II SA/Lu 406/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Cylc-Malec (sprawozdawca) Sędziowie Asesor sądowy Brygida Myszyńska-Guziur Sędzia WSA Jerzy Parchomiuk Protokolant Starszy sekretarz sądowy Agata Jakimiuk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 lipca 2024 r. sprawy ze skargi A. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie z dnia 22 marca 2024 r., znak: SKO.41/1250/OS/2024 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 22 marca 2024 r. znak: SKO.41/1250/OS/2024, po rozpatrzeniu odwołania A. S. (dalej także jako "skarżący" lub "wnioskodawca"), utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Puławy z dnia 25 stycznia 2024 r. znak: NS/2522/8183-1/2024 w przedmiocie odmowy przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego. W uzasadnieniu decyzji Kolegium wskazało, że w dniu 28 grudnia 2023 r. skarżący wystąpił do organu I instancji z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad ojcem M. S.. Do wniosku załączył m.in. orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności z dnia 22 czerwca 2023 r., z którego wynika, że M. S. zaliczony został do osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności, przy czym niepełnosprawność istnieje od 33 roku życia, zaś orzeczenie wydano do dnia 30 kwietnia 2025 r. Po rozpatrzeniu wniosku Prezydent Miasta Puławy, decyzją z dnia 25 stycznia 2024 r. odmówił przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego. Powołując się na ustalenia protokołu sporządzonego w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej w Puławach w dniu 29 grudnia 2023 r., organ pierwszej instancji stwierdził, że wnioskodawca jest uczniem liceum ogólnokształcącego w systemie dziennym. Zamieszkuje razem z ojcem, matką i młodszym bratem. Ojciec skarżącego ma kłopoty z poruszaniem się, jest po przebytej operacji. Podczas spisywania protokołu skarżący nie potrafił powiedzieć na jakie choroby cierpi ojciec, ani u jakich specjalistów leczy się. W ocenie organu pierwszej instancji, przyznanie skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego nie jest jednak możliwe, ponieważ w sprawie nie został spełniony warunek określony w art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 390 ze zm., dalej jako "u.ś.r."), dotyczący momentu powstania niepełnosprawności u osoby wymagającej opieki. Organ zaznaczył, że znany jest mu fakt, iż Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 21 października 2014 r. , sygn. akt K 38/13, orzekł o niekonstytucyjności części normy wynikającej z powyższego przepisu. Powołany wyrok – jak zauważył organ – nakłada na ustawodawcę obowiązek zmiany przepisu. Pomimo jednak znacznego upływu czasu od daty jego wydania, ustawodawca nie dokonał zmiany art. 17 ust. 1b u.ś.r. Organ administracji nie ma natomiast kompetencji do wkraczania w sferę zarezerwowaną dla władzy ustawodawczej, lecz będąc związanym powszechnie obowiązującymi przepisami prawa, zobligowany jest je stosować w brzmieniu aktualnie obowiązującym. W odwołaniu od decyzji organu pierwszej instancji skarżący podniósł, że decyzję uważa za krzywdzącą i stronniczą, ponieważ poświęca swój czas ojcu, a mógłby wykorzystać ten czas na swój rozwój i kontakty z rówieśnikami. Ojciec choruje od 28 lat, choroba postępuje, zaś jego matka opiekuje się 9-letnim bratem, który jest także niepełnosprawny. Krytycznie odniósł się także do czynności prowadzonych przez pracowników socjalnych podczas wywiadu środowiskowego. Po rozpatrzeniu odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze nie znalazło podstaw do jego uwzględnienia i powołaną na wstępie decyzją ostateczną z dnia 22 marca 2024 r. (zaskarżoną do Sądu), utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. Kolegium nie zgodziło się ze stanowiskiem organu pierwszej instancji, wedle którego o konieczności odmowy przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia decyduje niespełnienie warunku określonego w art. 17 ust. 1b u.ś.r. W ocenie organu odwoławczego, nie jest uzasadnione wydanie decyzji o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części ww. przepisu, której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13. Niezależnie od powyższego, Kolegium uznało decyzję odmowną organu pierwszej instancji za zasadną, uznając, że w niniejszej sprawie przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego nie jest możliwe z powodu wystąpienia przesłanki negatywnej określonej w art. 17 ust. 5 pkt. 2 lit. "a" u.ś.r. Organ odwoławczy wskazał, że M. S. pozostaje w związku małżeńskim, zaś w aktach sprawy brak jest dokumentu stwierdzającego, że małżonka osoby wymagającej opieki legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności lub orzeczeniem o niezdolności do samodzielnej egzystencji. Okoliczność ta - w ocenie Kolegium - wypełnia dyspozycję art. 17 ust. 5 pkt. 2 lit. "a" u.ś.r. i stanowi negatywną przesłankę przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego. A. S. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie na opisaną wyżej decyzję organu odwoławczego zarzucając, że jego matka zajmuje się niepełnosprawnym bratem i dlatego nie może opiekować się swoim mężem. Z tego powodu to skarżący angażuje się w opiekę i pomoc ojcu "poświęcając swój czas, który mógłby przeznaczyć na własny rozwój, naukę i kontakty z przyjaciółmi". Dodał, że jego honorowym obowiązkiem jest opieka nad ojcem, ale nie kosztem przyszłego życia. Skarżący wskazał również, że pomaga ojcu ubrać się, zjeść, umyć się i przyjąć leki, a także wyprowadza go na spacery. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje: Skarga nie jest zasadna. W pierwszej kolejności podnieść trzeba, że organ odwoławczy zasadnie zakwestionował przyjęcie przez organ pierwszej instancji art. 17 ust. 1b u.ś.r. jako podstawy odmowy przyznania skarżącemu żądanego świadczenia. Przypomnieć należy, że z treści tego przepisu wynika, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia albo w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Przytoczony przepis – jak słusznie zauważono w zaskarżonej decyzji – był przedmiotem oceny Trybunału Konstytucyjnego, który wyrokiem z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, uznał go za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Wbrew stanowisku organu pierwszej instancji, pomimo, że powyższy wyrok nie doprowadził do wyeliminowania niekonstytucyjnej normy z porządku prawnego, to jego treść – zgodnie z art. 190 ust. 1 Konstytucji RP – jest wiążąca i jako taka stanowi dla organów administracji oraz sądów administracyjnych istotną wskazówkę interpretacyjną, zwłaszcza wobec obowiązku wykładania przepisów ustaw zwykłych w duchu wartości konstytucyjnych. Skoro zaś Trybunał Konstytucyjny kategorycznie przyjął, że art. 17 ust. 1b u.ś.r narusza prawa opiekunów osób, których niepełnosprawność powstała odpowiednio po ukończeniu 18. oraz 25. roku życia, to skutkiem tego orzeczenia winno być pomijanie przez organy administracji przy rozpoznawaniu wniosków o świadczenie pielęgnacyjne tej części omawianego przepisu, którą Trybunał uznał za niezgodną z Konstytucją. Podkreślić należy, że przedstawiona wyżej interpretacja skutków wejścia w życia powołanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego, jest ugruntowana w orzecznictwie sądów administracyjnych (por. m.in. wyroki NSA: z dnia 18 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 1668/14; z dnia 6 lipca 2016 r., sygn. akt I OSK 223/16; z dnia 2 sierpnia 2016 r., sygn. akt I OSK 923/16; z dnia 7 września 2016 r., sygn. akt I OSK 755/16 i I OSK 1208/16, a także wyroki WSA w Lublinie: z dnia 19 stycznia 2017 r., sygn. akt II SA/Lu 910/16; z dnia 21 czerwca 2017 r., sygn. akt II SA/Lu 1090/16; opubl. w CBOSA). W związku z powyższym należy podzielić stanowisko organu odwoławczego, że przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. został przez organ pierwszej instancji wadliwie zastosowany jako podstawa odmowy przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia. Zgodnie natomiast ze stanowiskiem Kolegium, podstawę odmowy przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia, w okolicznościach niniejszej sprawy mógł stanowić przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. "a" u.ś.r. Z treści tego przepisu wynika, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Przytoczony przepis wprowadza zatem przesłankę negatywną po stronie osoby wymagającej opieki, której zaistnienie powoduje wyłączenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Z jego literalnego brzmienia wynika, że w każdym przypadku, gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności, świadczenie pielęgnacyjne nie będzie przysługiwało. Nie sposób odmówić racji twierdzeniu organu odwoławczego w zakresie, w jakim organ ten wskazał na niedopuszczalność wykładni rozszerzającej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. "a" u.ś.r. Taki kierunek wykładni tej normy odrzucił bowiem Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale siedmiu sędziów z dnia 14 listopada 202 2r., sygn. akt I OPS 2/22, w której przyjęto, że warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jeżeli więc osoba niepełnosprawna pozostaje w związku małżeńskim, uprawnienie do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego może zostać przesunięte na inne podmioty co do zasady wyłącznie wtedy, gdy współmałżonek tej osoby legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W niniejszej sprawie bezsporne pozostaje, że M. S., z tytułu opieki nad którym skarżący domaga się przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, pozostaje w związku małżeńskim. Poza sporem jest również fakt, że jego małżonka – A. S., nie jest osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności w rozumieniu art. 3 pkt 21 u.ś.r. W stanie prawnym obowiązującym do końca 2023 r., w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r., kluczową przesłanką przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego było istnienie związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a koniecznością sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Innymi słowy – warunkiem uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego było wykazanie, że osoba zobowiązana do opieki, stale i osobiście ją sprawuje nad bliską osobą niepełnosprawną. Kluczową kwestią było zatem ustalenie, czy opieka ta stanowi przeszkodę w wykonywaniu pracy zarobkowej, a tym samym czy zachodzi związek pomiędzy rezygnacją z (niepodejmowaniem) zatrudnienia, a sprawowaną opieką. Oceniając istnienie wspomnianego związku, organy muszą zakresie bazować na całokształcie zebranego materiału dowodowego, w tym przede wszystkim – orzeczeniu o niepełnoprawności, dokumentacji medycznej oraz ustaleniach poczynionych w toku wywiadu środowiskowego. Dokonanie prawidłowej oceny w zakresie związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją przez opiekuna z zatrudnienia (innej aktywności zawodowej) a opieką sprawowaną nad osobą niepełnosprawną, wymaga analizy materiału dowodowego obrazującego stan zdrowia osoby niepełnosprawnej oraz obrazującego zakres i charakter czynności wykonywanych w ramach opieki nad niepełnosprawnym ojcem. Stan zdrowia osoby niepełnosprawnej w istotnym stopniu determinuje zakres koniecznej opieki – inaczej wygląda zakres opieki w przypadku osoby mającej trudności w poruszaniu się, ale sprawnej w zakresie podstawowych czynności samoobsługowych (higiena, spożywanie posiłków, wstawanie z łóżka, ubieranie się, itd.), a inaczej w przypadku osoby, która ze względu na schorzenia (np. poważne schorzenia neurologiczne) nie jest w stanie tych podstawowych czynności wykonywać samodzielnie. Z przeprowadzonego przez organy obu instancji postępowania wynika, że skarżący jest uczniem liceum ogólnokształcącego w systemie dziennym, a więc opiekę nad ojcem mógł sprawować po odbyciu lekcji w szkole. Ponadto jak wynika z wywiadu środowiskowego skarżący przebywa w szkole od godz. 8 do godz. 13. Jego opieka polega na pomocy ojcu w czynnościach codziennych, nie przygotowuje posiłków, po mieszkaniu ojciec porusza się samodzielnie, zaś podczas pobytu syna w szkole M. S. może liczyć na pomoc żony, która nie pracuje zawodowo (vide: wywiad środowiskowy – k. 17,18 akt adm.). Natomiast z protokołu sporządzonego w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej wynika, że ojciec skarżącego sam prowadzi samochód, zaś skarżący pomaga mu wsiąść do samochodu, a następnie wnieść ciężkie zakupy do domu. Opiekę sprawuje nad ojcem od chwili ukończenia 18 roku życia, tj. od marca 2023r (vide: protokół z 29 grudnia 2023 r. – k. 7 – 8 akt adm.). W trakcie wywiadu ojciec skarżącego wyjaśnił, że był aktywny zawodowo do grudnia 2023 r. (natomiast jak już wyżej podkreślono skarżący twierdzi, że opiekuje się ojcem od marca 2023 r. - k.18 akt adm.). W aktualnym stanie prawnym o świadczenie pielęgnacyjne mogą ubiegać się osoby wskazane w art. 17 ust. 1 u.ś.r. z tytułu opieki jedynie nad osobą niepełnosprawną w wieku do ukończenia 18. roku życia. Możliwe natomiast stało się ubieganie się przez osobę niepełnosprawną (w przedmiotowej sprawie M. S.) o przyznanie tego świadczenia na warunkach określonych w ustawie o świadczeniu wspierającym. Mając powyższe na uwadze, nie znajdując podstaw do zakwestionowania zgodności z prawem zaskarżonej decyzji, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935, dalej: p.p.s.a.) sąd oddalił skargę. Natomiast wniosek pełnomocnika skarżącego o odroczenie terminu rozprawy został oddalony, bowiem nie zostały spełnione przesłanki z art. 109 p.p.s.a., zgodnie z którym rozprawa ulega odroczeniu, jeżeli sąd stwierdzi nieprawidłowość zawiadomienia którejkolwiek ze stron albo jeżeli nieobecność strony lub jej pełnomocnika jest wywołana nadzwyczajnym wydarzeniem lub inną sądowi znaną przeszkodą, której nie można przezwyciężyć, chyba że strona lub jej pełnomocnik wnieśli o rozpoznanie sprawy w ich nieobecności. Pełnomocnik skarżącego we wniosku o odroczenie rozprawy wskazał, że został zbyt późno umocowany i nie będzie miał możliwości zapoznania się z aktami (umocowanie nastąpiło w dniu 27 czerwca 2024 r., zaś termin rozprawy wyznaczony został na 9 lipca 2024 r.). Dodatkowo podniósł, że zaistniała kolizja terminów rozpraw, skarżący ma w dniu rozprawy ogłoszenie wyników maturalnych i ma tylko jeden dzień na złożenie dokumentów na wybrane uczelnie. Ponadto chciałby złożyć wnioski dowodowe. W ocenie Sądu żadna ze wskazanych we wniosku pełnomocnika skarżącego okoliczności nie stanowi przesłanek wymienionych w art. 109 p.p.s.a.