II SA/Lu 477/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Grażyna Pawlos-Janusz (sprawozdawca), Sędziowie Sędzia NSA Witold Falczyński, Sędzia NSA Maria Wieczorek-Zalewska, Protokolant Starszy asystent sędziego Jakub Polanowski, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 6 kwietnia 2017 r. sprawy ze skargi J. R. na decyzję Wojewody z dnia [...] r., nr [...], w przedmiocie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości I. oddala skargę; II. przyznaje [...] A. N. od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie) kwotę 295,20 zł (dwieście dziewięćdziesiąt pięć złotych dwadzieścia groszy) tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, w tym 55,20 zł (pięćdziesiąt pięć złotych dwadzieścia groszy) należnego podatku od towarów i usług. Decyzją z dnia [...] r., znak: [...], Wojewoda, po rozpoznaniu odwołania J. R. (dalej także: skarżąca) od decyzji Starosty L. z dnia [...] r., znak: [...], w sprawie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości, położonej w L. przy ul. [...], oznaczonej dawniej nr [...], uchylił tę decyzję w całości oraz odmówił "zwrotu nieruchomości stanowiącej dawniej działkę nr [...], w części wchodzącej aktualnie w obszar działki ewidencyjnej nr [...], położonej w L. przy ul. [...], stanowiącej własność G. L., uregulowanej w księdze wieczystej [...], w dokumentacji geodezyjno-prawnej oznaczonej jako działka nr [...] o powierzchni 0,0147 ha". W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy wyjaśnił, że wnioskiem z dnia [...] r. skarżąca wystąpiła do Prezydenta Miasta L. o zwrot opisanej na wstępie nieruchomości, w związku z wykorzystaniem jej na cel inny niż określony przy wywłaszczeniu. Skarżąca podniosła, że dawna działka nr [...] wywłaszczona została z przeznaczeniem pod budowę osiedla mieszkaniowego SBM [...]", a istniejący w dacie wywłaszczenia na działce nr [...] budynek miał być zlikwidowany celem wykorzystania terenu pod budownictwo mieszkaniowe, czego nie uczyniono. Postanowieniem z dnia [...] r., znak: [...], Wojewoda wyłączył Prezydenta Miasta L. od prowadzenia niniejszej sprawy i do jej prowadzenia wyznaczył Starostę L.. Po uzupełnieniu wniosku w wymaganym zakresie, zawiadomieniem z dnia [...] r. Starosta poinformował strony o wszczęciu postępowania w sprawie. W wyniku przeprowadzenia wstępnych oględzin, które miały miejsce dnia [...] r., organ pierwszej instancji ustalił, że objęty wnioskiem o zwrot teren zajęty jest pod budynek wielorodzinny, położony przy ul. [...]. Według oświadczenia skarżącej budynek ten istniał już w dacie wywłaszczenia i miał być zburzony. Obecny na oględzinach zarządca działki ewidencyjnej nr [...] oświadczył, że w części budynku znajduje się jeden wyodrębniony lokal mieszkalny, którego właścicielem jest S. B. wraz z małżonką. Następnie do akt sprawy załączony został operat geodezyjno-prawny zarejestrowany w Państwowym Zasobie Geodezyjnym i Kartograficznym prowadzonym przez Prezydenta Miasta L. pod nr [...] Z powyższej dokumentacji wynika, że nieruchomość będąca przedmiotem niniejszego postępowania stanowi obecnie część działki ewidencyjnej nr [...] i oznaczona została jako działki nr [...] o powierzchni 0,0147 ha. Podczas przeprowadzonych w dniu [...] r. oględzin autor operatu geodeta uprawniony S. S. wskazał teren dawnej działki nr [...], w części objętej areałem działki ewidencyjnej nr [...]. Ustalono, że teren zawnioskowany do zwrotu w przeważającej części zajęty jest pod budynek mieszkalny posadowiony przy ul. [...]. Pozostała część przedmiotowego gruntu, od południowej fasady budynku, zajęta jest pod chodnik, podjazd z kostki oraz przydomową zieleń. Podczas rozprawy administracyjnej, która miała miejsce w dniu [...] r., pełnomocnik G. L. poinformował, że objęta żądaniem zwrotu nieruchomość jest przedmiotem użytkowania wieczystego oraz własności wyodrębnionych lokali ustanowionych na rzecz osób trzecich. W piśmie z dnia [...] r., znak: [...], Dyrektor Wydziału Architektury i Budownictwa Urzędu Miasta L. poinformował Starostę L., że w zasobach archiwalnych Wydziału nie odnaleziono planu realizacyjnego obejmującego dawną działkę nr [...], obowiązującego w lutym 1975 r. Natomiast Dyrektor Wydziału Planowania UM L. w piśmie z dnia [...] r., znak: [...] [...], wskazał, że w dacie wywłaszczenia, tj. w dniu [...] r., dla miasta L. obowiązywał Ogólny Plan Zagospodarowania Przestrzennego miasta L. "[...]". Plan ten zatwierdzony był uchwałą nr [...]/69 Prezydium Wojewódzkiej Rady N. w L. z dnia [...] r. (ogłoszoną w Dzienniku Urzędowym Wojewódzkiej Rady N. w L. Nr [...] z dnia [...] r.), z późniejszymi zmianami zatwierdzonymi uchwałą Nr [...]. Grunt zawnioskowany do zwrotu nie podlegał zmianom. Dawna działka nr [...] według zapisów ww. planu położona była w dzielnicy [...]. Z rysunku i teksu przedmiotowego planu wynikało, że nieruchomość objęta wnioskiem o zwrot przeznaczona była do zabudowy mieszkaniowej wielorodzinnej do intensyfikacji i przebudowy w oparciu o szczegółowy plan zagospodarowania. Możliwość lokalizacji obiektów ogólnomiejskich nie kolidujących z funkcja mieszkaniową (symbol [...]). Starosta decyzją z dnia [...] r., znak: [...], odmówił zwrotu nieruchomości oznaczonej dawniej jako działka numer [...], stanowiącej obecnie cześć działki ewidencyjnej nr [...] ([...]), oznaczonej jako działki nr [...] o powierzchni 0,0147 ha oraz nr [...] o powierzchni 0,0204 ha, położone w L., przy ul. [...]. Organ pierwszej instancji wskazał, że mając na uwadze ustalony stan faktyczny sprawy, nie budzi wątpliwości, iż na wnioskowanej do zwrotu nieruchomości zrealizowano cel wywłaszczenia, co oznacza, że niezasadny jest wniosek skarżącej o zwrot tej nieruchomości. W odwołaniu od tej decyzji skarżąca zarzuciła Staroście niewyjaśnienie wszystkich okoliczności sprawy oraz błędne orzeczenie o odmowie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości. Rozpatrując sprawę w trybie odwoławczym Wojewoda podkreślił, że podzielił co do zasady stanowisko zawarte w decyzji organu pierwszej instancji. Wojewoda podkreślił, że nie jest kwestionowane, iż teren zawnioskowany do zwrotu w przeważającej części zajęty jest pod budynek mieszkalny posadowiony przy ul. [...] w L., zaś pozostała jego część zajęta jest pod chodnik, podjazd z kostki oraz przydomową zieleń. Zdaniem organu, opisany sposób zagospodarowania spornej nieruchomości mieści się w pojęciu osiedla mieszkaniowego, w rozumieniu, jakie nadaje się temu pojęciu w orzecznictwie sądów administracyjnych. To oznacza, jak trafnie przyjął Starosta, że na objętej żądaniem zwrotu działce niewątpliwie zrealizowano cel wywłaszczenia. Zdaniem organu odwoławczego, zwrot tej nieruchomości uniemożliwia to, że nieruchomość jest przedmiotem użytkowania wieczystego oraz własności wyodrębnionych lokali ustanowionych na rzecz osób trzecich. Niezależnie od tego, organ odwoławczy zobowiązany był do uchylenia w całości decyzji Starosty z uwagi na błędne oznaczenie przedmiotu sprawy i w tym zakresie do wydania orzeczenia co do istoty sprawy. Przedmiot rozstrzygnięcia organu pierwszej instancji winien odnosić się jedynie do części wywłaszczonej nieruchomości, oznaczonej jako działka nr [...], a nie – jak wadliwie wskazał Starosta – również do działki nr [...]. W skardze na decyzję Wojewody J. R. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji, z uwagi na naruszenie: - art. 136 ust. 3 w zw. z art. 137 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2014 r. poz. 518 ze zm.; dalej także: "u.g.n."), poprzez błędne uznanie, że nie zostały spełnione przesłanki pozwalające na zwrot wspomnianej nieruchomości na jej rzecz; - art. art. 6, 7, 8, 9, 12 i 77 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2016 r. poz. 23 ze zm.; dalej: "k.p.a."), poprzez niezebranie w sposób wyczerpujący materiału dowodowego i nieustalenie wszystkich okoliczności faktycznych, na których powinno być oparte rozstrzygnięcie. W uzasadnieniu skargi skarżąca podkreśliła, że cel wywłaszczenia powinien być interpretowany ściśle, co oznacza, że jeśli na opisanej nieruchomości nie wybudowano budynku mieszkalnego wielorodzinnego, w ramach planowanego w dacie wywłaszczenia na tej nieruchomości osiedla mieszkaniowego, to świadczy to o jej zbędności na cel wywłaszczenia. Nadto organy uchyliły się od zbadania, czy rozpoczęcie realizacji celu wywłaszczenia nastąpiło w ciągu 7 lat od daty uzyskania przymiotu ostateczności przez decyzję wywłaszczeniową. Zdaniem skarżącej, niezasadne jest również stanowisko Wojewody co do ziszczenia się negatywnej przesłanki zwrotu nieruchomości, określonej w art. 229 u.g.n., albowiem w części nieruchomości, żądanej do zwrotu w tej sprawie, zbyto tylko jeden lokal mieszkalny. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga nie jest zasadna, albowiem zaskarżona decyzja, pomimo częściowo błędnego uzasadnienia, odpowiada prawu. Zaskarżoną decyzją Wojewoda orzekł o odmowie zwrotu nieruchomości, stanowiącej dawniej działkę nr [...], położonej w L. przy ul. [...], w części wchodzącej aktualnie w obszar działki ewidencyjnej nr [...] ([...]), stanowiącej własność G. L., uregulowanej w księdze wieczystej [...], w dokumentacji geodezyjno-prawnej oznaczonej jako działka nr [...] o powierzchni 0,0147 ha. W ocenie Sądu, prawnie wadliwe jest wyrażone w zaskarżonej decyzji stanowisko organu odwoławczego, że na wnioskowanej do zwrotu nieruchomości zrealizowano cel wywłaszczenia określony w decyzji wywłaszczeniowej. Zgodnie z art. 136 ust. 1 u.g.n., nieruchomość wywłaszczona nie może być użyta na cel inny niż określony w decyzji o wywłaszczeniu, z uwzględnieniem art. 137, chyba że poprzedni właściciel lub jego spadkobierca nie złożą wniosku o zwrot tej nieruchomości. Poprzedni właściciel lub jego spadkobierca, zgodnie z ust. 3 art. 136 u.g.n., mogą żądać zwrotu wywłaszczonej nieruchomości lub jej części, jeżeli, stosownie do przepisu art. 137 tej ustawy, stała się ona zbędna na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu. Z wnioskiem o zwrot nieruchomości lub jej części występuje się do starosty, wykonującego zadania z zakresu administracji rządowej, który zawiadamia o tym właściwy organ. Warunkiem zwrotu nieruchomości jest zwrot przez poprzedniego właściciela lub jego spadkobiercę odszkodowania lub nieruchomości zamiennej stosownie do art. 140 u.g.n. Nieruchomość, stosownie do art. 137 ust. 1 ustawy, uznaje się za zbędną na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu, jeżeli: 1) pomimo upływu 7 lat od dnia, w którym decyzja o wywłaszczeniu stała się ostateczna, nie rozpoczęto prac związanych z realizacją tego celu albo 2) pomimo upływu 10 lat od dnia, w którym decyzja o wywłaszczeniu stała się ostateczna, cel ten nie został zrealizowany. W przypadku, gdy pomimo upływu 10 lat od dnia, w którym decyzja o wywłaszczeniu stała się ostateczna, cel wywłaszczenia został zrealizowany tylko na części wywłaszczonej nieruchomości, zwrotowi podlega pozostała część (ust. 2). W orzecznictwie sądów administracyjnych dominuje pogląd, który Sąd rozpoznający niniejszą sprawę w pełni podziela, że wystąpienie jednej z przesłanek zbędności, o których mowa w art. 137 ustawy, nakazuje organowi administracji publicznej uznać tę nieruchomość za zbędną na cel wywłaszczenia, co w konsekwencji winno skutkować jej zwrotem. Powołany przepis, zawierający ustawową definicję pojęcia zbędności nieruchomości na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu, nakłada na organy administracji publicznej obowiązek ścisłej wykładni, bez możliwości dokonywania jakichkolwiek odstępstw od jego treści (przykładowo wyroki NSA z dnia: 22 czerwca 2001 r., I SA 241/00, LEX nr 54436, 22 sierpnia 2003 r., I SA 2622/01, LEX nr 149521, 4 września 2003 r., II SA/Gd 1552/00, LEX nr 298527, 16 kwietnia 2009 r., I OSK 581/08, LEX nr 555628, 1 października 2010 r., I OSK 1612/09, LEX nr 745102). W rozpoznawanej sprawie jest poza sporem, że wywłaszczenia nieruchomości, której zwrotu domagają się skarżąca, dokonano pod budowę osiedla mieszkaniowego – zgodnie z lokalizacją ustaloną przez organ do spraw planowania przestrzennego i uwzględnioną w zatwierdzonych planach urbanistycznych miasta L.. Nie budzi przy tym wątpliwości Sądu, że cel wywłaszczenia, jakim była budowa osiedla mieszkaniowego, nigdy nie został zrealizowany na opisanej nieruchomości. Niewątpliwie bowiem, czego nie kwestionowały organy, budynek mieszkalny wielorodzinny, znajdujący się przy ul. [...] w L., objęty wnioskiem o zwrot w części oznaczonej w dokumentacji geodezyjno-prawnej jako działka nr [...], istniał w takiej samej formie w dacie wywłaszczenia, to jest w dniu [...] r. i stanowił wówczas własność skarżącej, której została pozbawiona decyzją o wywłaszczeniu, a obecnie stanowi własność G. L.. Wskazać trzeba, że stanowisko organu, iż w tych okolicznościach można mówić o zrealizowaniu celu wywłaszczenia, to jest budowy osiedla mieszkaniowego, jest całkowicie nieracjonalne. Oczywiste jest bowiem, że przyjęcie takiego stanowiska prowadziłoby do wniosku, iż od początku nie było podstaw w niniejszej sprawie do wywłaszczenia nieruchomości. Co więcej, zdaniem Sądu, uznanie za zasadne takiego stanowiska prowadziłoby również do zaaprobowania absolutnie nagannego – z punktu widzenia standardów demokratycznego państwa prawa – nadużycia instytucji wywłaszczenia nieruchomości, w celu przymusowego odebrania nieruchomości jej właścicielowi, bez związku z koniecznością realizacji celu publicznego, uzasadniającego to wywłaszczenie. Podkreślenia wymaga jednak, że w rozstrzyganej sprawie zachodziła negatywna przesłanka zwrotu wywłaszczonej nieruchomości, uniemożliwiająca uwzględnienie wniosku skarżącej. Ze znajdujących się w aktach sprawy dowodów, w postaci: odpisów ksiąg wieczystych, wypisów z rejestru gruntów i kartoteki budynków, wynika, że w budynku posadowionym na działce nr [...], w skład której wchodzi wnioskowany do zwrotu grunt, wyodrębniona została własność czterech lokali mieszkalnych. Wraz z własnością lokali, ustanowione zostały na rzecz ich właścicieli udziały w prawie użytkowania wieczystego gruntu. Z treści wpisu w księdze wieczystej nr [...], prowadzonej dla lokalu mieszkalnego nr [...], przy ul. [...], wynika bowiem, że prawem związanym z własnością tego lokalu jest udział [...] w prawie użytkowania wieczystego gruntu. Poza sporem jest przy tym, że udziały w prawie użytkowania wieczystego dla pozostałych lokali mieszkalnych wyodrębnionych w budynku położonym na działce nr [...] wynoszą odpowiednio: dla lokalu nr [...] - [...], dla lokalu nr [...] - [...], zaś dla lokalu nr [...] - [...]. Należy mieć na uwadze, że w myśl art. 229 u.g.n., żądanie zwrotu nieruchomości nie przysługuje, jeżeli przed dniem wejścia w życie ustawy o gospodarce nieruchomościami, nieruchomość została sprzedana albo ustanowiono na niej prawo użytkowania wieczystego na rzecz osoby trzeciej i prawo to zostało ujawnione w księdze wieczystej. W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalone jest przy tym stanowisko, że wykładnia tego przepisu, wymaga sięgnięcia nie tylko do reguł wykładni językowej, lecz także reguł wykładni funkcjonalnej, albowiem przyjęte przez ustawodawcę rozwiązanie było wyrazem dążenia do stabilizacji stosunków własnościowych, powstałych przed wejściem w życie u.g.n. i systemowej zgodności obowiązującego prawa. Z przepisu tego wyprowadza się zatem regułę ogólną, zgodnie z którą nie można orzec o zwrocie nieruchomości wywłaszczonej, gdy nieruchomość ta została sprzedana lub oddana w użytkowanie wieczyste przed wejściem w życie tej ustawy i stan taki trwał w dniu jej wejścia w życie. Powyższą wykładnię art. 229 u.g.n. potwierdza także uchwała składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 13 kwietnia 2015 r., sygn. akt I OPS 3/14, w której stwierdzono, że "jeżeli spełnione są przesłanki zwrotu wywłaszczonej nieruchomości, o których mowa w art. 136 ust. 3 w związku z art. 137 [u.g.n.], podstawą odmowy zwrotu nieruchomości może być zbycie tej nieruchomości przez Skarb Państwa lub jednostkę samorządu terytorialnego osobie trzeciej z pominięciem procedury przewidzianej w art. 136 ust. 1 i 2 tej ustawy". Podkreślić zatem należy, że NSA uznał, iż przeszkoda do wywłaszczonej nieruchomości zachodzi również w sytuacji nieobjętej regulacją zawartą w art. 229 u.g.n., to jest w przypadku przeniesienia własności wywłaszczonej nieruchomości bądź ustanowienia na niej użytkowania wieczystego przez podmiot publiczny, po wejściu w życie ustawy o gospodarce nieruchomościami – po dniu 1 stycznia 1998 r. NSA przyjął bowiem, że ustanowienie tych praw na rzecz osób trzecich, choć nie wyczerpuje przesłanek określonych w art. 229 u.g.n., to niewątpliwie powoduje utratę przez podmiot publiczny prawa dysponowania wywłaszczoną nieruchomością. W ocenie Sądu, powyższa negatywna przesłanka zwrotu nieruchomości, zachodzi, wbrew twierdzeniom zawartym w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, niezależnie od tego, czy suma przypadających właścicielom wyodrębnionych lokali mieszkalnych udziałów w prawie użytkowania wieczystego gruntu jest równa jeden. Nie budzi bowiem wątpliwości Sądu, że jakkolwiek suma tych udziałów w niniejszej sprawie nie daje właścicielom lokali całości prawa użytkowania wieczystego wywłaszczonego gruntu, to okoliczność ta – w świetle prawnie wiążącego stanowiska wyrażonego w powołanej wyżej uchwale NSA – uniemożliwia zwrot omawianej nieruchomości. Niewątpliwie bowiem brak tytułu prawnego do nieruchomości po stronie zobowiązanego podmiotu publicznoprawnego, oznacza brak podstaw do orzeczenia o zwrocie, ponieważ decyzja taka byłaby niewykonalna, zgodnie z zasadą nemo plus iuris in alium transferre potest quam ipse habet. Oczywiste jest przy tym, że powyższa negatywna przesłanka zwrotu wywłaszczonej nieruchomości, zachodzi również wówczas, gdy – tak jak miało to miejsce w rozpoznawanej sprawie – zbyta została część wywłaszczonej nieruchomości, a przysługujący osobom trzecim udział w prawie użytkowania wieczystego wywłaszczonego gruntu nie obejmuje całości tego prawa. Zdaniem Sądu, nie budzi wątpliwości, że także w takiej sytuacji należy zastosować powyższą regułę ogólną, zgodnie z którą nie można orzec o zwrocie nieruchomości wywłaszczonej, gdy nieruchomość ta została sprzedana bądź oddana w użytkowanie wieczyste i prawo to zostało ujawnione w księdze wieczystej. Wskazać przy tym należy, iż – jak wyjaśnił NSA w cytowanej uchwale – niezrealizowanie celu wywłaszczenia nie oznacza, iż prawo własności nieruchomości podmiotu, który nabył ją od wywłaszczyciela, lub uzyskał prawo użytkowania wieczystego, nie podlega ochronie, o której mowa w art. 21 i art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji. Ochrona przewidziana w tych przepisach obejmuje prawo własności przed wywłaszczeniem a jego naruszenie powinno prowadzić do słusznego odszkodowania. Przysługuje każdemu, bez względu na cechy osobowe czy inne szczególne okoliczności. Jeśli wywłaszczona nieruchomość zostaje zbyta, choćby pod tytułem darmym, to jedynie z woli właściciela staje się przedmiotem obrotu, i niezależnie od tego, czy cel wywłaszczenia jest kontynuowany przez nabywcę nieruchomości, czy też nie. Prawo nabywcy wywłaszczonej nieruchomości (osoby trzeciej) także powinno korzystać z konstytucyjnej ochrony własności przewidzianej w art. 64 Konstytucji. Oceny tej nie może zmieniać niepowiadomienie byłego właściciela nieruchomości lub jego następcy prawnego o zamiarze przeznaczenia nieruchomości na inny cel niż cel wywłaszczenia. Ocena, czy umowa cywilnoprawna zawarta z naruszeniem tego obowiązku jest umową nieważną, należy do sądu powszechnego, jeżeli poprzedni właściciel lub jego następca wystąpią z takim żądaniem. W sytuacji zbycia wywłaszczonej nieruchomości z pominięciem powiadomienia byłego właściciela lub jego następcy prawnego o zamiarze przeznaczenia nieruchomości na inny cel niż cel wywłaszczenia dochodzi do konkurencji prawa własności obecnego właściciela z prawem byłego właściciela do żądania zwrotu nieruchomości. Sąd nie dopatrzył się również w sprawie innych naruszeń przepisów postępowania, w tym zasad postępowania określonych w art. 6 k.p.a. (zasada legalności), art. 7 k.p.a. (zasada prawdy obiektywnej oraz uwzględniania interesu społecznego i słusznego interesu obywatela), art. 8 k.p.a. (zasada zaufania), art. 9 k.p.a. (zasada informowania) i 12 k.p.a. (zasada szybkości), w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Z tych wszystkich względów, wobec braku podstaw do uwzględnienia skargi, Sąd, działając na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718 ze zm.; dalej: P.p.s.a), skargę oddalił. Orzeczenie o kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu znajduje natomiast uzasadnienie w art. 250 P.p.s.a. oraz § 21 ust. 1 pkt 1 lit. "c" w związku z § 4 ust. 1 i 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2015 r. poz. 1801) w związku z § 22 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2016 r. poz. 1714).