II SA/Lu 543/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marta Laskowska-Pietrzak (sprawozdawca), Sędziowie Sędzia NSA Maria Wieczorek-Zalewska, Sędzia WSA Bogusław Wiśniewski, Protokolant Starszy asystent sędziego Agnieszka Wąsikowska, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 4 lutego 2016 r. sprawy ze skargi B. Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie umorzenia należności z funduszu alimentacyjnego 1. oddala skargę; 2. przyznaje [...] E. O.-M. od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie) kwotę 295, 20 zł (dwieście dziewięćdziesiąt pięć złotych dwadzieścia groszy) tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, w tym 55,20 zł (pięćdziesiąt pięć złotych dwadzieścia groszy), należnego podatku od towarów i usług. Decyzją z dnia [...] maja 2015 r., znak: [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze po rozpatrzeniu odwołania B. Z. utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy J. z dnia [...] stycznia 2015r., nr [...] o odmowie umorzenia B. Z. wszystkich zaległości dłużnika alimentacyjnego z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych oraz świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, że postępowanie zostało wszczęte na wniosek B. Z. z dnia [...] stycznia 2015 r. o umorzenie wszystkich zaległości alimentacyjnych. W toku postępowania organ I instancji ustalił, że B. Z. samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe, choć w tym samym domu zamieszkuje również jego matka. Legitymuje się orzeczeniem okresowym o całkowitej niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym i pobiera z tego tytułu rentę z KRUS w wysokości [...] zł. Renta ta podlega jednak potrąceniom komorniczym z tytułu zasądzonych wyrokami z dnia [...] maja 2004 r., sygn. akt III Ca 226/04 oraz z dnia [...] stycznia 2010 r. sygn. akt VI RC 1404/09 i sygn. akt VI RC 1405/09 alimentów na rzecz na dzieci [...], A. i K. w wysokości początkowo po [...] zł miesięcznie, a następnie po [...] zł na każde dziecko. Po potrąceniach B. Z. otrzymuje zatem kwotę [...]zł miesięcznie. Organ ustalił, że w okresie od dnia [...] maja 2014 r. do dnia [...] września 2014 r. na konto bankowe organu właściwego wierzyciela były przekazywane od komornika sądowego następujące kwoty: [...] maja 2014 r. - kwota [...]zł, [...] czerwca 2014 r. - kwota [...]zł, [...] lipca 2014 r. - kwota [...]zł, [...] sierpnia 2014 r. - kwota [...]zł, [...] września 2014 r. - kwota [...]zł. Od dnia [...] października 2014 r. nie otrzymano natomiast żadnej wpłaty od komornika sądowego zarówno należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego, jak i z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy z dnia [...] kwietnia 2005 r. postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej. W okresie od dnia [...] listopada 2008 r. do dnia [...] kwietnia 2014 r. komornik sądowy przekazywał na rachunek organu właściwego wierzyciela tytułem zadłużenia alimentacyjnego kwoty w wysokości do [...] zł do [...] zł. Zaległości pojawiły się już w od dnia [...] września 2005 r. i trwają do chwili obecnej. Na dzień [...] stycznia 2015 r. zadłużenie B. Z. wynosi: z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego [...] zł wraz z odsetkami ustawowymi w wysokości [...] zł oraz z tytułu zaliczek alimentacyjnych - [...] zł. Organ wyjaśnił, że B. Z. był w każdym okresie zasiłkowym informowany pisemnie o przyznanych świadczeniach z tytułu zasądzonych alimentów dla osób uprawnionych oraz był informowany o zadłużeniu alimentacyjnym i wszelkich zmianach mających wpływ na zadłużenie. Po zakończeniu każdego okresu zasiłkowego organ jako właściwy wierzyciela wydawał - na podstawie art. 27 ust. lit. "a" ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów - decyzje zobowiązujące do zwrotu należności z tytułu wypłaconych osobom uprawnionym świadczeń z funduszu alimentacyjnego za kolejne okresy zasiłkowe. W powyższych decyzjach pouczono stronę, że w przypadku nieuregulowania ustalonych należności w wyznaczonym terminie, zostaną one ściągnięte w trybie przepisów ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji z ustawowymi odsetkami. W dniu [...] grudnia 2009 r. B. Z. złożył wniosek o umorzenie należności alimentacyjnych. Decyzją z dnia [...] stycznia 2010 r. organ odmówił uwzględnienia wniosku, a organ odwoławczy decyzją z dnia [...] czerwca 2010 r. utrzymał tę decyzję w mocy, a następnie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie oddalił skargę na tę decyzję. Odmawiając po raz kolejny umorzenia "wszystkich zaległości alimentacyjnych" na wniosek B. Z. złożony w niniejszej sprawie organ administracji wskazał, że obowiązek alimentacyjny ciąży bezwzględnie na każdym z rodziców. Wynika to z faktu, że alimenty służą realizacji ochrony dobra dziecka poprzez zapewnienie środków na jego godziwe utrzymanie, wychowanie czy też edukację. D. dziecka jest wartością najwyższą, podlegającą konstytucyjnej ochronie ze strony państwa. Konstytucyjna zasada pomocniczości nakłada na państwo obowiązek wspierania osób ubogich, które nie są w stanie samodzielnie zaspokoić swoich potrzeb i nie otrzymują wsparcia od osób należących do kręgu zobowiązanych wobec nich do alimentacji. Ponieważ strona nie wywiązywała się ze swojego obowiązku alimentacyjnego wobec dzieci, stały się one uprawnione do świadczeń alimentacyjnych. Fakt wypłaty z budżetu państwa świadczeń alimentacyjnych na rzecz zasądzonych alimentów nie zwalnia dłużnika z obowiązku alimentacji wobec własnych dzieci. Skoro dłużnik nie wywiązuje się ze swoich zobowiązań to powinien mieć świadomość, że jego zadłużenie będzie wzrastać i powinien się liczyć z koniecznością spłaty tych należności. Powstanie zadłużenia i obowiązek jego uregulowania jest następstwem zaniechania przez stronę wywiązywania się wobec dziecka z obowiązku alimentacyjnego, a zabezpieczenie społeczne nie ma na celu przejmowania w całości kosztów utrzymania dzieci z rodziców na podatników. Organ podkreślił, że przy wydawaniu decyzji w sprawie umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego z tytułu wypłacanych świadczeń należy uwzględniać i wyważyć nie tylko ważny interes strony, lecz również interes społeczny, który w tym przypadku stanowi dbałość o dobro dziecka. Przesłanką umorzenia należności z funduszu alimentacyjnego - na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów - jest każdorazowe ustalenie przez organ w toku postępowania, że zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny zobowiązanego. Szczególnie uzasadniony przypadek to sytuacja życiowa osoby lub rodziny, która ponad wszelką wątpliwość, bez konieczności wnikliwych zabiegów interpretacyjnych istniejącego stanu rzeczy, pozwala stwierdzić, że aż tak drastyczne tak dotkliwe w skutkach lub tak daleko ingerujące w plany życiowe zdarzenia nie należą do zdarzeń codziennych, ani nawet do zdarzeń nadzwyczajnych. Są przypadkami o wybitnych cechach, występują okazjonalnie, wymagają kumulacji wielu niefortunnych zbiegów, wydarzeń, wykraczają granicami przewidywalności poza wszelkie możliwości ludzkiej zapobiegliwości życiowej. W ocenie organu za szczególnie trudną sytuacją rodziny muszą przemawiać względy społeczne między innymi niepełnosprawność, wielodzietność, klęska żywiołowa, zdarzenie losowe. Dodatkowo organ jest zobowiązany wziąć pod uwagę fakt, że świadczenia pieniężne z funduszu alimentacyjnego pochodzą ze środków budżetowych. Państwo nie ma obowiązku przejmować zobowiązań rodziców względem dzieci. Taka sytuacja, zdaniem organu, w niniejszej sprawie nie zachodzi. Z orzeczenia Lekarza Rzeczoznawcy KRUS w L. z dnia [...] sierpnia 2012 r. wynika, że B. Z. nie jest niezdolny do samodzielnej egzystencji, a w środowisku funkcjonuje prawidłowo, wprawdzie przedstawił zaświadczenia lekarskie potwierdzające jego schorzenia, ale wszystkie te zaświadczenia zostały wystawione dawno, w czerwcu 2010 roku. Z tego względu, choć z orzeczenia KRUS wynika, że nie może ona pracować fizycznie w gospodarstwie rolnym, to jednak nie ma przeszkód do podjęcia innych prac, zwłaszcza, że zostało ustalone, że pracuje on dorywczo jako kierowca busa przewożącego ludzi w prywatnej firmie przewozowej na trasie [...] - L.. Organ stwierdził ponadto, że B. Z. nie ma nikogo na swoim utrzymaniu, a obowiązek alimentacyjny wobec trójki dzieci już wygasł, jego zadłużenie będzie więc malało. Z tych względów organ I instancji, wskazaną na wstępie decyzją odmówił umorzenia należności z funduszu alimentacyjnego, a Samorządowe Kolegium Odwoławcze w całości podzieliło ustalenia i stanowisko tego organu. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie B. Z. domagał się uchylenia decyzji organu odwoławczego. Podniósł, że utrzymuje się wyłącznie z niskiej renty (912 zł, a po potrąceniach [...] zł), która nie wystarcza nawet na pokrycie pełnych koniecznych kosztów utrzymania, a z powodu złego stanu zdrowia nie jest w stanie wykonywać nie tylko pracy fizycznej w gospodarstwie rolnym, ale również innych prac dorywczych. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem zaskarżona decyzja prawa nie narusza. Skarżący wnosił o umorzenie wszystkich należności wypłaconych jego dzieciom z funduszu alimentacyjnego (w związku z niewywiązywaniem się przez niego z obowiązku alimentacyjnego) tj. zarówno zaliczek alimentacyjnych wypłaconych na podstawie ustawy z dnia [...] kwietnia 2005r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz.U. z 2005r., Nr 86, poz. 732 ze zm.), zwanej dalej "ustawą z 2005r.", jak i świadczeń alimentacyjnych wypłaconych na podstawie aktualnie obowiązującej ustawy z dnia [...] września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tekst jedn. Dz.U. z 2015r., poz.859 ze zm.), zwanej dalej "u.p.o.u.a.". Organ ustalił, że kwoty zaległości wynoszą: z tytułu zaliczek alimentacyjnych – [...] zł i z tytułu świadczeń alimentacyjnych – [...] zł wraz z odsetkami, czego skarżący nie kwestionuje. Skarżący jest zobligowany do zwrotu tych świadczeń - w odniesieniu do zaliczek alimentacyjnych na podstawie art. 12 ust. 1 ustawy z 2005 r., a w odniesieniu do świadczeń alimentacyjnych - na podstawie art. 27 ust. 1 u.p.o.u.a. i - jak wynika z akt sprawy, na podstawie tych przepisów organ wydał decyzje o zwrocie tych świadczeń, co również nie jest obecnie kwestionowane przez skarżącego. Rozpoznając wniosek o umorzenie tych należności organ prawidłowo zastosował art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. Wprawdzie ustawa z 2005 r. przewidywała samodzielną podstawę umorzenia wypłaconych zaliczek, to jednak wobec braku przepisów przejściowych w aktualnie obowiązującej u.p.o.u.a., odsyłających w tym zakresie do stosowania przepisów dotychczasowych, zgodnie z ogólną zasadą prawa, do wszczynanych obecnie spraw zastosowanie mają przepisy aktualne (zob. wyrok WSA w Krakowie z dnia [...] czerwca 2011r., sygn. akt III SA/Kr 1284/10 oraz wyrok NSA z dnia [...] kwietnia 2011r., I OSK 31/11). Sprawa niniejsza o umorzenie należności z tytułu wypłaconych m.in. zaliczek alimentacyjnych jest więc nową sprawą, podlegająca rozpatrzeniu na podstawie aktualnie obowiązujących przepisów. Zgodnie zatem z art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. - organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Możliwość zastosowania powołanego przepisu w stosunku do zaliczek alimentacyjnych może budzić wątpliwości, bowiem jego literalne brzmienie wskazuje, że dotyczy on tylko należności powstałych na skutek świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego, jednak - w ocenie Sądu - taka wykładnia spowodowałby nieuzasadnione pozbawienie dłużników alimentacyjnych, których należności powstały w związku z wypłatą zaliczek alimentacyjnych, możliwości ubiegania się o umorzenie powstałych należności z uwagi na sytuację życiową i dochodową dłużnika w sytuacji, w której pozostali dłużnicy alimentacyjni nadal taką możliwość posiadają. Dlatego też uznać należy, że hipotezą zarówno ust. 1 jak i ust. 2 art. 30 u.p.o.u.a. objęte są tak świadczenia z funduszu alimentacyjnego, jak i należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych (por. wyrok NSA z dnia [...] listopada 2011 r., sygn. akt I OSK 1095/11, Lex nr 1131469 oraz wyrok WSA w Krakowie z dnia [...] stycznia 2013 r., sygn. akt III SA/Kr 559/12, Lex nr 1274779). Decyzja wydawana na podstawie powołanego art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. ma charakter uznaniowy, co oznacza, że organ posiada swobodę w podejmowaniu decyzji. Cechą specyficzną uznania jest to, że decyzja taka nie podlega kontroli sądowej z punktu widzenia celowości rozstrzygnięcia. (por. I. Bogucka, Państwo prawne a problem uznania administracyjnego, Państwo i Prawo 1992, z. 10, s.32 i nast.). Nie oznacza to jednak wyłączenia decyzji uznaniowych całkowicie spod kontroli sądowej, choć kontrola ta jest ograniczona. Jak podkreślił Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia [...] maja 2002 r. (SA/Sz 2548/00, niepubl.) kontrola legalności decyzji wydawanych w ramach uznania administracyjnego sprowadza się do oceny czy organ administracji uwzględnił całokształt okoliczności faktycznych, mających znaczenie w sprawie oraz czy w ramach swego uznania nie naruszył on zasady swobodnej oceny dowodów. Kontrola sądu dotyczy więc prawidłowości postępowania organu administracji poprzedzającego wydanie decyzji. W szczególności polega ona na sprawdzeniu czy wydanie decyzji poprzedzone zostało prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem dowodowym oraz wyjaśnieniem stanu faktycznego sprawy, do czego zobowiązane są organy obu instancji na podstawie art. 7, 77 § 1, 80 i 136 kpa. W niniejszej sprawie organ I instancji podjął z urzędu wszelkie możliwe czynności w celu ustalenia aktualnej sytuacji dochodowej B. Z., w szczególności przeprowadził ze skarżącym w dniu [...] stycznia 2015 r. wywiad środowiskowy, a przy podejmowaniu rozstrzygnięcia uwzględnił złożone przez skarżącego dokumenty, w tym zaświadczenia lekarskie dotyczące stanu zdrowia skarżącego, a następnie stanowisko swoje obszernie uzasadnił. Organ słusznie wskazał, że instytucja umorzenia zadłużenia z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego jest wyjątkowa, co oznacza, że w sytuacji osoby występującej o podjęcie takiej decyzji muszą wystąpić szczególne okoliczności. Obowiązek alimentacyjny zgodnie z art. 128 i 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w przypadku rodziców w stosunku do ich dzieci ma bowiem charakter obligatoryjny. W przypadku uchylania się od tego obowiązku osobie uprawnionej mogą być przyznane świadczenia z funduszu alimentacyjnego (wcześniej zaliczka alimentacyjna), jednak system zabezpieczenia społecznego nie ma na celu zwolnienia w całości rodzica z ponoszenia kosztów utrzymania dzieci. Wyjątkowość instytucji zwolnienia z obowiązku alimentacyjnego oznacza również konieczność interpretowania przepisów ją regulujących w sposób ścisły, a nie rozszerzający. Dlatego umorzenie powinno mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa, bytowa i zdrowotna zobowiązanego, nie pozwala mu na całkowite wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Wprawdzie sytuacja skarżącego jest trudna, to jednak nie uniemożliwia mu ona dokonania zwrotu wypłaconych z funduszu alimentacyjnego świadczeń. Skarżący pomimo wielu schorzeń podejmuje i może podejmować prace dorywcze nie wymagające znacznego wysiłku fizycznego. Nie posiada przy tym na utrzymaniu żadnych osób. Mając zatem na uwadze, że - jak słusznie wskazał organ w zaskarżonej decyzji - przy wydawaniu decyzji w sprawie umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego z tytułu wypłacanych świadczeń należy uwzględniać i wyważyć nie tylko ważny interes strony, lecz również interes społeczny, który w tym przypadku stanowi dbałość o dobro dziecka oraz to, że państwo nie ma obowiązku przejmować zobowiązań rodziców względem dzieci - organowi nie można zarzucić naruszenia granic przysługującego mu uznania i dowolności przy wydaniu decyzji, zwłaszcza, że nie naruszył on przepisów postępowania, a rozstrzygnięcie obszernie uzasadnił. Dodatkowo należy wskazać, że skarżący ma prawo w odrębnym postępowaniu domagać się odroczenia płatności lub rozłożenia jej na raty. W świetle bowiem art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. zastosowanie jednej z wymienionych w tym przepisie form złagodzenia (bądź zniesienia) należności obciążających dłużnika alimentacyjnego uzależnione jest od jego wniosku. Wniosek skarżącego dotyczył natomiast wyłącznie umorzenia należności z tytułu wypłaconych na rzecz jego dzieci zaliczek i świadczeń alimentacyjnych, co nie wyklucza złożenia wniosków o odroczenie lub rozłożenie należności na raty. Z tych względów stwierdzić należy, że zaskarżona decyzja, jak i decyzja organu I instancji nie naruszają obowiązujących przepisów, dlatego skarga, jako pozbawiona uzasadnionych podstaw prawnych, podlega oddaleniu na podstawie art. 151 ustawy z dnia [...] sierpnia 2002 r.- Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz.1270).