II SA/Lu 43/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bogusław Wiśniewski (sprawozdawca), Sędziowie Sędzia WSA Joanna Cylc-Malec, Sędzia NSA Maria Wieczorek-Zalewska, Protokolant Starszy asystent sędziego Jakub Polanowski, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 16 lutego 2012 r. sprawy ze skargi J. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Kierownika Sekcji Postępowania Egzekucyjnego Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w L. z dnia [...] r. Nr [...], a także decyzję Kierownika Sekcji Postępowania Egzekucyjnego Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w L. z dnia [...] r. Nr [...] Decyzją z dnia [...] marca 2011r. Kierownik Sekcji Postępowania Egzekucyjnego Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w L. ustalił J. S. nadpłatę świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych na rzecz jej dzieci D. S., N. S. i J. S. za okres od 1 listopada 2009r. do dnia 30 listopada 2009r. w kwocie 1150 złotych oraz uznał nadpłatę jako świadczenie nienależnie pobrane, podlegające zwrotowi wraz z należnymi odsetkami. W uzasadnieniu podano, że decyzją z dnia [...] listopada 2009r. wspomniany organ przyznał J. S. świadczenia z funduszu alimentacyjnego na jej dzieci w łącznej kwocie 1150 złotych miesięcznie za okres od dnia 1 października 2009r. do dnia 30 września 2010r. Podczas składania kolejnego wniosku o świadczenie okazało się, że w dniu [...] listopada 2009r. strona otrzymała od Komornika kwotę 195,95 złotych. Mimo wezwania nie została ona zwrócona. Wobec wypłacenia świadczenia z funduszu alimentacyjnego w okresie, gdy strona otrzymała alimenty, organ uznał wspomniane świadczenie za nienależne w rozumieniu art. 2 pkt.7 lit. d) ustawy dnia 7 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów ( Dz. U Nr 192, poz. 1378 ze zmianami ). Decyzja ta stała się ostateczna, co spowodowało, że kolejną decyzją z dnia [...] sierpnia 2011r. ten sam organ na podstawie art. 23 ust.1 powołanej ustawy zażądał zwrotu nienależnie pobranej kwoty 1150 złotych wraz z należnymi odsetkami. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w L. po rozpoznaniu odwołania J. S. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Organ odwoławczy zaznaczył, że obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wynika z art. 23 ust.1 ustawy dnia 7 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów i jest następstwem decyzji z dnia 29 marca 2011r. Zaznaczono jednocześnie, że składająca odwołanie może ubiegać się o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego J. S. wyjaśniła, że jej córka N. w okresie objętym decyzją była niepełnoletnia i nie musiała przedstawiać zaświadczenia o kontynuacji nauki. Córka D. mogła przedstawić stosowne zaświadczenie dopiero po rozpoczęciu nauki na uniwersytecie. Dysponowała natomiast zaświadczeniem o kontynuacji nauki przez syna J. W tej sytuacji skarżąca zaznaczyła, że nie rozumie za co organy chcą ją ukarać zabierając świadczenia całej trójce. Oświadczyła, że może zwrócić świadczenie za córkę D. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zarzuty skargi jasno wskazują na niezrozumienie przez skarżącą treści zaskarżonej decyzji, ani motywów jej podjęcia. Zupełnie niejasne jest wiązanie wadliwości decyzji z okolicznościami dotyczącymi przedstawiania zaświadczeń o kontynuacji nauki przez dzieci, skoro organy w ogóle kwestii tej nie podnosiły. W żadnym też razie z uzasadnienia zaskarżonej decyzji nie wynika, aby opóźnienia w złożeniu tych zaświadczeń były powodem nakazania zwrotu wypłaconego świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Nie oznacza to jednak, że skarga nie może zostać uwzględniona. Przypomnieć bowiem należy, że stosownie do art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U Nr 153, poz. 1270 ze zmianami ) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Oznacza to obowiązek sądu oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu prawnego, nawet wówczas, gdy określony zarzut w skardze nie został podniesiony. Nie jest przy tym związany użytymi argumentami, a także podniesionymi zarzutami, wnioskami i żądaniami ( Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Komentarz – Jan Paweł Tarno Wyd. LexisNexis 2004 str. 197 ). Co więcej, zgodnie z art.135 powołanej ustawy sąd ma obowiązek wyjścia poza granice skargi i zajęcie się wszystkimi postępowaniami prowadzonymi w granicach danej sprawy, której dotyczy skarga, jeśli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia. Wyjaśniając pojęcie "w granicach danej sprawy" Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z dnia 27 czerwca 2000 r. sygn. akt FPS 12/99 (ONSA 2001/1/7), uznał, że chodzi tu o sprawę w ujęciu materialnym. Istotne jest więc zagadnienie tożsamości sprawy administracyjnej. Powołując się na poglądy doktryny (np. B. Adamiak: glosa do wyroku NSA z dnia 23 stycznia 1998 r. sygn. akt I SA/Gd 654/96, OSP 1999, nr 1 poz. 49 s. 51) akcentował, że przy ustalaniu tożsamości sprawy należy badać jej elementy podmiotowe i przedmiotowe. Tożsamość elementów podmiotowych to tożsamość podmiotu będącego adresatem praw lub obowiązków, a tożsamość przedmiotowa to tożsamość treści tych praw lub obowiązków oraz ich podstawy prawnej i faktycznej. Biorąc powyższe pod uwagę, nie może budzić wątpliwości, że okoliczność pobrania przez skarżącą nienależnie świadczeń alimentacyjnych jest elementem zakreślającym tożsamość sprawy w rozumieniu art. 135 w związku z art. 134 § 1 powołanej ustawy, pozwalającym sądowi na ocenę prawną zaskarżonej decyzji w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego poprzez pryzmat oceny prawidłowości decyzji z dnia 29 marca 2011r. w sprawie ustalenia nadpłaty świadczeń i uznania ich za świadczenia nienależnie pobrane. Jest bowiem oczywiste, że w świetle art. 23 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów ( tekst jedn. Dz. U z 2009r. Nr 1 poz. 7 ze zmianami ) przesłanką determinująca zwrot świadczenia jest wcześniejsze ustalenie, że zostało ono pobrane nienależnie ( por także wyrok NSA z dnia 14 lipca 2010r. I OSK 470/10 Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych ). W tym przypadku decyzja z dnia 29 marca 2011r. opierała się na treści art. 2 pkt.7 lit. d) ustawy, według którego, w brzmieniu obowiązującym w dacie orzekania, za nienależne pobrane świadczenie uznaje się świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone, w przypadku, gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała alimenty. Organ uznał, że wypłacona skarżącej w dniu [...] listopada 2009r.przez komornika sądowego wyegzekwowana od dłużnika alimentacyjnego kwota 195, 95 złotych, spowodowała uznanie całego pobranego w tym miesiącu świadczenia w kwocie 1150 złotych na jej troje dzieci za nienależne. Stanowiska tego nie można jednak akceptować. Słusznie podkreśla się, że sformułowanie art. 2 pkt.7 lit.d) "w okresie ich pobierania otrzymała alimenty" oznacza, że uprawniony w tym samym okresie musi pobierać jednocześnie świadczenia z dwóch źródeł. O jednoczesności pobierania obu świadczeń można zatem mówić wtedy, gdy świadczenie wypłacone z funduszu alimentacyjnego dotyczy tego samego miesiąca, co wypłacone równocześnie alimenty. Wtedy kumulacja tych świadczeń powoduje, że świadczenie z funduszu staje się świadczeniem nienależnie pobranym. Odmienna interpretacja niweczyłaby bowiem cel ustawy, jakim było zapewnienie niezbędnych środków na bieżące utrzymanie osobom uprawnionym do alimentów, gdyż nawet jednorazowe dobrowolne wypłacenie przez dłużnika alimentacyjnego uprawnionemu niewielkiej części zaległych alimentów w trakcie pobierania świadczenia z ustawy skutkowałoby utratą tego świadczenia w okresie świadczeniowym. Jednocześnie w orzecznictwie sądowym podkreśla się, że tylko wówczas można mówić o nienależnie pobranym świadczeniu w rozumieniu powołanego przepisu, gdyby w okresie, gdy były wypłacane świadczenia z funduszu uprawniona otrzymała alimenty w wysokości odpowiadającej pełnej należności z tytułu zaległych i bieżących alimentów ( tak w wyrokach NSA z dnia 3 grudnia 2010r. I OSK 1073/10. 28 czerwca 2011r. I OSK 330/10. 21 października 2010r. I OSK 899/10 wszystkie opublikowane w CBOSA). Zwraca się przy tym uwagę, że obowiązek zwrotu został połączony nie z samym tylko pojęciem "nienależnego świadczenia ", lecz z instytucją "świadczenia nienależnie pobranego", przy czym pojęcia te nie są pojęciami tożsamymi. Nienależne świadczenie jest pojęciem obiektywnym i występuje między innymi wówczas, gdy świadczenie zostaje wpłacone bez podstawy prawnej lub, gdy taka podstawa odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Przyjmuje się ponadto, że obowiązek obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń jak też tej osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia. Przepis art. 27 ust. 9 powołanej ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów stanowi, że w okresie, w którym osoba uprawniona otrzymuje świadczenia z funduszu alimentacyjnego komornik sądowy przekazuje wyegzekwowane od dłużnika kwoty zaliczone na poczet alimentów organowi właściwemu wierzyciela do wysokości wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami. Oznacza to, że jeżeli komornik uchybił temu przepisowi i przekazał wyegzekwowane pieniądze bezpośrednio na konto wierzyciela, to wtedy organ wierzyciela winien tę sytuację wyjaśnić z komornikiem, a nie winą za zaistniałą sytuację obciążać wierzyciela. Błąd powstały po stronie kancelarii komorniczej, polegający na przekazaniu skarżącej – a nie organowi administracji – kwoty alimentów, nie może obciążać strony, która zresztą wyraziła gotowość zwrotu tych pieniędzy. Taki sposób traktowania w istocie narusza zasadę praworządności i pogłębiania zaufania obywateli do organów państwa. Podzielając co do zasady ten punkt widzenia nie można jednak nie zauważyć, że jego przyjęcie mogłoby prowadzić do każdorazowego braku podstaw uznania wypłaconych świadczeń za nienależnie pobrane w sytuacji, gdy otrzymane alimenty nie obejmowały całości zaległych i bieżących alimentów. Uprawnieni mogliby w tej sytuacji pobierać zarówno alimenty jak i świadczenie z funduszu bez obawy uznania go za nienależnie pobrane i nakazania zwrotu. Uzasadnione jest w tej sytuacji przekonanie, że za nienależnie pobrane świadczenie należałoby uznać świadczenie odpowiadające wysokości otrzymanych alimentów. W konsekwencji brak było także podstaw do orzekania o ich zwrocie. Zwrócić należy uwagę, że w tym kierunku zmierza także nowelizacja ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentacji wprowadzona ustawą z dnia 19 sierpnia o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów ( Dz. U Nr 205, poz. 1212 ), którą dokonano zmiany omawianego art.2 pkt.7 lit. d ). Z dniem 1 stycznia 2012r przepis ten za nienależnie pobrane świadczenie z funduszu alimentacyjnego uznaje wypłacone w przypadku, gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała niezgodnie z kolejnością określoną w art.28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów. Skoro tak jak w niniejszej sprawie otrzymana przez skarżącą kwota 195, 95 złotych nie obejmowała całości zaległych i bieżących alimentów nie można było potraktować w całości wypłaconych świadczeń jako nienależnie pobranych. W konsekwencji nie było także podstaw do nakazania ich zwrotu w rozmiarze wskazanym zaskarżoną decyzją. Z tych względów na podstawie art. 145 § 1 pkt.1 lit. a) i c) oraz art.135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U Nr 153, poz. 1270 ze zmianami ) należało uchylić zarówno zaskarżoną decyzję jak i poprzedzającą ją decyzję Kierownika Sekcji Postępowania Egzekucyjnego Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w Lublinie oraz decyzję tego organu z dnia 29 marca 2011r.