II SA/Lu 706/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Maria Wieczorek-Zalewska po rozpoznaniu w dniu 28 grudnia 2016r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi A. R. na decyzję Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] r., Nr [...] w przedmiocie nakazania wykonania określonych robót budowlanych; w zakresie sprzeciwu skarżącej od postanowienia starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 3 listopada 2016 r., sygn. akt II SA/Lu 706/16 p o s t a n a w i a utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. A. R. wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie w całości od kosztów sądowych. Postanowieniem z dnia 3 listopada 2016 r. starszy referendarz sądowy tut. Sądu odmówił przyznania prawa pomocy. Referendarz ustalił, że skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z dwojgiem niepełnoletnich dzieci, z którymi utrzymuje się z wynagrodzenia za pracę w kwocie 4.000 zł netto. Skarżąca jest właścicielką domu o powierzchni 92 m², mieszkania o powierzchni 44 m² oraz gospodarstwa rolnego o powierzchni 2,26 ha, na którym nie jest prowadzona produkcja rolna. Skarżąca oświadczyła, że nieruchomości obciążone są hipotecznie, nie są wynajmowane ani wydzierżawiane. Do stałych kosztów utrzymania koniecznego skarżąca zaliczyła wydatki na czynsz wraz z opłatą mediów – 1.000 zł, spłata kredytu hipotecznego rata – 800 zł (wysokość raty zależna od kursu CHF), na wyżywienie, środki higieny osobistej, leki, potrzeby bytowe – 2.000 zł i wydatki związane z uczęszczaniem starszego z dzieci do gimnazjum – 200 zł. W dalszej części druku PPF skarżąca oświadczyła, że jej stałe wydatki (tytułem np. spłaty kredytów, pożyczki, czynszu najmu, dzierżawy, kosztów ponoszonych na mieszkanie, opłat za media, kosztów leczenia, ubezpieczenia – rubryka 11) wynoszą ok. 2.000,00 zł. Referendarz wskazał, że miesięczne dochody gospodarstwa domowego skarżącej wynoszą 4.000 zł netto. Łącznie miesięczne koszty utrzymania koniecznego gospodarstwa domowego wynoszą 4.000 zł. Zatem stałe miesięczne koszty utrzymania koniecznego skarżącej pochłaniają jej miesięczne dochody. Nie mniej o możliwości ponoszenia kosztów postępowania w tym kosztów sadowych decyduje również stan majątkowy. Prócz mieszkania o powierzchni 44 m2 oraz domu o powierzchni 92 m2 skarżąca posiada gospodarstwo rolne o powierzchni 2,26 ha. Przy czym żadna z tych nieruchomości nie jest wynajmowana czy wydzierżawiana. Na gruntach rolnych nie jest zaś prowadzona produkcja rolna. Referendarz powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych wskazał, że w przypadku własności nieruchomości, które mimo tego, że mogą być spożytkowane dla pozyskania środków finansowych, spożytkowanymi w ten sposób nie są, nie można przyjąć, aby obiektywnie wykorzystano wszelkie możliwości zgromadzenia środków niezbędnych na poniesienie kosztów sądowych. Ponadto podniósł, że już tylko z faktu własności gospodarstwa rolnego przez skarżącą, które nie prowadzi produkcji rolnej i nie jest wydzierżawiane wynika, iż skarżąca nie wykorzystała w pełni swoich możliwości pozyskania środków finansowych. Okoliczność ta czyni wniosek o przyznanie prawa pomocy niezasadnym. Dodał także, że zwolnienia od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych nie uzasadnia spłata kredytu hipotecznego. Dlatego też konieczność przeznaczania kwoty 800 zł co miesiąc na spłatę kredu, w sytuacji niewykorzystywania przez skarżącą będących jej własnością nieruchomości, przede wszystkim gospodarstwa rolnego, celem pozyskania środków finansowych, nie może uzasadniać przyznania prawa pomocy. Skoro bowiem skarżąca może tą kwotę co miesiąc wydatkować bez konieczności wykorzystania swoich nieruchomości, powinna bez uszczerbku w kosztach utrzymania ponieść również koszty sądowe niniejszego postępowania. Od powyższego postanowienia skarżąca wniosła sprzeciw kwestionując rozstrzygnięcie referendarza, wskazując, że rozstrzygnięcie jest dla niej krzywdzące, a ona spełniła wszystkie przesłanki przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. Przedstawiła bowiem rzetelnie i szczegółowo swoją sytuację rodzinną i majątkową. Poza tym podniosła, że to "bezkarne i niekontrolowane działania organów nadzoru budowlanego" powodują, że zostaje zmuszona do ponoszenia kosztów postępowania w niniejszej sprawie. Zwróciła także uwagę, że odmowa przyznania prawa pomocy nie może być uzasadniona brakiem prowadzenia przez stronę produkcji rolnej, jak również brakiem wydzierżawienia gospodarstwa. Wyjaśniła, że brak jest chętnych do dzierżawy, czy zakupu nieruchomości i to właśnie brak środków finansowych uniemożliwia prowadzenie produkcji rolnej. Poza tym podniosła, że dom o powierzchni 92 m2 zamieszkują rodzice strony, a mieszkanie o powierzchni 44 m "obciążone hipotecznie" użytkuje strona wraz z dwojgiem małoletnich dzieci. Skarżąca wskazała też, że nie wzbogaca się kosztem środków publicznych, wręcz przeciwnie to ona ma ogromny wkład w te środki, z tytułu swoich uzyskiwanych dochodów z pracy, jak i odprowadzając podatki do Skarbu Państwa. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 § 1 i § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718 ze zm.; dalej P.p.s.a.), rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8 P.p.s.a., w tym postanowienia w przedmiocie prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Dokonując kontroli zaskarżonego rozstrzygnięcia należy wyjaśnić, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 P.p.s.a. zgodnie, z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Na podstawie art. 245 § 1 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). Wyjątkowy charakter przepisów regulujących przesłanki przyznawania prawa pomocy oznacza, że nie można ich interpretować według zasad wykładni rozszerzającej. Zwolnienie strony od kosztów sądowych jest bowiem przerzuceniem ciężaru ich ponoszenia na Skarb Państwa. Instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym (por. postanowienie NSA z dnia 6 lipca 2011 r., sygn. akt I OZ 468/11 oraz postanowienie NSA z dnia 28 czerwca 2011 r., sygn. akt II OZ 504/11). Oceniając zasadność wniosku Sąd musi rozważyć z jednej strony interes państwa w pobieraniu opłat za rozstrzygnięcie sprawy, a z drugiej interes strony w dochodzeniu swych praw przed sądem i zachować odpowiednią proporcję między nimi. Zaznaczyć jednak należy, że z przepisów regulujących instytucję prawa pomocy wynika jednoznacznie, że ciężar udowodnienia braku możliwości pokrycia kosztów sądowych spoczywa na stronie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy. Należy ponadto wskazać, że strona skarżąca wszczynając spór na drodze sądowej powinna liczyć się z koniecznością przeznaczenia na ten cel środków finansowych, a wydatki z tym związane traktować na równi z innymi zobowiązaniami. Dopiero uznanie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny nie jest w stanie ponieść się kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, pozwala rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa (por. postanowienie NSA z dnia 4 stycznia 2011 r. sygn. akt I OZ 979/10). W rozpatrywanej sprawie skarżąca wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Zdaniem Sądu zaskarżone postanowienie jest prawidłowe, bowiem skarżąca nie wykazała przesłanek do zwolnienia go od kosztów sądowych, które na obecnym etapie postępowania wynoszą 500 zł wpisu od skargi. Prawo pomocy, jak wskazano wyżej, przeznaczone jest dla osób ubogich, którym brak środków finansowych bądź też minimalna ich ilość uniemożliwia dostęp do sądu. Natomiast skarżąca dysponuje stałym miesięcznym dochodem w wysokości 4000 zł netto oraz ma zabezpieczone potrzeby mieszkaniowe, albowiem jest właścicielką domu o powierzchni 94 m2, mieszkania o powierzchni 44 m2 (obciążonego hipoteką), a także właścicielką działki o powierzchni 2,26 ha. Oceny tej nie zmienia fakt, iż skarżąca, jak wynika z jej oświadczenia, jest matką samotnie wychowującą dwójkę małoletnich dzieci, a stałe obciążenia jej rodziny obejmują koszty utrzymania gospodarstwa domowego w kwocie ok. 3200 zł (ok. 1000 zł – czynsz, internet, gaz, energia i ubezpieczenie, ok. 2000 zł – wyżywienie, odzież, środki czystości, 200 zł – wydatki na szkołę) oraz koszt spłaty kredytu hipotecznego, którego miesięczna rata wynosi około 800 zł. Dokonanej oceny nie zmienia także podniesiona przez skarżącą konieczność spłaty przez nią kredytu hipotecznego, albowiem zaciągnięcie kredytów czy pożyczek, a w konsekwencji obowiązek ich późniejszego zwrotu, nie przesądza automatycznie o zaistnieniu przesłanek przyznania prawa pomocy. Ponownie należy podkreślić, iż każda osoba inicjująca postępowanie sądowe powinna liczyć się z koniecznością przeznaczenia środków finansowych na pokrycie kosztów sądowych oraz winna traktować te koszty na równi z innymi zobowiązaniami wynikającymi z zaciągniętych zobowiązań prywatnoprawnych (por. postanowienie NSA z dnia 25 maja 2014 r., II GZ 214/14, niepubl.). Dodatkowo należy wskazać, że w orzecznictwie utrwalony jest pogląd, że jeśli strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli dysponuje jakimkolwiek stałym miesięcznym dochodem lub wolnym od obciążeń majątkiem (tutaj gospodarstwie domowym), który może przynosić potencjalne pożytki, jak również służyć jako zabezpieczenie pożyczki czy kredytu, jeśli brak jest bieżących środków finansowych na ponoszenie określonych wydatków związanych z postępowaniem. Posiadanie wolnego od obciążeń prawami osób trzecich majątku, szczególnie nieruchomości, w zasadzie wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych (por. postanowienie NSA z dnia z dnia 14 stycznia 2014 r., II FZ 1599/13, publ. LEX nr 1452644). W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 260 § 1 P.p.s.a. w związku z art. 245 § 1 i § 3 oraz art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji.