownik socjalny MOPR zaproponował stronie kontrakt socjalny. W dniu [...] r. strona zawarła kontrakt socjalny, na mocy którego została zobowiązana do aktywizacji w zakresie poszukiwania pracy. W aktach sprawy znajdują się wnioski do potencjalnych pracodawców, z których wynika, iż strona wnioskuje przede wszystkim o pracę na stanowiskach kierowniczych w następujących Spółkach: P. S.A., S. Sp. z o.o., J. S.A., A. Sp. z o.o., T. Sp. z o.o.), jedynie w odniesieniu do firmy K. S.A. strona wnioskowała o pracę na jakimkolwiek wolnym stanowisku. Przy tym, jak wynika z wyjaśnień złożonych przez skarżącego pracownikowi socjalnemu, sporządzającemu ocenę realizacji działań ustalonych w kontrakcie socjalnym, a także w trakcie aktualizacji wywiadu środowiskowego, skarżący przyznał, że wniosek o zatrudnienie w K. S.A. złożył wyłącznie po to, by uzyskać pozytywną ocenę wykonania zobowiązań wynikających z kontraktu socjalnego (k. 25, 37 akt administracyjnych pierwszej instancji). Mając powyższe na uwadze, prawidłowo stwierdziły organy, że takie podejście skarżącego niewątpliwie zmniejsza jego szanse efektywnego powrotu na rynek na podjęcie pracy. Oczywiste jest bowiem, że w przypadku skarżącego, będącego osobą, którego rodzina korzysta ze stałego wsparcia organu pierwszej instancji, długotrwale bezrobotnego, a ponadto – co niekwestionowane – nieposiadającego wymaganego doświadczenia w zatrudnieniu na stanowiskach kierowniczych, ubieganie się w zasadzie wyłącznie o podjęcie pracy w takim charakterze nie sposób uznać za świadczące o rzeczywistym zamiarze aktywizacji zawodowej. Nie budzi zarazem wątpliwości, że jak wynika z aktualizacji wywiadu środowiskowego, skarżący nie wyrażał zainteresowania podjęciem pracy sezonowej, zaś brak zamiaru podjęcia pracy fizycznej tłumaczył istotnym ryzykiem wypadku przy wykonywaniu tego rodzaju pracy. Z powyższego wynika zatem, że trafnie organy oceniły, iż skarżący nie wywiązuje się z zapisów kontraktu socjalnego, uzasadnia odmowę przyznania mu świadczeń z pomocy społecznej, zgodnie z art. 11 ust. 2 ustawy. Zgodnie bowiem z tym przepisem, brak współdziałania osoby lub rodziny z pracownikiem socjalnym lub asystentem rodziny, o którym mowa w przepisach o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej, odmowa zawarcia kontraktu socjalnego, niedotrzymywanie jego postanowień, nieuzasadniona odmowa podjęcia zatrudnienia, innej pracy zarobkowej przez osobę bezrobotną lub nieuzasadniona odmowa podjęcia lub przerwanie szkolenia, stażu, przygotowania zawodowego w miejscu pracy, wykonywania prac interwencyjnych, robót publicznych, prac społecznie użytecznych, a także odmowa lub przerwanie udziału w działaniach w zakresie integracji społecznej realizowanych w ramach Programu Aktywizacja i Integracja, o których mowa w przepisach o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, lub nieuzasadniona odmowa podjęcia leczenia odwykowego w zakładzie lecznictwa odwykowego przez osobę uzależnioną mogą stanowić podstawę do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej. Niezależnie od tego wskazać należy, iż w orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że przyznawanie zasiłków celowych uzależnione jest nie tylko od sytuacji życiowej strony, ale również od posiadanych przez organ środków i odpowiedniego nimi gospodarowania. W orzecznictwie sądów administracyjnych dominuje pogląd, że uznanie administracyjne dotyczy również prawa organu do ustalenia hierarchii potrzeb zgłaszanych przez strony, stąd oceniając zasadność wniosków osób ubiegających się o przyznanie świadczeń organ zobowiązany jest do zaspokajania jedynie najbardziej elementarnych potrzeb. Z tego względu za prawidłowe należy uznać stanowisko organów obu instancji, które odmówiły przyznania stronie zasiłku celowego na zakup leku służącego leczeniu zaburzeń funkcji seksualnych u mężczyzn. Oczywiste jest bowiem, że środki pomocy społecznej winny być przeznaczane, jak podniesiono wyżej, na wsparcie podstawowych potrzeb osób i rodzin ubiegających się o pomoc, "w celu zaspokojenia niezbędnej potrzeby życiowej". Ustawodawca wskazuje przykładowo, że zasiłek ten może być przyznany w szczególności na pokrycie kosztów zakupu żywności, leków i leczenia, opału, odzieży, niezbędnych przedmiotów użytku domowego, drobnych remontów i napraw w mieszkaniu, a także kosztów pogrzebu. Przyznanie przedmiotowych świadczeń należy do uznania organu, w tym też zakresie organ udzielając świadczeń kieruje się zasadą dostosowania rodzaju, formy i rozmiaru świadczeń do okoliczności uzasadniających udzielenie pomocy. Nie budzi przy tym wątpliwości, że skarżący nie ubiegał się o przyznanie pomocy pieniężnej na zakup leków zwalczających schorzenia psychiczne, na które cierpi skarżący, albowiem na ten cel otrzymał zasiłek celowy w lipcu 2016 r. Poza sporem jest przy tym, że prawidłowość wydatkowania otrzymanej wówczas pomocy potwierdził skarżący w trakcie wywiadu środowiskowego, przedkładając fakturę dokumentującą zakup takiego leku. Wskazać również trzeba, że mając na uwadze niekwestionowane w sprawie okoliczności, nie narusza zasady swobodnej oceny dowodów stanowisko organów, iż skarżący otrzymujący regularne wsparcie od organu pomocy społecznej może pokryć we własnym zakresie koszty zakupu środków czystości oraz koszty wykonywania kserokopii dokumentacji medycznej. Należy mieć bowiem na względzie, że udowodnione przez stronę koszty uzyskania kserokopii takiej dokumentacji wyniosły 1,95 zł (k. 27 akt administracyjnych organu pierwszej instancji). Sąd nie przeczy trudnej sytuacji finansowej strony, jednakże wysokość i celowość przyznawanych zasiłków uzależniona jest od posiadanych przez organ środków i odpowiedniego nimi gospodarowania. Ponadto zwrócić należy uwagę na fakt, że pomoc społeczna ma na celu wsparcie rodzin znajdujących się w trudnej sytuacji życiowej. Wsparcie to może polegać na udzielaniu pomocy w różnych formach, nie tylko finansowych. Pomoc ta udzielana jest osobom znajdującym się w trudnej sytuacji przejściowo i ma na celu wsparcie w wydostaniu się z niej. Z akt sprawy natomiast wynika, że strona nie podejmuje współpracy z pracownikiem socjalnym. Przyznanie świadczeń z pomocy społecznej uwarunkowane jest od współdziałania z właściwym organem pomocy społecznej. Niewątpliwie zwłaszcza w okresie letnim strona może podejmować prace dorywcze, które pozwolą zaspokoić część bieżących potrzeb. Pomoc społeczna nie może stanowić stałego źródła dochodu strony, a jak wynika z pism załączonych do akt sprawy, w tym załączonego odwołania, wynika, iż postawa strony jest roszczeniowa i nastawiona wyłącznie na oskarżanie pracowników pomocy społecznej, którzy starają się wesprzeć stronę w trudnej dla niej sytuacji życiowej. Ponownie należy bowiem zauważyć, że zgodnie z art. 3 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej potrzeby osób i rodzin korzystających z pomocy społecznej powinny zostać uwzględnione, jeżeli odpowiadają celom i mieszczą się w możliwościach pomocy społecznej. Organ pierwszej instancji w swoim działaniu musi brać pod uwagę potrzeby wszystkich osób korzystających i oczekujących na pomoc, a przede wszystkim tych, których dochody nie przekraczają ustawowego kryterium. Rację mają zatem w niniejszej sprawie organy obu instancji wskazując, że spełnienie kryteriów przyznania pomocy, nie przesądza o tym, że pomoc taka zostanie przyznana w wysokości oczekiwanej przez wnioskodawcę. Trzeba mieć zaś na uwadze, że rodzina skarżącego nie została pozbawiona pomocy ze środków pozostających w dyspozycji organu pierwszej instancji. Niezależnie bowiem od wskazanych wyżej świadczeń pieniężnych udzielnych skarżącemu, organ ten w dniu [...] r. przyznał skarżącemu nieodpłatnie pomoc w zakresie dożywania jego syna w formie obiadów na rok szkolny [...] oraz przyznał świadczenie niepieniężne w formie doładowania 150-dniowego biletu komunikacji miejskiej (o wartości 190 zł), na dojazd syna do szkoły (zob. decyzje znak: [...] oraz [...], k. 39, 40 akt administracyjnych organu pierwszej instancji). Niezasadne są również pozostałe zarzuty strony. W ocenie Sądu, wydanie decyzji organów obu instancji poprzedzone zostało prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem dowodowym oraz wyjaśnieniem stanu faktycznego sprawy, zgodnie z obowiązkami nałożonymi na organy w przepisach art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Z tych wszystkich względów, wobec braku podstaw do uwzględnienia skargi, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie, na podstawie art. 151 p.p.s.a., skargę oddalił. Orzeczenie o kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu znajduje natomiast uzasadnienie w art. 250 p.p.s.a. oraz § 21 ust. 1 pkt 1 lit. "c" w związku z § 4 ust. 1 i 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (Dz. U. z 2016 r. poz. 1715).