II SA/Lu 183/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Maria Wieczorek-Zalewska po rozpoznaniu w dniu 29 października 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi T. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji w przedmiocie zasiłku okresowego - w zakresie sprzeciwu skarżącej od postanowienia Referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 11 października 2018 r. o odmowie przyznania prawa pomocy p o s t a n a w i a utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. T. W. w skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r., nr [...] o odmowie uchylenia decyzji w przedmiocie zasiłku okresowego, wniosła o przyznanie jej prawa pomocy. Zarządzeniem z dnia [...] r. skarżąca została wezwana do złożenia urzędowego formularza wniosku PPF. W związku z niewykonaniem wezwania, zarządzeniem z dnia [...] r., sygn. akt II SA/Lu 183/18 referendarz sądowy pozostawił wniosek o przyznanie prawa pomocy bez rozpoznania. Zarządzenie nie zostało zaskarżone i stało się prawomocne. Zarządzeniem z dnia [...] r. Przewodniczy Wydziału wyznaczył termin rozprawy na dzień [...]r ., z akt sprawy wynika, że skarżąca otrzymała zawiadomienie o terminie w dniu [...] r. Następnie w dnu [...] r. skarżąca ponownie złożyła wniosek o przyznanie jej prawa pomocy, tym razem na wymaganym formularzu PPF, domagając się ustanowienia radcy prawnego. We wniosku nie podała żadnych danych, poza adresem zamieszkania, a pola przeznaczone do wypełnienia przez wnioskodawcę opatrzyła adnotacją "znane z akt". Postanowieniem z dnia [...] r., sygn. akt II SA/Lu 183/18 referendarz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie odmówił przyznania skarżącej prawa pomocy. W obszernym uzasadnieniu referendarz wskazał, że w myśl art. 243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz.U. z 2018 r. poz. 1302), zwanej dalej "p.p.s.a." - prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Artykuł 244 § 1 p.p.s.a. stanowi, że prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Paragraf drugi tego przepisu stanowi zaś, że prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 244 § 2 p.p.s.a.). Referendarz wskazał, że generalną zasadą postępowania sądowoadministracyjnego wynikającą z art. 199 p.p.s.a. jest ponoszenie przez stronę kosztów związanych z jej udziałem w postępowaniu sądowym. Każda osoba wszczynająca postępowanie powinna się więc liczyć z wydatkami na ten cel, a przyznanie przez sąd prawa pomocy powinno mieć charakter wyjątkowy. Powinno być ono udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionym (obiektywnie) możliwości uzyskania środków na ten cel z jakichkolwiek źródeł. Referendarz wskazał, że instytucja prawa pomocy choć służy realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu, to jednak jak każde prawo podmiotowe, przyznane jest przez normę prawną w celu ochrony interesów uprawnionego. Prawo to winno być więc wykonywane zgodnie z celem, na który zostało przyznane. W konsekwencji zachowanie, które formalnie zgodne jest z literą prawa, lecz sprzeciwia się jej sensowi, nie może zasługiwać na ochronę (Marcin Warchoł, Pojęcie nadużycia prawa w procesie karnym, Prokuratura i Prawo, 2007/11/49; T. Cytowski, Procesowe nadużycie prawa, PS 2005/5/81). Takim zachowaniem jest nadużycie prawa polegające na podejmowaniu przez stronę prawnie dozwolonych działań przedsiębranych dla osiągnięcia celów innych, niż przewidział to ustawodawca. Tak samo należy ocenić działania podmiotu, który inicjuje szereg postępowań sądowych w celu innym, niż ochrona swoich praw. Zakłada się, że działania strony, dla której inicjowanie postępowań sądowych nie służy ochronie naruszonych praw, a stanowi cel sam w sobie, uznane być musi za nadużycie prawa do sądu (por. postanowienie NSA z dnia 18 marca 2014 r., I OZ 175/14). Stanowisko takie znajduje aprobatę nie tylko w doktrynie oraz orzecznictwie sądów polskich, ale także akceptowane jest przez Europejski Trybunał Praw Człowieka, który wielokrotnie zwracał uwagę, że określone działania strony w procesie można uznać za nadużycie prawa do sądu, stwierdzenie wystąpienia którego uzasadnia odmowę przyznania prawa pomocy (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2017 r., sygn. akt II FZ 635/17 i z dnia 7 kwietnia 2016 r., sygn. akt I OZ 301/16 oraz powołane tam orzecznictwo i publikacje – CBO SA). Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy, referendarz podkreślił, że skarżąca po raz drugi w tej sprawie wystąpiła o przyznanie prawa pomocy. W przypadku pierwszego wniosku nie uzupełniła braków formalnych, co skutkowało pozostawieniem go bez rozpoznania. Ponownie skarżąca o przyznanie prawa pomocy wniosła tuż przez dniem rozprawy, co spowodowało konieczność jej odroczenia i wyznaczenia nowego terminu po uprawomocnieniu się postanowienia w przedmiocie prawa pomocy. Referendarz podniósł, że z urzędu jest mu znane, że działanie skarżącej polegające na wnoszeniu o przyznanie prawa pomocy po uprzednim pozostawieniu bez rozpoznania jej pierwszego wniosku o przyznanie prawa pomocy nie jest działaniem odosobnionym. Od dnia [...] r. do dnia [...] r. skarżąca zainicjowała 89 postępowań sądowoadministracyjnych przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Lublinie. W okresie tym złożyła 90 wniosków o przyznanie prawa pomocy poprzez ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika procesowego, z czego 81 wniosków rozpatrzono, a 49 pozostawiono bez rozpoznania. Zatem w czterdziestu sprawach skarżąca dwukrotnie wnosiła o przyznanie prawa pomocy, przy czym drugi z wniosków składany był po pozostawieniu bez rozpoznania pierwszego ze złożonych wniosków o przyznanie prawa pomocy. Ilość spraw, w których skarżąca wnosi o przyznanie prawa pomocy dwukrotnie, gdy jeden z jej wniosków pozostawiono bez rozpoznania, przy uwzględnieniu, że w każdej była ustawowo zwolniona od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych, a żądania jej dotyczyły ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika procesowego wskazuje, że podejmowała czynności prowadzące do przedłużenia postępowania sądowoadministracyjnego. Gdyby bowiem składając pierwszy wniosek o przyznanie prawa pomocy zamierzała uzyskać pomoc prawną profesjonalnego pełnomocnika procesowego podjęłaby starania o jego uwzględnienie usuwając braki formalne. Zatem wykorzystując w niniejszej sprawie instytucję unormowaną w art. 243 § 1 p.p.s.a. nie dla uzyskania pomocy profesjonalnego pełnomocnika procesowego, a dla przedłużenia postępowania, skarżąca nadużyła prawa do uzyskania prawa pomocy, co uzasadnia – zdaniem referendarza sądowego - odmowę przyznania skarżącej prawa pomocy, zwłaszcza, że odmowa nie powoduje, iż jej prawo do sądu dozna uszczerbku. Na obecnym etapie postępowania sądowoadministracyjnego Sąd rozstrzyga bowiem w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 §1 p.p.s.a.) oraz stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.). Ponadto Sąd nie może wydać orzeczenia na niekorzyść skarżącej, chyba że stwierdzi naruszenie prawa skutkujące stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu (art. 134 § 2 p.p.s.a). Skoro Sąd z urzędu bierze pod uwagę wszelkie okoliczności sprawy i zobowiązany jest usunąć wszelkie naruszenia prawa, udział profesjonalnego pełnomocnika procesowego w istocie nie wpłynie na zakres działania Sądu. Z tych względów referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącej prawa pomocy. W sprzeciwie od tego postanowienia T. W. zakwestionowała stanowisko referendarza, uznając je za niesprawiedliwe, krzywdzące oraz bezprawne. W jej przekonaniu, ma prawo do ubiegania się o prawo pomocy na każdym etapie postępowania, a przepisy nie wykluczają możliwości złożenia kolejnego wniosku w tym przedmiocie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył co następuje. Zgodnie z art. 260 § 1 p.p.s.a. – rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6 – 8 sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. (...) Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (§ 2). Rozpatrując zatem sprzeciw skarżącej stwierdzić należy, że zaskarżone postanowienie starszego referendarza sądowego jest prawidłowe. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, zaś w zakresie całkowitym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 2), a więc gdy nie ma żadnych środków na te koszty. Należy podkreślić, że instytucja prawa pomocy jest wydatkowana ze środków Skarbu Państwa i powinna być stosowana rozważnie. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, że każda osoba wszczynająca postępowanie powinna się liczyć z wydatkami na ten cel (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 lipca 1980 r., sygn. akt I CZ 99/1980 (publ. LEX nr 8257). Przyznanie przez sąd prawa pomocy w zakresie całkowitym powinno mieć zatem charakter wyjątkowy i być stosowane w stosunku do osób żyjących w ubóstwie. Udzielenie bowiem prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 kwietnia 2011 r. o sygn. akt II FZ 103/11, postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 lutego 2011 r. o sygn. akt I FZ 26/11). W ocenie Sądu, prawidłowo stwierdził starszy referendarz sądowy, że okoliczności sprawy nie uzasadniają uwzględnienia wniosku skarżącej o przyznanie prawa pomocy. Rację ma bowiem referendarz, że choć instytucja prawa pomocy, jako wyjątek od zasady odpłatności postępowania sądowego, służy realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, to jednak, prawo to, jak każde prawo podmiotowe, służy ochronie interesów uprawnionego. Jeśli natomiast wykorzystywane jest ono nie w celu zapewnienia takiej ochrony w postępowaniu przed sądem, lecz w innym, nieuzasadnionym celu, w szczególności gdy służy do przedłużania postępowania i dekoncentracji czynności procesowych sądu, zmierzających do rozpoznania sprawy, to nie można uznać, że w takim przypadku jest ono wyrazem ochrony interesów strony w postępowaniu sądowym. Zachowanie, które formalnie jest zgodne z literą prawa, lecz sprzeciwia się celowi regulacji, nie może zasługiwać na ochronę (M. Warchoł, Pojęcie nadużycia prawa w procesie karnym, Prokuratura i Prawo, 2007/11/49; T. Cytowski, Procesowe nadużycie prawa, PS 2005/5/81). Trafnie przyjmuje się w orzecznictwie, że działania strony, dla której inicjowanie postępowań sądowych nie służy ochronie naruszonych praw, a stanowi cel sam w sobie, uznane być musi za nadużycie prawa do sądu (por. postanowienie NSA z dnia 18 marca 2014 r., I OZ 175/14). Europejski Trybunał Praw Człowieka wielokrotnie zwracał uwagę, że określone działania strony w procesie można uznać za nadużycie prawa do sądu, którego wystąpienie uzasadnia odmowę przyznania prawa pomocy (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2017 r., II FZ 635/17 i z dnia 7 kwietnia 2016 r., I OZ 301/16 oraz powołane tam orzecznictwo i publikacje – Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Taka sytuacja zachodzi w niniejszej sprawie. Jak bowiem wynika z akt, skarżąca w sprawie ubiegała się już wcześniej o przyznanie jej prawa pomocy, jednak z uwagi na to, że nie wykonała wezwania do złożenia wniosku na urzędowym formularzu PPF, jej wniosek został pozostawiony bez rozpoznania. Skarżąca nie zaskarżyła zarządzenia o pozostawieniu wniosku bez rozpoznania, wskutek czego stał się on prawomocny. Na kilka dni przed wyznaczonym terminem rozprawy złożyła jednak kolejny wniosek, tym razem na wymaganym formularzu. Odmawiając uwzględnienia tego wniosku, zarówno referendarz sądowy, jak i obecnie Sąd, mieli na względzie to, że działanie skarżącej polegające na dwukrotnym składaniu wniosków o przyznanie prawa pomocy w jednej sprawie sądowo administracyjnej, jest bardzo częste. Znane jest Sądowi z urzędu, że od dnia [...] r. do [...] r. skarżąca zainicjowała 89 postępowań sądowoadministracyjnych przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Lublinie. W tym okresie złożyła kilkadziesiąt wniosków o przyznanie prawa pomocy poprzez ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika procesowego. Rozpatrzono 81 wniosków, zaś 49 pozostawiono bez rozpoznania. W aż czterdziestu sprawach skarżąca dwukrotnie wnosiła o przyznanie prawa pomocy, przy czym drugi z wniosków składany był po pozostawieniu bez rozpoznania pierwszego. Powyższe świadczy o tym, że celem tych wniosków (także w niniejszej sprawie) jest nie tyle żądanie zapewnienia skarżącej realnej ochrony jej interesów w postępowaniu, ile dekoncentracja czynności procesowych Sądu i przedłużanie załatwienia sprawy. Gdyby bowiem skarżąca faktycznie zamierzała uzyskać pomoc prawną, tak by zainicjowane przez nią sprawy zostały sprawnie i należycie rozstrzygnięte przez Sąd, podjęłaby w każdym wypadku starania o uwzględnienie jej pierwszego wniosku (pierwszych wniosków), usuwając wskazane braki formalne, czego nie uczyniła, nie wykazując jednocześnie żadnych obiektywnych przeszkód do tego. Powyższe okoliczności prowadzą zatem do wniosku, że skarżąca wykorzystuje w niniejszej sprawie instytucję prawa pomocy nie dla uzyskania realnej pomocy profesjonalnego pełnomocnika, lecz dla przedłużenia postępowania, co pozwala na uznanie, że w ten sposób nadużywa swojego prawa. Takie postępowanie stanowi samodzielną, niezależną przesłankę odmowy przyznania skarżącej prawa pomocy. Z tych względów Sąd orzekł, jak w postanowieniu