II SA/Lu 704/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Marta Laskowska-Pietrzak po rozpoznaniu w dniu 13 stycznia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu J. P. od postanowienia starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 14 grudnia 2015 r., sygn. akt II SA/Lu 704/15 w przedmiocie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi J. P. na decyzję Wojewody z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie zatwierdzenia projektu budowlanego i udzielenia pozwolenia na budowę p o s t a n a w i a utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 14 grudnia 2015 r. starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie – po rozpoznaniu wniosku J. P. o przyznanie jej w przedmiotowym postępowaniu prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata – przyznał skarżącej prawo pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od każdej opłaty sądowej ponad kwotę 150 zł (pkt I) oraz odmówił przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie (pkt II). W uzasadnieniu powyższego postanowienia referendarz przedstawił następujące okoliczności faktyczne i prawne: Skarżąca, w zakreślonym terminie (data stempla pocztowego), wniosła na urzędowym druku PPF o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Wniosek uzasadniła tym, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z konkubentem, matką oraz dwoma pełnoletnimi synami, jest właścicielką domu mieszkalnego połączonego z budynkiem gospodarczym o wartości 300.000,00 złotych, nieruchomości rolnej o powierzchni 0,86 ha o wartości 9.000,00 złotych i utrzymuje się ze swojej renty w kwocie 824,90 złotych netto oraz emerytury konkubenta w kwocie 1.101,00 złotych netto. Jako stałe koszty utrzymania skarżąca wymieniła opłaty za media – 550 złotych, koszty leczenia – 300 złotych oraz raty spłacanych kredytów – 1.020,00 złotych. Do druku PPF dołączone zostało oświadczenie P. L. (syna skarżącej) z dnia 16 października 2010 r., z którego wynika, że samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe i nie dokłada się do rachunków związanych z kosztami utrzymania koniecznego ponoszonych przez rodziców oraz oświadczenie matki skarżącej z dnia 16 października 2015 r., z którego wynika, że prowadzi odrębne gospodarstwo domowe i nie dokłada się do żadnych rachunków związanych z kosztami utrzymania domu. Wykonując wezwanie do nadesłania dokumentów źródłowych i dodatkowych oświadczeń skarżąca nadesłała wyciąg z rachunku bankowego za okres od 1 sierpnia 2015 r. do dnia 9 listopada 2015 r., z którego wynika, że na jej rachunek bankowy przelewana jest emerytura w kwocie 824,90 złotych oraz zasiłek rodzinny w kwocie 153,00 złotych; zestawienie faktur VAT za energię elektryczną, z którego wynika, że z tego tytułu w listopadzie 2015 r. skarżąca zobowiązana była uiścić kwotę 282,24 złotych zaś w grudniu 2015 r. kwotę 326,49 złotych; porozumienie dodatkowe do umowy o świadczenie usług telekomunikacyjnych; umowę kredytu zawartą przez skarżącą w dniu 8 października 2015 r., na mocy której skarżąca otrzymała kredyt konsumencki w kwocie 2.987,17 złotych na zakup laptopa, który to kredyt spłacany ma być przez skarżącą w ratach po 162,78 złotych, umowę kredytu gotówkowego zawartą w dniu 12 września 2014 r. spłacanego w 24 ratach po 92,13 złotych począwszy od listopada 2014 r., umowę kredytu konsumenckiego zawartą w dniu 2 października 2014 r. na mocy której skarżąca zobowiązana jest do spłacania kredytu do dnia 25 lipca 2017 r., umowę kredytu konsumenckiego zawartą w dniu 26 czerwca 2013 r. z którego wynika, że kredyt ma zostać spłacony do dnia 25 grudnia 2015 r., faktury za ścieki i wodę, faktury za energię elektryczna, faktury za gospodarowanie odpadami, z których wynika, że z tego tytułu opłata wynosi 57,00 złotych, co kwartał, harmonogram spłaty kredytu, zaświadczenie z dnia 9 listopada 2015 r., z którego wynika, że skarżąca jest właścicielką gospodarstwa rolnego o powierzchni 4,75 ha fizycznych – 2,88 ha przeliczeniowych, z którego powierzchnię 3,22 h fizycznych – 2,26 ha przeliczeniowych wydzierżawiona została na okres 10 lat oraz, iż konkubent, synowie oraz matka nie są właścicielami gospodarstwa rolnego na obszarze Gminy . Z zaświadczenia Starosty Powiatowego z dnia [...]r. wynika, że na konkubent skarżącej nie ma zarejestrowanych pojazdów mechanicznych. Z zaświadczeń Starosty Powiatowego dotyczących synów skarżącej wynika, że jeden z nich jest współwłaścicielem ze skarżącą samochodu osobowego marki Audi 100, rok produkcji 1992. Z zaświadczenia Starosty Powiatowego dotyczącego skarżącej wynik, że jest ona właścicielem ciągnika rolniczego marki Zetor, rok produkcji 1962, samochodu osobowego marki Fiat 126p, rok produkcji 1982 i samochodu osobowego marki Audi 100, rok produkcji 1992. Ponadto skarżąca dołączyła harmonogram spłaty kredytu zaciągniętego w dniu 12 sierpnia 2014 r. aktualny na dzień 9 listopada 2015 r., z którego wynika, że kredyt ten spłacany jest w okresie od 19 listopada 2015 r. do dnia 19 lutego 2018 r. w ratach od 311,79 złotych (listopad 2015 r.) do 329,83 złotych (pozostałe raty). Skarżąca nadesłała też odcinek doręczenia/wypłaty świadczenia dla jej matki, z którego wynika, że wynosi on 1.390,23 złotych netto, decyzję wymiarową podatku rolnego, wyciąg z rachunku bankowego konkubenta, z którego wynika, że otrzymuje emeryturę w kwocie 1.101,12 złotych netto oraz oświadczenia jednego z synów oraz matki, z których wynika, że prowadzą odrębne gospodarstwa domowe. Rozpoznając wniosek referendarz sądowy przywołał treść art. 246 § 1 pkt 1 i 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi wskazując, że przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, zaś w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Podkreślił również, że w orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, iż możliwości poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania nie mają osoby rzeczywiście ubogie, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia (por. postanowienie NSA z dnia 18 marca 2011 r., sygn. akt I OZ 162/11 – Lex nr 786724) bądź osoby posiadające dochody, które nie są w stanie pokryć wydatków związanych z najistotniejszymi potrzebami życiowym (por. postanowienie WSA w Lublinie z dnia 14 lipca 2010 r., sygn. akt I SA/Lu 152/10 – Lex nr 784353). Z żadną z wymienionych sytuacji – w ocenie referendarza – nie mamy do czynienia w sprawie niniejszej. Skarżąca jest bowiem właścicielką gospodarstwa rolnego o powierzchni 4,75 ha fizycznych – 2,88 ha przeliczeniowych, otrzymuje rentę w wysokości 824,90 złotych netto zaś jej konkubent emeryturę w kwocie 1.101,00 złotych netto. Ponadto jest właścicielką budynków gospodarczych, samochodu osobowego i ciągnika rolniczego. Spłaca też kredyty, których miesięczny koszt obsługi wynosi 1.020,00 złotych. Nie można zatem przyjąć, aby skarżąca zaliczała się do osób ubogich, pozbawionych środków do życia bądź, których dochody nie są w stanie pokryć wydatków związanych z najistotniejszymi potrzebami życiowym. Tym samym, w ocenie referendarza sądowego, wniosek skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym jest niezasadny. Nie przesądza to jednak – jak podkreślono w zaskarżonym postanowieniu – o niezasadności wniosku w zakresie częściowym. Referendarz wyjaśnił, że ustalenie wystąpienia przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym wymaga porównania możliwości finansowych strony wnoszącej o przyznanie prawa pomocy z wysokością obciążeń, które musi ponieść w związku z niniejszym postępowaniem. Wymaga to też oceny wpływu ponoszenia tych obciążeń na możliwość ponoszenia przez stronę kosztów utrzymania koniecznego. Skarżąca osiąga dochody pozwalające jej spłacać zaciągnięte zobowiązania prywatnoprawne. Spłata tych zobowiązań nie może jednak uzasadniać przyznania prawa pomocy. W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, że zobowiązania prywatnoprawne nie mogą mieć pierwszeństwa przed zobowiązaniami publicznoprawnymi a takimi są opłaty sądowe (np. postanowienia NSA z dnia 8 lipca 2014 r., sygn. akt II OZ 671/14 – Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Przeniesienie ciężaru ponoszenia kosztów niniejszego postępowania na ogół obywateli, a to miałoby miejsce w przypadku przyznania skarżącej prawa pomocy, aby mogła spłacić zaciągnięte zobowiązania prywatnoprawne nie odpowiadałoby społecznemu poczuciu sprawiedliwości. Chroniłoby to, bądź też wzbogacało majątek prywatny skarżącej kosztem środków publicznych, które przeznaczane są na poczet pokrycia kosztów postępowania, aby zapewnić dostęp do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia (por. postanowienie NSA z dnia 14 października 2014 r., sygn. akt II FZ 1509/14 czy z dnia 5 marca 2014 r., sygn. akt II FZ 247/14 – oba publikowane w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Zwłaszcza, że porównanie wysokości miesięcznego koszty obsługi zadłużenia skarżącej do wysokości kosztów niniejszego postępowania prowadzi do wniosku, iż dochód gospodarstwa domowego skarżącej pozwala na wygospodarowanie środków finansowych, które mogą być przeznaczone na spłatę zaciągniętych kredytów bez narażania skarżącej na uszczerbek w kosztach utrzymania koniecznego. Koszty sądowe niniejszego postępowania prócz wpisu sądowego od wniesionej skargi wynoszącego 500 złotych oraz wpisu sądowego od ewentualnej skargi kasacyjnej wynoszącego 250 złotych, każdorazowo nie przekroczą kwoty 100 złotych. Natomiast minimalny koszt ustanowienia adwokata dla reprezentowania skarżącej w niniejszej sprawie wynosi 295,20 złotych brutto. Miesięczny koszt obsługi zadłużenia skarżącej wynosi natomiast 1.020,00 złotych. W ocenie referendarza sądowego kwota ta umożliwia skarżącej poniesienie każdej opłaty sądowej w kwocie nie wyższej od 150 złotych oraz kosztu ustanowienia adwokata. Referendarz zwrócił przy tym uwagę, że już po wniesieniu skargi zawierającej wniosek o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie w całości od kosztów sądowych, w dniu 8 października 2015 r. skarżąca zawarła umowę kredytu konsumenckiego na zakup laptopa, w której zobowiązała się spłacać zaciągnięty kredyt w ratach miesięcznych po 162,78 złotych. Skoro zaś skarżąca jest w stanie miesięczne przeznaczać, nie narażając siebie oraz konkubenta na uszczerbek w kosztach utrzymania koniecznego, na spłatę kredytu kwotę 162,78 złotych, który to obowiązek nie ma pierwszeństwa przed obowiązkiem ponoszenia kosztów sądowych, może ponosić koszty sądowe w kwocie nie wyższej od 150 złotych, tym bardziej, że – jak uznał referendarz – porównanie wysokości dochodów skarżącej i jej konkubenta (łącznie 1.925,90 złotych) z ponoszonymi przez nią kosztami spłaty kredytów, kosztami mediów oraz kosztami leczenia (łącznie 1.870,00 złotych) wskazuje, że skarżąca korzystać musi ze wsparcia finansowego rodziny. Ma ona zatem możliwość pozyskania środków finansowych pozwalających jej prócz poniesienia opłat sądowych w kwocie nie wyższej od 150 złotych ponieść równocześnie koszty ustanowienia adwokata, nie narażając się przy tym na uszczerbek w kosztach utrzymania koniecznego. W sprzeciwie od powyższego postanowienia J. P. podniosła, że referendarz sądowy nie uwzględnił ponoszonych przez nią kosztów dojazdów. Ponadto wyjaśniła, że była zmuszona zaciągnąć kredyt na zakup laptopa, bowiem był on niezbędny jej młodszemu synowi do ukończenia pracy inżynierskiej. Wskazując na swoją ciężką sytuację materialną strona wniosła o "przynajmniej zmniejszenie jeszcze częściowo kosztów postępowania". Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje: Na wstępie należy zaznaczyć, że postępowanie sądowoadministracyjne zostało w niniejszej sprawie wszczęte w dniu 14 września 2015 r. (data złożenia skargi – k. 4 akt sądowych), a więc po wejściu w życie ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r. poz. 658). Do rozpoznania złożonego przez skarżącą sprzeciwu ma zatem zastosowanie art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r.- Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej jako "p.p.s.a.") w brzmieniu znowelizowanym powyższą ustawą, obowiązującym od dnia 15 sierpnia 2015 r., stanowiącym, iż rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6 - 8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy (§ 1). W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (§ 2). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (§3). Rozpoznając sprzeciw w tym trybie Sąd doszedł do wniosku, że jest on niezasadny, albowiem zaskarżone postanowienie odpowiada prawu. Wskazać należy, że instytucja pomocy prawnej jest wyjątkiem od wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. Przyznanie prawa pomocy ma na celu zapewnienie realizacji konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które ze względu na brak odpowiednich środków nie są w stanie ponieść kosztów postępowania, w tym kosztów niezbędnych dla ustanowienia pełnomocnika. Dlatego też prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionym (obiektywnie) możliwości uzyskania środków na ten cel z jakichkolwiek źródeł. W literaturze przedmiotu zwrócono uwagę, że prawo pomocy ma służyć najuboższym, to jest podmiotom, dla których konieczność ponoszenia kosztów związanych z postępowaniem sądowym oznaczałaby faktyczne ograniczenie lub wręcz pozbawienie prawa do sądu (por. H. Knysiak-Molczyk: Przesłanki przyznania prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, Przegląd Prawa Publicznego 2007, nr 4, s. 36-39). Zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, ze nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), zaś w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2). Podkreślić jednocześnie należy, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie prawa pomocy. Stanowisko to znajduje oparcie w treści art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Jego potwierdzeniem jest również dyspozycja art. 255 p.p.s.a., który stanowi, że gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego i dochodów. W niniejszym postępowaniu przedmiotem żądania skarżącej było zwolnienie w całości od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, co w świetle art. 245 § 2 p.p.s.a. stanowi wniosek o prawo pomocy w zakresie całkowitym. Sąd podziela stanowisko referendarza sądowego, iż przedmiotowy wniosek jedynie częściowo zasługuje na uwzględnienie. Analiza sytuacji majątkowej skarżącej dokonana w oparciu o dokumentację przedstawioną przez nią wraz z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy oraz uzupełnioną na skutek wystosowanego przez referendarza sądowego wezwania, nie pozwala bowiem uznać, iż skarżąca nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w tym samym, że spełnia ona przesłanki do przyznania jej prawa pomocy w zakresie całkowitym. Uwzględnienie wniosku skarżącej w całości nie jest możliwe już choćby z tego względu, że posiada ona stałe źródło utrzymania w postaci renty w wysokości 824,90 zł netto, zaś na dochód jej gospodarstwa domowego dodatkowo składa się emerytura jej konkubenta w kwocie 1.101,00 zł. Skarżąca posiada ponadto majątek w postaci domu mieszkalnego połączonego z budynkiem gospodarczym o wartości – jak wskazała – 300.000,00 zł oraz gospodarstwa rolnego o powierzchni o powierzchni 4,75 ha fizycznych – 2,88 ha przeliczeniowych. Na jej majątek składa się także szereg ruchomości, w tym ciągnik rolniczy marki Zetor, samochód osobowy marki Fiat 126p oraz samochód osobowego marki Audi 100. Zgodnie zaś z ugruntowanym w orzecznictwie stanowiskiem, posiadanie majątku, w szczególności nieruchomości w zasadzie wyklucza możliwość przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Właściciel nieruchomości dysponuje bowiem majątkiem, w wyniku obciążenia którego może pozyskać środki potrzebne do pokrycia kosztów sądowych. (por. postanowienia NSA: z dnia 14 lipca 2006 r., sygn. akt II OZ 726/06 oraz z dnia 25 listopada 2013 r., sygn. akt I OZ 1132/13 – publ. Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Zestawienie dochodu rodziny skarżącej z ponoszonymi przez nią, udokumentowanymi wydatkami, pozwala natomiast uznać, że skarżąca nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, co uzasadnia częściowe przyznanie jej prawa pomocy. Sąd jednak również w tym zakresie podziela stanowisko wyrażone w zaskarżonym postanowieniu, iż takiego uszczerbku nie spowoduje ponoszenie przez nią kosztów opłat sądowych w kwotach każdorazowo nieprzekraczających 150 zł, jak też samodzielne ustanowienie w sprawie profesjonalnego pełnomocnika, co stanowi koszt w wysokości 295,20 zł. Za zwolnieniem skarżącej od kosztów postępowania w niniejszej sprawie w większym zakresie nie mogą przemawiać argumenty, iż skarżąca spłaca kilka zaciągniętych kredytów konsumenckich (w tym ostatniego, zaciągniętego na zakup laptopa dla syna skarżącej), których miesięczny koszt obsługi wynosi łącznie 1.020,00 zł. Argumenty te działają wręcz na niekorzyść wnioskodawczyni, albowiem pozwalają uznać, że skoro jest ona w stanie zgromadzić środki na spłatę zaciągniętych zobowiązań, to tym samym jest też w stanie zgromadzić środki, które pozwolą jej na uiszczenie kosztów sądowych we wskazanym wyżej zakresie. W orzecznictwie w tym kontekście ugruntowane jest stanowisko, że spłata kredytów nie może być okolicznością uzasadniającą zwolnienie od kosztów sądowych. Podejmując decyzję o ich zaciągnięciu strona musi wszak liczyć się z koniecznością ich spłaty. Konieczność spłaty zaciągniętych zobowiązań kredytowych nie może natomiast mieć priorytetu zapłaty przed ponoszeniem kosztów sądowych (por. postanowienie NSA z dnia 16 stycznia 2014 r., sygn. akt I OZ 1/14, publ. CBOSA). Nie zasługuje również na uwzględnienie zarzut sprzeciwu wskazujący na nieuwzględnienie przez referendarza sądowego ponoszonych przez skarżącą kosztów dojazdów, albowiem skarżąca nie udokumentowała ponoszonych na ten cel wydatków, ani nawet nie określiła ich wysokości w złożonym formularzu "PPF", bądź w stosownym oświadczeniu. Co więcej, nie wyjaśniła ona nawet, o jakie dojazdy chodzi. Z tych wszystkich względów Sąd, na podstawie art. 260 § 1 i § 3 w zw. z art. 245 § 3 i art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie.