I SA/Ol 272/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Wiesława Pierechod po rozpoznaniu w dniu 15 czerwca 2016r. na posiedzeniu niejawnym wniosku P. G. o zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi P. G. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia "[...]" nr "[...]" w przedmiocie: zobowiązania w podatku od towarów i usług za miesiące od sierpnia do grudnia 2011r. postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Wraz ze skargą kasacyjną od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 11 lutego 2016r. skarżący P. G. (dalej jako wnioskodawca, skarżący), reprezentowany przez pełnomocnika, wniósł wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Ze złożonego przez skarżącego formularza wniosku o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, iż prowadzi on wspólne gospodarstwo domowe z żoną. Z prowadzonej przez siebie działalności gospodarczej uzyskał miesięczny dochód w wysokości "[...]" zł netto za miesiąc luty 2016r. Wnioskodawca jest współwłaścicielem domu o powierzchni 100 m2 o szacunkowej wartości 250.000,00 zł, właścicielem budynku gospodarczego o powierzchni 50m2 o szacunkowej wartości 15.000,00 zł oraz niewykorzystywanych nieruchomości rolnych o łącznej powierzchni 3,06 ha i szacunkowej łącznej wartości 55.000,00 zł. Nadto jest właścicielem pojazdów mechanicznych w ilości – 22 szt., na które składają się ciągniki siodłowe w ilości – 8 szt., samochody ciężarowe w ilości – 1 szt., naczepy w ilości – 10 szt., przyczepy w ilości - 1 szt. i 2 samochody osobowe, z których część podlega zajęciu komorniczemu. Wnioskodawca wskazał na następujące wydatki: energia elektryczna – 1.161,62 zł, woda 150 zł, media 120 zł, leczenie żony 400 zł, ubezpieczenie 90 zł, opał 1.000 zł, śmieci 100 zł, odzież 200 zł, wydatki na żywność 1.000 zł, koszty eksploatacji auta 250 zł, środki czystości 100 zł. Ponadto wskazał na ponoszenie kosztów związanych ze spłatą kredytów (cztery umowy kredytowe) w łącznej wysokości średnio 18.677 zł miesięcznie. W uzasadnieniu wniosku skarżący wskazał na bardzo ciężką sytuację finansową spowodowaną wydaniem decyzji wzywających do zapłaty zaległego podatku VAT, akcyzy i opłaty paliwowej. Podniósł, iż brakuje mu środków na utrzymanie rodziny w związku z pogarszającymi się warunkami prowadzenia działalności gospodarczej oraz koniecznością spłaty kredytów. Dodał, że nie jest w stanie finansować kolejnych zobowiązań z przychodów firmy wobec czego posiada coraz większe zadłużenie wobec kontrahentów. Wskazał, iż firma jest na skraju bankructwa, zmniejszyła się liczba zatrudnionych pracowników, zmalały dochody, a koszty stale rosną. Posiadane środki transportu nie przedstawiają wysokiej wartości, auta wymagają ciągłej naprawy, z uwagi na swoją wiekowość, w związku z tym ponosi wysokie koszty naprawy. Pomimo wielokrotnych prób sprzedaży posiadanych ruchomości po niskich cenach nie znaleźli się chętni do ich zakupu. Wypracowywany dochód nie wystarcza na wszystkie pilne opłaty, nadto do firmy wpływają wezwania do zapłaty. W dodatkowym oświadczeniu złożonym na wezwanie referendarza sądowego w trybie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2016r., poz. 718 dalej cyt. jako p.p.s.a.) skarżący wyjaśnił, iż miesięczne jego wydatki wynoszą 6.125 zł, dodatkowo spłaca raty na rzecz Urzędu Skarbowego z tytułu nieodprowadzonego podatku przez mafię paliwową w wysokości średnio miesięcznie – 8.000 zł. Wyjaśnił także, że w okresie od 1.01.2015 do 20.04.2016r. nie uległ zmianie stan posiadanego majątku nieruchomego. Przedstawił również zestawienia posiadanych ruchomości niezbędnych do prowadzenia działalności gospodarczej, z którego wynika, że obecna wartość posiadanego majątku ruchomego wynosi 783.000 zł, przy czym składniki o wartości 455.000 zł zostały zabezpieczone w postępowaniu egzekucyjnym. Oświadczył, że środki uzyskane z kredytów bankowych przeznaczył na działalność gospodarczą, w większości na spłatę istniejących na tamten czas zobowiązań. Wyjaśnił, że nie korzysta z niczyjej pomocy finansowej, w związku z ponoszonymi wydatkami na utrzymanie gospodarstwa domowego. Przedłożył oświadczenie w zakresie wysokości spłacanych co miesięcznie rat kredytów i pożyczek, z którego wynika, że na ten cel wydatkuje 19.247,09 zł miesięcznie. Wskazał, że z tytułu opłat za usługi swoich pełnomocników uiścił wynagrodzenie w kwocie 3.500 zł oraz zobowiązał się wypłacić dodatkowe wynagrodzenie stanowiące 5% netto kwoty o jaką pomniejszone zostaną zobowiązania. Na potwierdzenie złożonego oświadczenia załączył kopię: faktur za energię elektryczną za okres 27.11.2015r. do 19.04.2016r., rachunek za wodę na kwotę 175,32 zł, dokumentację medyczną żony, potwierdzenia przelewów – szt. 21, wyciąg z rachunku bankowego w Banku A. SA za okres od 01.01.2016 r. do 25.04.2016r. z saldem -20.000 zł, wyciągi z rachunku bankowego prowadzonego przez Bank B. SA za okres od 01.01.2016r. do 31.03.2016r., wyciąg z rachunku bankowego C. Firma za okres od 04.01.2016r. do 22.04.2016r., z saldem na koniec tego okresu 4.296,47 zł., zestawienie roczne księgi za rok 2015, zestawienie roczne księgi za rok 2016, rozliczenie księgi przychodów i rozchodów za miesiące styczeń-marzec 2016r., deklaracje VAT-7 za styczeń-marzec 2016r., zestawienie wierzytelności "D." P. G. na dzień 26.04.2016r., trzy wezwania do zapłaty z okresu marzec 2016r. i kwiecień 2016r., umowę z dnia 18.06.2014 zwartą z profesjonalnymi pełnomocnikami. Postanowieniem referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie z dnia 20 maja 2016r. odmówiono skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Od powyższego postanowienia skarżący, reprezentowany przez pełnomocnika, w dniu 30 maja 2016r. (data wpływu do sądu), wniósł sprzeciw. W uzasadnieniu podniósł, że załączone przez niego dokumenty jednoznacznie obrazują jego sytuację finansową i wskazują na dochód jaki uzyskuje miesięcznie, który wręcz nie starcza na pokrycie wszelkich zobowiązań. Wskazał, że zaciągnął kredyty tylko i wyłącznie w celu spłaty należności publicznoprawnych wynikających z decyzji organów podatkowych i celnych, zaś posiadany przez niego majątek ruchomy stanowi de facto środki trwałe prowadzonej przez niego firmy, wobec czego nie ma możliwości ich sprzedaży bez uszczerbku dla prowadzonej działalności, nie posiada on zresztą ogromnej wartości, gdyż posiadane pojazdy są stare i dalece wyeksploatowane. Posiadane nieruchomości częściowo zaspokajają potrzeby mieszkaniowe skarżącego i jego rodziny, natomiast na posiadaną działkę rolną aktualnie dalece utrudnionym, o ile w ogóle możliwym, byłoby znalezienie kupca. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył , co następuje : W wyniku wniesienia sprzeciwu przeciwko postanowieniu Referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie z dnia 20 maja 2016r., straciło ono moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez Sąd na posiedzeniu niejawnym - art. 260 p.p.s.a., w brzmieniu obowiązującym przed dniem 15 sierpnia 2015r. Generalną zasadą postępowania przed sądami administracyjnymi jest konieczność ponoszenia przez strony kosztów postępowania związanych z udziałem w sprawie. Wyjątek od powyższej zasady wprowadza instytucja prawa pomocy. Zgodnie z art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wskazać należy, że prawo pomocy wywodzi swoją genezę z tzw. prawa ubogich, określanego też prawem ubóstwa lub nawet prawem o wspieraniu ubogich. Udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Burzy bowiem konstytucyjny obowiązek wynikający z art. 84 Konstytucji RP świadczenia ciężarów i świadczeń publicznych, do których zalicza się daniny publiczne w postaci kosztów sądowych na zasadzie równości i powszechności. Koszty procesu przerzucane są bowiem na innych i z tego tytułu instytucja prawa pomocy winna być traktowana jako wyjątek od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 p.p.s.a. (vide: postanowienie NSA z dnia 13 listopada 2013r., sygn. akt I FZ 385/13, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl) Celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie prawa do sądu osobom najuboższym, znajdującym się w wyjątkowo złej sytuacji materialnej, które całkowicie nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem. Stosując prawo pomocy nie można chronić czy też wzbogacać majątku osób prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. (vide postanowienia: NSA z dnia 29 listopada 2013r., sygn. akt II FZ 773/13; WSA w Poznaniu z dnia 16 października 2008r., sygn. akt I SA/Po 1433/07 ) . Dodatkowo podkreślenia wymaga fakt, że zgodnie z art. 246 § 1 i 2 p.p.s.a. ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Z użycia w tych przepisach określenia "gdy wykaże" wynika niezbicie, że to na stronie wnioskującej spoczywa obowiązek przekonania sądu, iż w jej przypadku zachodzą ustawowe przesłanki warunkujące przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, że to strona powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Jeżeli fakty, które podaje we wniosku, nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym strony, istnieją podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy (vide: postanowienia NSA z dnia 9 września 2004r., sygn. akt FZ 360/04, niepubl., z dnia 7 marca 2006r., sygn. akt OZ 211/06, niebubl.). To zatem strona ma przekonać rozpoznającego wniosek o przyznanie prawa pomocy, iż nie jest w stanie ponieść określonych kosztów postępowania. Składając formularz wniosku, powinna tym samym skrupulatnie go wypełnić, a w sytuacji, gdy zawarte w nim oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku i dochodach okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości (art. 255 p.p.s.a.), ma przedłożyć dodatkowe oświadczenia i dokumenty źródłowe pozwalające na zweryfikowanie złożonego przez nią oświadczenia i dokonanie oceny jej rzeczywistej sytuacji materialnej. Wybór żądanych dokumentów źródłowych uzależniony jest od indywidualnych okoliczności rozpoznawanej sprawy i pozostawiony został uznaniu rozpoznającego wniosek o przyznanie prawa pomocy. Podkreślić również należy, iż art. 255 p.p.s.a. stanowi podstawę do wezwania strony, a nie organów państwowych, czy też jakichkolwiek instytucji, do złożenia w zakreślonym terminie dodatkowych oświadczeń, czy też dokumentów źródłowych. Zwrócić należy także uwagę, że przepis art. 255 p.p.s.a. jest nie tylko podstawą prawną dla działań Sądu umożliwiających prawidłową ocenę sytuacji materialnej wnioskodawcy, ale regulacja ta pozwala także ubiegającemu się o przyznanie prawa pomocy na uzupełnienie wniosku w przypadku, kiedy okoliczności wskazane we wniosku nie okażą się wystarczające do stwierdzenia przesłanek z art. 246 § 1 p.p.s.a. O ile zatem nieprzeprowadzenie postępowania uzupełniającego co do rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych strony, w przypadku, gdy okoliczności przedstawione we wniosku budzą jakiekolwiek wątpliwości, jest istotną wadą postanowienia skutkującą jego uchyleniem, o tyle uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku takiego postępowania należy uznać za przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku informacji o przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie (vide: postanowienie NSA z 10 stycznia 2008 r., sygn. II FZ 540/07, niepubl.). Mając na uwadze powyższe wskazać należy, że przesłana przez skarżącego dokumentacja nie jest wystarczająca do przyjęcia, że istnieją podstawy do przyznania mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Z analizy przedłożonych przez skarżącego dokumentów wynika, że prowadzi on działalność gospodarczą, z której uzyskuje dochody oraz generuje wysokie przychody: w 2015 roku w kwocie "[...]" zł, natomiast za trzy pierwsze miesiące 2016r. uzyskał dochód w wysokości "[...]" zł. Podkreślić należy, że pomimo podnoszonych przez skarżącego trudności finansowych kwota przychodu – za rok 2015 wyniosła "[...]" zł, zaś za okres trzech miesięcy 2016r. – "[...]" zł oraz kwota stanowiąca koszt jego uzyskania – "[...]" zł (2015) i 241.388,48 zł – za okres trzech miesięcy 2016r. Z danych tych wynika, że firma skarżącego wykazuje wysokie obroty. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, że o potencjale do gromadzenia środków finansowych osób prowadzących działalność gospodarczą, a tym samym o dostępności środków finansowych pozwalających na pokrycie kosztów sądowych, decydują przede wszystkim uzyskiwane przychody z tytułu świadczonych usług bądź sprzedawanych towarów, a nie dochody (bądź strata) będące wynikiem różnicy pomiędzy przychodami a kosztami działalności, która z kolei jest skutkiem decyzji gospodarczych podejmowanych przez prowadzącego działalność gospodarczą (vide: postanowienie NSA z dnia 17 października 2011r., sygn. akt II FZ 542/11). Fakt ponoszenia kosztów działalności gospodarczej jest związany z istotą aktywności gospodarczej nastawionej na zysk, nie ma zatem podstaw do przerzucania konieczności ponoszenia kosztów sądowych na Skarb Państwa tylko z tego powodu, że koszty działalności są wysokie, generowane aktualną postawą przedsiębiorcy. Wskazać należy również na rozliczenia podatku od towarów i usług w za okres od stycznia 2016r. do marca 2016r., w których skarżący wykazał podstawę opodatkowania za styczeń 2016r. w wysokości "[...]" zł, za luty 2016r. w wysokości "[...]" zł, zaś za marzec 2016r. w wysokości "[...]" zł (deklaracje VAT-7). Wysokie są również kwoty nabycia towarów i usług – od kwoty "[...]" zł za styczeń 2016r. do "[...]" zł w lutym 2016r. Dane te wskazują na dynamiczność prowadzonej przez wnioskodawcę działalności gospodarczej, a w efekcie upoważniają do stwierdzenia, że wnioskodawca jest w stanie dysponować środkami, które mógłby również przeznaczyć na poniesienie kosztów sądowych w tej sprawie. O możliwościach finansowych skarżącego świadczy również fakt spłaty rat kredytów. Z przedstawionych bowiem oświadczeń wynika, że miesięczne wydatki wnioskodawcy z tego tytułu wynoszą 19.247,09 zł (spłata czterech kredytów). Wysokość spłacanych rat kredytu wskazuje na zdolności finansowe jakie posiada wnioskodawca, a tym samym w sposób obiektywny pokazuje jego stan majątkowy. Podkreślić przy tym należy, że wysokość rat kredytowych obciążających skarżącego, została ustalona w oparciu o możliwości finansowe kredytobiorcy, które to zostały ocenione przez profesjonalne instytucje finansowe badające nie tylko sytuację wnioskującego na moment udzielania kredytów ale również uwzględniające perspektywy spłaty udzielonego kredytu w dłuższym okresie czasu. Fakt udzielenia wnioskodawcy zatem wsparcia finansowego przez profesjonalny podmiot finansowy oznacza, że sytuacja finansowa wnioskodawcy jest na tyle dobra, iż gwarantuje terminową spłatę zaciągniętych zobowiązań wraz z pozostałymi kosztami bieżącego utrzymania w dłuższym okresie czasu. Sytuacji tej nie zmienia podkreślany przez skarżącego fakt, iż kredyty zaciągnął na spłatę należności publicznoprawnych. Obciążenia finansowe powstałe poprzez zaciągnięcie zobowiązań kredytowych są indywidualną decyzją strony i konieczność ponoszenia kosztów powstałych z tego tytułu nie może skutkować automatycznie przerzuceniem na Skarb Państwa ciężaru ponoszenia kosztów postępowań sądowych zainicjowanych przez strony, z wyjątkiem sytuacji związanych z zagrożeniem bytu skarżącego i jego rodziny. Składając wniosek o udzielnie kredytu wnioskodawca musiał podać cel na jaki przeznaczy środki, o które się ubiega. Otrzymanie zaś środków na ten cel wskazuje, iż instytucja finansowa uznała, że będzie on wstanie spłacić zaciągnięte zobowiązanie. Wskazać należy również, że zadeklarowane przez wnioskodawcę wydatki miesięczne znacząco przewyższają ujawniony przez wnioskodawcę dochód miesięczny. Skarżący zadeklarował spłatę zobowiązań z tytułu kredytów w wysokości łącznej 19.247,09 zł miesięcznie, dodatkowo ponosząc koszty utrzymania w wysokości 6.125 zł oraz spłacając zaległości podatkowe w kwocie, jak deklaruje ok. 8.000 zł miesięcznie, wydatkuje miesięcznie kwotę ok. 14.125 zł miesięcznie tylko na bieżące utrzymanie i spłatę zaległości podatkowej, nie wspominając już o spłacanych kwotach kapitału z tytułu zaciągniętych kredytów bankowych. Natomiast z przedstawionych dokumentów i wyjaśnień wnioskodawcy wynika, że uzyskał dochody na poziomie ok. "[...]" zł za miesiąc luty 2016r. – zaś z przedstawionych dokumentów wynika, że średni dochód za trzy miesiące w bieżącym roku wyniósł "[...]" zł miesięcznie. Tym samym wyjaśnienia wnioskodawcy, co do wysokości faktycznie uzyskiwanych dochodów oraz ponoszonych wydatków, rodzą uzasadnione wątpliwości. Skarżący nie wyjaśnił, czym spowodowane są te rozbieżności, z czego opłaca tak wysokie wydatki skoro deklaruje – dochód na poziomie ok. "[...]" zł miesięcznie, brak oszczędności i niekorzystanie z pomocy innych osób. Natomiast, jak już wskazywano, rozstrzygnięcie o udzieleniu stronie uprawnienia procesowego w postaci przejęcia przez Skarb Państwa finansowania jej udziału w sprawie, może zapaść jedynie na podstawie klarownie i zgodnie z prawdą przedstawionego oraz wewnętrznie spójnego stanu faktycznego. Sytuacja bowiem, w której zachodzą rozbieżności pomiędzy poszczególnymi dokumentami lub oświadczeniami, prowadzi do niemożności ustalenia rzeczywistego stanu faktycznego, a w konsekwencji do niewykazania przez stronę, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania, co w następstwie prowadzić musi do odmowy przyznania prawa pomocy. Dodatkowo w złożonym oświadczeniu skarżący wykazał, że posiada majątek. W przedmiotowej sprawie wykazał bowiem nieruchomość w postaci budynku mieszkalnego o powierzchni 100 m2 i wartości 250.000 zł, budynku gospodarczego o powierzchni 50 m2 i wartości 15.000 zł, dwóch działek rolnych o powierzchni 3,06 ha i wartości 55.000 zł. W orzecznictwie zaś sądów administracyjnych przyjmuje się, że posiadanie majątku, wyklucza możliwość uzyskania zwolnienia od kosztów sądowych. Stan majątkowy to nie tylko zasób gotówki znajdujący się w posiadaniu strony, lecz również środki finansowe ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym. Analizując przedstawione przez wnioskodawcę okoliczności Sąd doszedł do przekonania, że w stosunku do osoby posiadającej majątek, spłacającej co miesiąc raty kredytu o wartości ponad 19.000 zł oraz prowadzącej działalność gospodarczą we wskazanych wyżej rozmiarach nie sposób utożsamić z osobami ubogimi, do których adresowane jest prawo pomocy. Tym samym, w oparciu tylko o te informacje, należy stwierdzić, że skarżący nie spełnia warunków do przyznania mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, która na obecnym etapie postępowania ogranicza się do wpisu od skargi kasacyjnej w wysokości 1.000 zł. Sąd oceniając sytuację skarżącego wziął również pod uwagę inne postępowania i konieczności poniesienia kosztów sądowych w tych sprawach. W związku z powyższym na zasadzie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. w zw. z art. 260 p.p.s.a, orzeczono jak w sentencji postanowienia.