I SA/Ol 292/16

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie Anna Ambroziak po rozpoznaniu w dniu 29 lipca 2016r. na posiedzeniu niejawnym wniosku A.P. o ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi A.P na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia "[...]" Nr "[...]" w przedmiocie: odmowy umorzenia należności z tytułu składek postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym w postaci ustanowienia adwokata WSA/post.1 - sentencja postanowienia Wyrokiem z dnia 29 czerwca 2016 r. sygn. akt I SA/Ol 292/16 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie, oddalił skargę A.P., na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia "[...]"., w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek. Wnioskiem z dnia 05 lipca 2016 r. złożonym na urzędowym formularzu PPF, obowiązującym od dnia 29.08.2015 r., według wzoru określonego w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 19 sierpnia 2015 r. (Dz. U. z 2015 r. poz. 1257), skarżący A.P. zwrócił się o przyznanie prawa pomocy. Wypełniając formularz wniosku wnioskodawca, nie zakreślił w rubryce 4 "Wnoszę o" zakresu żądania. W uzasadnieniu wniosku stwierdził, że jego obecna sytuacja materialna nie pozwala mu ponieść kosztów wniesienia kasacji od wyroku tut. Sądu. Wyjaśnił, że z uwagi na stan zdrowia nie może podjąć pracy zarobkowej, w związku z czym nie pracuje, nie korzysta również z pomocy społecznej. Oświadczył, że koszty jego utrzymania ponosi żona. Nadto złożył oświadczenie, że prowadzi wspólne gospodarstwo z żoną A.P. Nie posiada majątku, nie uzyskuje dochodów. W rubryce 8 formularza "stan majątkowy osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym" oświadczył, że podpisał intercyzę małżeńską. Wskazał, że ponosi wydatki na leczenie w kwocie ok. 350 zł. W związku z brakiem wypełnienia każdej niezacienionej rubryki urzędowego formularza wniosku, pismem z dnia 08 lipca 2016 r. wezwano skarżącego do usunięcia ww. braku formalnego, pod rygorem pozostawienia wniosku bez rozpoznania, na podstawie art. 257 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2016r. , poz. 718 dalej cyt. jako "p.p.s.a."). Jednocześnie na podstawie art. 255 p.p.s.a., wezwano stronę do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez złożenie dodatkowych oświadczeń i przedłożenie dokumentów źródłowych w zakresie okoliczności dotyczących jej stanu majątkowego, które mogą mieć wpływ na ocenę zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy. W odpowiedzi na wezwanie skarżący złożył wypełniony formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy PPF na nieobowiązującym już od 29.08.2016 r. wzorze, w którym w rubryce 5 "Uzasadnienie" stwierdził m.in., że "obecna sytuacja finansowa nie pozwala mu ponieść kosztów opłacenia adwokata". Nadto ponownie oświadczył, że z uwagi na stan zdrowia nie może podjąć pracy zarobkowej, w związku z czym nie pracuje, nie korzysta z pomocy społecznej. Koszty jego utrzymania pokrywa żona. Nadto wskazał, że jego "dokładna" sytuacja finansowa została zbadana przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych i znajduje się w aktach sprawy. Wyjaśnił, że z uwagi na złą sytuację finansową przed ślubem zawarł intercyzę małżeńską. Nadto wnioskodawca oświadczył, że jego żona odmawia podania żądanych informacji, nie jest bowiem stroną postępowania. Oświadczył również, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną A.P., która też jest właścicielem domu o powierzchni 120 m2. Na wstępie rozważań stwierdzić należy, że na podstawie art.258 § 2 pkt 5 p.p.s.a wnioskodawca został zobowiązany do uzupełnienia braków formalnych wniosku z dnia 05.07.2016 r. poprzez wskazanie zakresu żądania. W tym celu została wnioskodawcy przesłana wraz z wezwaniem, kopia złożonego przez skarżącego formularza PPF z dnia 05.07.2016 r. Odpowiadając na to wezwanie wnioskodawca przedłożył wypełniony formularz wniosku PPF nieobowiązujący od dnia 29.08.2015r. Niemniej jednak uwzględniając oświadczenie wnioskodawcy złożone na tymże formularzu, jak i treść art. 239 pkt 1 lit. e p.p.s.a., uznano, że wniosek skarżącego dotyczy ustanowienia adwokata tj. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Rozpoznając niniejszy wniosek wskazać należy, iż zgodnie z treścią przepisu art. 245 § 1 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części, albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków, lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego, lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.), w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Powołane przepisy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 p.p.s.a. Instytucję prawa pomocy należy stosować wyjątkowo, a więc w stosunku do osób ubogich, niemających jakichkolwiek stałych źródeł dochodów, czy też posiadających je, jednak w wysokości niewystarczającej na zaspokojenie nawet podstawowych potrzeb. W przypadku prawa pomocy mamy do czynienia z pomocą Budżetu Państwa osobom, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przesłanki przyznania prawa pomocy są przy tym określone ogólnie, a więc uznaniu sądu pozostawił ustawodawca ocenę przedstawionych we wniosku okoliczności przemawiających, zdaniem strony, za rozstrzygnięciem korzystnym dla niego. Dodatkowo podkreślenia wymaga fakt, że zgodnie z art. 246 § 1 i 2 p.p.s.a. ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Z użycia w tych przepisach określenia "gdy wykaże" wynika niezbicie, że to na stronie wnioskującej spoczywa obowiązek przekonania sądu, iż w jej przypadku zachodzą ustawowe przesłanki warunkujące przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, że to strona powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Jeżeli fakty, które podaje we wniosku, nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym strony, istnieją podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy (vide: postanowienia NSA z dnia 9 września 2004r., sygn. akt FZ 360/04, niepubl., z dnia 7 marca 2006r., sygn. akt OZ 211/06, niepubl.). To zatem strona ma przekonać rozpoznającego wniosek o przyznanie prawa pomocy, iż nie jest w stanie ponieść określonych kosztów postępowania. Składając formularz wniosku, powinna tym samym skrupulatnie go wypełnić, a w sytuacji, gdy zawarte w nim oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku i dochodach okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości (art. 255 p.p.s.a.), ma przedłożyć dodatkowe oświadczenia i dokumenty źródłowe pozwalające na zweryfikowanie złożonego przez nią oświadczenia i dokonanie oceny jej rzeczywistej sytuacji materialnej. Wybór żądanych dokumentów źródłowych uzależniony jest od indywidualnych okoliczności rozpoznawanej sprawy i pozostawiony został uznaniu rozpoznającego wniosek o przyznanie prawa pomocy. W pierwszej kolejności stwierdzić należy, iż lakoniczne oświadczenie wnioskodawcy – złożone na urzędowym formularzu PPF jak i nie przedstawienie dodatkowych wyjaśnień i dokumentów źródłowych na wezwanie w trybie art. 255 spowodowało, że nie mogą one być uznane za wyczerpujące i rzetelne, co powoduje, że nie jest możliwe ustalenie rzeczywistych możliwości majątkowych skarżącego. W tym zakresie wskazać przede wszystkim należy, iż nie można ustalić w sposób jednoznaczny ani tego jaka jest wysokość miesięcznych dochodów wnioskodawcy i jego rodziny, ani tego jak przedstawiają się jego wydatki, które można zaliczyć do kategorii niezbędnych dla utrzymania. Skarżący nie wskazuje ani w formularzu PPF ani w dodatkowym oświadczeniu jaka jest miesięczna wysokość dochodów jego gospodarstwa domowego, które prowadzi wspólnie z żoną, ani nawet tego, jaką kwotą miesięcznie dysponują na wydatki związane z utrzymaniem. W tym zakresie wnioskodawca twierdzi, że wprawdzie prowadzi wspólne gospodarstwo domowe żona, jednakże nie posiada żadnych nieruchomości i zamieszkuje w domu żony, z którą pozostaje w rozdzielności majątkowej, która to pokrywa całe koszty utrzymania. Pamiętać przy tym trzeba, iż skarżący nie przedstawia żadnych informacji na temat wydatków związanych z mieszkaniem i jego eksploatacją, a także innych wydatków bytowych, zarówno swoich, jak i żony, poza kwotą 350 zł jaką wydatkuje na leczenie. Odmowę udzielenia wyjaśnień w tym zakresie argumentuje podpisaniem intercyzy małżeńskiej i odmową udzielnie takich informacji przez współmałżonkę. W ocenie referendarza sądowego, nieudzielenie odpowiedzi w tym zakresie uniemożliwia jakiekolwiek ustalenie czy i ewentualnie w jakim zakresie wnioskodawca spełnia warunki do przyznania prawa pomocy. Odnosząc się zaś do podniesionej rozdzielności majątkowej małżonków, przypomnieć należy ugruntowane już stanowisko orzecznictwa, iż przy badaniu przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., należy wziąć pod uwagę, że zgodnie z art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm., zwanej dalej: "k.r.o.") małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy i z tego obowiązku nie zwalnia pozostawanie w rozdzielności majątkowej (vide: postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04). Zatem okoliczność pozostawania skarżącego w rozdzielności majątkowej z żoną nie może uzasadniać zaniechania oceny sytuacji materialnej strony. Stosownie bowiem do art. 27 k.r.o., małżonkowie są obowiązani, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. W razie ustanowienia rozdzielności majątkowej, małżonkowie nadal obowiązani są do zaspokajania potrzeb rodziny. Wykazanie zatem sytuacji materialnej obojga małżonków, przynajmniej w zakresie wystarczającym do scharakteryzowania rzeczywistych możliwości płatniczych małżonka domagającego się dofinansowania z budżetu państwa, jest w postępowaniu w przedmiocie przyznania prawa pomocy konieczne (por. postanowienie NSA z dnia 9 czerwca 2015 r., sygn. akt I GZ 313/15 wszystkie powołane orzeczenia dostępne w CBOSA: www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Nie kwestionując zatem prawa do takiego uregulowania wzajemnej sytuacji majątkowej małżeńskiej, jak również prawa do odmowy podania informacji przez jednego ze współmałżonków obrazujących stan jego majątkowego posiadania, zauważyć tylko należy, że okoliczność ta nie może prowadzić do przyjęcia, że ocena wniosku przeprowadzana będzie z wyłączeniem możliwości majątkowych współmałżonka. Skoro zatem skarżący nie udziela informacji na temat stanu majątkowego swojej żony, osiąganych przez nią dochodów, posiadanych zasobów pieniężnych, czy rachunków bankowych, to okoliczność ta wpływa negatywnie na ocenę wniosku. Mając na uwadze powyższe stwierdzić należało, iż wnioskodawca nie przedstawił istotnych dla oceny wniosku informacji dotyczących sytuacji rodzinnej i majątkowej swojej i żony. W konsekwencji uznać należało, iż nie wykazał on, że ustawowa przesłanka przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata wystąpiła w odniesieniu do jego osoby. Przywołane na wstępie regulacje uprawniają do żądania złożenia nie tylko dodatkowego oświadczenia, ale przede wszystkim do żądania przedłożenia określonych dokumentów (art. 255 p.p.s.a.). W postanowieniu z 27 lipca 2011 r. o sygn. akt II OZ 650/11 podkreślono, iż w orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, że niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia oraz dokumentacji dotyczącej jej sytuacji materialnej uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, jak również nierzetelne ich wykonanie, jest przeszkodą wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji wyłącza możliwość przyznania jej prawa pomocy w żądanym zakresie (por. postanowienia NSA z dnia 5 września 2005 r., sygn. akt II FZ 414/05 oraz z dnia 14 września 2005 r., sygn. akt II FZ 575/05). Odmowę przyznania prawa pomocy uzasadnia także sytuacja, gdy strona podaje fakty, które nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym strony (por. postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04). W jednym z ostatnich orzeczeń Naczelny Sąd Administracyjny podniósł, iż wybiórcze przedstawienie dokumentów pozbawia Sąd możliwości oceny rzeczywistych zdolności płatniczych skarżącego (por. postanowienie NSA z dnia 13 stycznia 2016 r. o sygn. akt II GZ 916/15). Należy również podkreślić, że referendarz sądowy nie jest zobowiązany do prowadzenia dochodzenia w sytuacji, gdy dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego nie są znane mimo istniejącego po stronie skarżącego ciężaru wykazania przesłanek prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 8 stycznia 2014 r. o sygn. akt II GZ 774/13). Oceniając zatem wniosek skarżącego w kontekście przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym referendarz sądowy uznał, że nie wykazał on tego, że spełnia ustawowe przesłanki uprawniające do skorzystania z prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Przede wszystkim stwierdzić należy, że wnioskodawca nie przedstawił istotnych dla oceny wniosku zarówno oświadczeń jak i dokumentów, tym samym uniemożliwił dokonanie porównania wysokości obciążeń finansowych, z jakimi winien się liczyć w postępowaniu sądowym, z jego rzeczywistymi możliwościami płatniczymi. Na marginesie odnosząc się do stwierdzenia wnioskodawcy, iż jego sytuacja materialna została zbadana przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych i odpowiednie dokumenty znajdują się w aktach sprawy, referendarz sądowy wyjaśnia, że przesłanki przyznania prawa pomocy zostały uregulowane w art. 246 p.p.s.a. odrębnie. Jest to zatem instytucja samodzielna, w celu zaś ustalenia czy wnioskodawca spełnia warunki do skorzystania z tego uprawnienia koniecznej jest przeprowadzenie postępowania w tym zakresie. Zatem tylko posiłkowo, w wyjątkowych sytuacjach można byłoby dokonać ustaleń na potrzeby prawa pomocy w oparciu o inne materiały dowodowe zgromadzone np. w aktach sprawy. Jednakże w przedmiotowej sprawie nie było takiej możliwości, gdyż z akt sprawy wynika, że także na wezwanie ZUS z dnia 30.12.2015 r. wnioskodawca nie udzielił wyjaśnień. W konsekwencji stwierdzić należy, że skarżący był zobowiązany do przedstawienia w sposób rzetelny i jednoznaczny wszelkich danych odnoszących się do jego sytuacji finansowej jak i jego współmałżonki, dokumentujących okoliczności, które wskazałyby na to, że bez przyznania prawa pomocy, strona pozbawiona zostałaby możliwości skorzystania z konstytucyjnego prawa do sądu, czego nie dokonał. W związku z tym, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a, orzeczono jak w sentencji.