I SA/Ol 483/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Kantecka po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 29 września 2015 r. wniosku M. M. o przyznanie prawa pomocy - zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego L. O. w sprawie ze skargi M. M. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia "[...]" Nr "[...]" w przedmiocie: zobowiązania w podatku dochodowym od osób fizycznych postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia radcy prawnego. WSA/post.1 - sentencja postanowienia I SA/Ol 483/15 Uzasadnienie M. M. (zwana także skarżącą, wnioskodawczynią) w związku z zamiarem złożenia skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie zwróciła się o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego L. O. Ze złożonego przez wnioskodawczynię formularza wniosku o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynikało, iż prowadzi ona wspólne gospodarstwo domowe z dorosłym synem. Uzyskuje dochód z tytułu emerytury w wysokości 840 zł, jej syn D. M. otrzymuje rentę inwalidzką w wysokości 820 zł. Łączny dochód rodziny wynosi 1.660 zł. Wnioskodawczyni wskazała, iż zarówno ona jak i jej syn nie posiadają jakiegokolwiek majątku nieruchomego, ruchomego zasobów pieniężnych. Argumentując trudną sytuację materialną wnioskodawczyni wskazała, że jest osobą starszą (76 lat), schorowaną, a jej jedynym źródłem utrzymania jest emerytura, która w znacznej części przeznaczana jest na leki. Wskazała, iż zamieszkuje z synem w mieszkaniu córki. Posiadane środki pozwalają jej jedynie na skromne przeżycie. Na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2012r. , poz. 270 ze zm. dalej cyt. jako "p.p.s.a."), pismem z dnia 3 lipca 2015 r. skarżąca wezwana została do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez złożenie dodatkowych oświadczeń: - przedłożenia odpisu dokumentu potwierdzającego tytuł prawny do lokalu, w którym wnioskodawczyni zamieszkuje (O., ul. "[...]"), bądź oświadczenia w tym zakresie (tj. czy lokal ten wynajmuje, zamieszkuje nieodpłatnie, zamieszkuje u kogoś jeżeli tak to na jakich zasadach, tj. jak osoby współzamieszkujące partycypują w kosztach utrzymania mieszkania, lub inne), - wyjaśnień, w formie pisemnego oświadczenia w zakresie szczegółowego zestawienia stałych miesięcznych wydatków związanych z utrzymaniem własnym wnioskodawczyni i osób pozostających z nią we wspólnym gospodarstwie domowym (np. rachunki za gaz, energię elektryczną, wodę, telefon, TV, Internet, ogrzewanie, wywóz odpadów, koszty wyżywienia, ubrania, środków czystości, ewentualne koszty eksploatacji samochodu, ew. koszty leczenia, lekarstw, rehabilitacji, ew. raty pożyczek, kredytów, ubezpieczeń, wysokość płaconych podatków itp.), przedłożenia odpisów dokumentów potwierdzających ponoszone wydatki za okres od 1.04.2015 r. do 30.06.2015 r., - wyjaśnień, w formie pisemnego oświadczenia czy wnioskodawczyni i jej syn posiadają rachunki bankowe, w przypadku odpowiedzi twierdzącej przedłożenia wyciągów i wykazów z wszystkich posiadanych rachunków bankowych posiadanych przez ww. osoby, z okresu ostatnich trzech miesięcy (1.04.2015r. do 30.06. 2015r.), bądź oświadczenia przez każdą z osób o braku rachunków, - wyjaśnień, w formie pisemnego oświadczenia czy wnioskodawczyni pozostaje w związku małżeńskim, w przypadku odpowiedzi twierdzącej oświadczenia o wysokości miesięcznych dochodów netto współmałżonka ze wskazaniem źródeł, z których dochód jest uzyskiwany (pozostawanie w rozdzielności majątkowej nie zwalnia małżonków z obowiązku wzajemnej pomocy względem siebie); w przypadku orzeczenia separacji pomiędzy małżonkami nadesłania odpisu orzeczenia sądowego w tym przedmiocie; - w przypadku pozostawania w związku małżeńskim przedłożenia wyciągów i wykazów z wszystkich posiadanych rachunków bankowych, lokat terminowych posiadanych przez współmałżonka za okres ostatnich trzech miesięcy (od 1.04.2015r. do 30.06.2015r.); - wyjaśnień, w formie pisemnego oświadczenia czy wnioskodawczyni zamieszkuje z mężem, jeżeli tak czy prowadzi z nim wspólne gospodarstwo domowe; - wyjaśnień w formie pisemnego oświadczenia o posiadanym przez wnioskodawczynię i jej syna majątku: nieruchomościach (podania ich rodzaju, powierzchni i położenia), ruchomościach, przedmiotach wartościowych o wartości większej niż 5000 zł (w przypadku pojazdów podania ich marki, modelu i roku produkcji), zasobach pieniężnych, oszczędnościach, papierach wartościowych, w okresie od 1.01.2012 r. do 25.06.2015 r., w przypadku zbycia lub nabycia w tym okresie jakiegoś składnika majątku należy wskazać tytuł prawny oraz kwotę zakupu, ewentualnie cenę sprzedaży (wskazanie przeznaczenia środków uzyskanych ze sprzedaży), - kopii decyzji Dyrektora Izby Skarbowej z dnia "[...]", mającej być przedmiotem skargi wnioskodawczyni. Odpowiadając na powyższe wezwanie wnioskodawczyni wyjaśniła, że mieszkanie w którym zamieszkuje mieści się w domu należącym do jej córki M. D. Dom należy w ¾ części do jej córki, natomiast w ¼ części do jej zięcia. Wskazała, że przekazała córce na to mieszkanie 190.000 zł w formie darowizny w 2010r. Pieniądze uzyskała ze sprzedaży mieszkania mieszczącego się na ul. "[...]", które z kolei zakupiła za pieniądze uzyskane ze sprzedaży mieszkania przy ul. ‘[...]". Córka umożliwiła jej w zamian zamieszkiwanie w tym domu i zobowiązała się do opieki nad matką. Wyjaśniła, iż nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego z córką, która pokrywa większość wydatków związanych z utrzymaniem domu. Podniosła, że ponosi duże wydatki na leki oraz utrzymanie, jednak mimo to stara się pomagać córce w miarę swoich możliwości w uiszczaniu opłat. Wnioskodawczyni ponosi następujące opłaty – telefon 50 zł, koszty wyżywienia, środki czystości 1000-1200 zł, koszty leczenia, leków 250 zł, koszty ubezpieczenia 150 zł kwartalnie, raty pożyczek A. S.A. – około 300 zł tygodniowo. Wskazała również, że posiada rachunek bankowy z synem w Banku B., syn posiada rachunek w Banku C. i ma tam debet w wysokości 2.200 zł. Wnioskodawczyni wyjaśniła, iż nie mieszka z mężem i nie prowadzi z nim wspólnego gospodarstwa domowego ponieważ ma orzeczoną sądową separację. Wskazała, iż ani ona ani jej syn nie posiadają żadnych nieruchomości, samochodu, przedmiotów wartościowych oraz zasobów pieniężnych, oszczędności, a także papierów wartościowych. Dodała, iż jej emerytura wynosi 894,24 zł, renta syna wynosi 839,76 zł, a wynagrodzenie z tytułu pracy 1.239,16 zł. Podniosła, iż ma przyznaną I grupę inwalidzką. Do złożonego oświadczenia załączono kserokopię potwierdzenia przelewu kwoty 190.000 zł, którą skarżąca przekazała na rzecz córki, kserokopię faktury za telefon w wysokości 22,11 zł oraz 44,87 zł (faktura "[...]"), kserokopię pokwitowania zapłaty z tytułu ubezpieczenia D. w wysokości 54 zł i 57,84 zł, dwie kserokopie dowodów spłaty pożyczki w A. na kwotę 80 zł i 200 zł z dnia 6 lipca 2015r., wyciąg z rachunku bankowego którego właścicielem jest skarżąca i jej córka, wyciąg z rachunku bankowego syna, kserokopię wyroku Sądu Okręgowego w O. orzekającego separację pomiędzy wnioskodawczynią, a jej mężem z dnia 29 maja 2007r., kserokopię wypisu z treści orzeczenia z dnia 13 grudnia 1994r. dotyczącego zaliczenia wnioskodawczyni do I grupy inwalidów, kserokopię wypisu z treści orzeczenia z dnia 30 czerwca 1997r. dotyczącego zaliczenia syna wnioskodawczyni do drugiej grupy inwalidów, kserokopię orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z dnia 20 września 2010r. w przedmiocie zaliczenia syna wnioskodawczyni do znacznego stopnia niepełnosprawności, kserokopię decyzji Dyrektora Izby Skarbowej z dnia "[...]". Ponadto załączono fakturę VAT nr 388/15 za leki wystawioną na syna wnioskodawczyni opiewającą na kwotę 147 zł data sprzedaży 8 czerwca 2015r., fakturę VAT nr 387/2015 za leki wystawioną na syna wnioskodawczyni opiewającą na kwotę 96,73 zł data sprzedaży 2 lipca 2015r., dwa paragony fiskalne na zakup leków z dnia 17 kwietnia 2015r. na kwotę 29,14 zł oraz z dnia 5 maja 2015r. na kwotę 53,38 zł. Przedłożono również dwa zaświadczenia z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 8 lipca 2015r. potwierdzające wysokość pobieranej przez wnioskodawczynię i jej syna emerytury i renty, odpowiednio w wysokości 894,24 zł i 839,76 zł. Postanowieniem z dnia 24 lipca 2015 r. sygn. akt I SO/Ol 2/15 Starszy referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia radcy prawnego. Nie zgadzając się z ww. postanowieniem, skarżąca złożyła sprzeciw podnosząc, że kwota którą powinna uiścić stanowi istotny uszczerbek utrzymania koniecznego dla niej i jej syna. Skarżąca podniosła, iż nie jest w stanie poczynić oszczędności, gdyż dokłada córce do opłat ( w zależności od sytuacji - 200 lub 300 zł.), szczególnie w okresach wzmożonych wydatków na gaz, wodę lub światło. Ponadto podniosła, iż do wniosku dołączyła tylko niektóre faktury oraz rachunki za leki, gdyż nie zawsze pamięta o tym, aby poprosić o nie lub też zatrzymać paragon. Skarżąca podkreśliła, że bierze dużo leków, zaś koszty z tym związane są stałym, niezbędnym elementem jej wydatków. Następnie wnioskodawczyni podniosła, że wcześniej brała kredyty ze względu na trudną sytuację (teraz są one tylko przedłużane), w szczególności kiedy jej syn nie pracował oraz na przeprowadzenie niezbędnych remontów w zajmowanym mieszkaniu. Ponadto skarżąca podniosła, że jej córka ze względu na własne problemy nie posiada środków finansowych na pokrycie jej zobowiązania (mąż córki nie posiada stałego zatrudnienia i utrzymanie domu należy do niej). Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie, zważył co następuje: W razie wniesienia sprzeciwu, zgodnie z art. 260 p.p.s.a. (w brzmieniu obowiązującym przed 15 sierpnia 2015 r. zgodnie z art. 2 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Dz.U. z 2015 r., poz. 658), postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc. Zatem wniosek strony skarżącej o przyznanie prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia radcy prawnego podlega ponownemu rozpatrzeniu. Zgodnie z treścią przepisu art. 246 §1 pkt 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, w przypadku gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Natomiast stosownie do pkt 2 §1 art. 246 ustawy, przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W myśl art. 245 § 3 p.p.s.a., prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Rozpatrując wniosek skarżącej podnieść należy, że przyznanie prawa pomocy stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów sądowych przez strony postępowania, a w związku z tym nie może być stosowane powszechnie. Jak stwierdził bowiem Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 10 stycznia 2005r. (sygn. akt FZ 478/04, niepublik.) opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia wynikającego z art. 84 ustawy zasadniczej. Dlatego, muszą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby czy osób na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia. Zaznaczyć przy tym trzeba, że ciężar udowodnienia okoliczności wskazujących na brak możliwości poniesienia kosztów postępowania spoczywa na stronie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy. Wnioskodawca powinien zatem wykazać, że jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że nie jest w stanie pokryć kosztów procesu we własnym zakresie. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest bowiem formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to sprowadzać się powinna do przypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie jej udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. W pierwszej kolejności należy wskazać, iż rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy obejmujący m.in. zwolnienie od kosztów sądowych, Sąd miał na uwadze wysokość należnego wpisu od skargi, który w przedmiotowej sprawie wynosi 1.310 zł (stosownie do § 1 pkt 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz. U. nr 221, poz. 2193 ze zm.). Z formularza wniosku o przyznania prawa pomocy oraz przedstawionych dokumentów wynika natomiast, że skarżąca jest osobą starszą, schorowaną, ponoszącą stałe wydatki na leki oraz pomagająca w miarę swoich możliwości córce w uiszczaniu opłat. We wspólnym gospodarstwie domowym pozostaje z synem. Koszty utrzymania rodziny wnioskodawczyni (poza spłacaną pożyczką), takie jak: telefon, koszty wyżywienia, ubezpieczenie i leki wynoszą około 1550 zł. Skarżąca nie ponosi przy tym części kosztów utrzymania związanych z utrzymaniem domu, które ponoszone są przez jej córkę. Skarżąca nie może liczyć na pomoc córki w uiszczeniu wpisu od skargi do sądu. Z przedstawionych dokumentów wynika również, że syn posiada rachunek w Banku C.. i ma tam debet w wysokości 2.200 zł. Zdaniem Sądu, przedstawiona we wniosku sytuacja rodzinna oraz finansowa skarżącej nie pozwala jednak na przyjęcie, iż w sprawie zachodzą szczególne okoliczności pozwalające na skuteczne ubieganie się o przyznanie prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. W badanej bowiem sprawie, skarżąca nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Natomiast podnoszone przez skarżącą w sprzeciwie zarzuty nie mogą stanowić przesłanek do pozytywnego rozpatrzenia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Przede wszystkim należy podnieść, że z przedłożonych przez skarżącą dokumentów wynika, że sytuacja bytowa wnioskodawczyni i jej rodziny jest stabilna. Z wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika bowiem, że wnioskodawczyni wraz z synem osiąga stałe i regularne dochody z tytułu emerytury i renty. Dodatkowo, syn wnioskodawczyni uzyskuje dodatkowy dochód z tytułu wynagrodzenia za pracę w wysokości 1.239 zł. Łączny zatem dochód dwuosobowej rodziny wynosi około 2.972 zł netto. Dochody te wystarczają na zaspokojenie wszystkich wykazanych przez wnioskodawczynię potrzeb rodziny, w tym także na spłatę pożyczki zaciągniętej w A. w wysokości około 1.200 zł miesięcznie (300 zł tygodniowo). Rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy Sąd uwzględnił, że wnioskodawczyni zaciągnęła pożyczkę w kwocie 6.942, 56 zł, natomiast jej syn w wysokości 14.719,70 zł. Zauważyć należy, iż wnioskodawczyni w uzasadnieniu sprzeciwu wyjaśniła, że pożyczki zaciągała gdy była w trudnej sytuacji oraz na potrzeby przeprowadzenia remontów w zajmowanym mieszkaniu. Jednakże w ocenie Sądu, fakt spłaty prywatnoprawnych zobowiązań nie może mieć pierwszeństwa przez należnymi kosztami sądowymi, które stanowią zobowiązania publicznoprawne. Wskazać przy tym należy, że skarżąca nie przedstawiła żadnych dokumentów mogących potwierdzić okoliczności przez nią wskazane, a więc czy zaciągnięte przez stronę oraz jej syna pożyczki zostały wydatkowane na wskazane w sprzeciwie cele czy też na inne cele. Sąd nie neguje samego faktu, iż zaciągniecie pożyczek mogło mieć na celu polepszenie sytuacji bytowej, czy też mieszkaniowej wnioskodawczyni. Jednakże spłata zobowiązań cywilnoprawnych jest istotną okolicznością, którą Sąd musi uwzględnić rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Przyznanie prawa pomocy stanowi bowiem odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów sądowych przez strony postępowania, a w związku z tym nie może być stosowane powszechnie. Dlatego, prawo pomocy musi być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby, czy osób na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia. Skoro zatem skarżąca może ponosić koszty spłacanych rat pożyczek w wysokości 1.200 zł miesięcznie, to może również poczynić oszczędności tytułem niezbędnych kosztów postępowania. Jest to tym bardziej istotne gdy uwzględni się, że z przedłożonych przez skarżącą dokumentów wynika, że podstawowe potrzeby życiowe wnioskodawczyni ma zaspokojone, czy to poprzez możliwość zamieszkiwania u córki, czy też poprzez wysokość dochodu rodziny. W ocenie Sądu, poniesienie przez skarżącą kosztów sądowych, nie spowoduje uszczerbku w koniecznym utrzymaniu skarżącej i jej rodziny. Należy bowiem zaznaczyć, że prawo pomocy może być przyznane wyłącznie wtedy, gdy uiszczenie kosztów zagrozi możliwości zapewnienia potrzeb życiowych, rozumianych jako obiektywnie niezbędne. Nie chodzi tu zatem o utrzymanie na określonym poziomie, zwykłym dla wnioskodawcy i o wpływ polegający na obniżeniu tego poziomu (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 marca 2013 r., sygn. akt I FPP 2/13, LEX nr 1299247). Ponadto podkreślić należy, że możliwość przyznania prawa pomocy występuje, gdy wnioskodawca nie jest w stanie obiektywnie ponieść kosztów postępowania. Nie dotyczy natomiast sytuacji subiektywnego przekonania o braku możliwości uiszczenia takich kosztów (por. postanowienie NSA z dnia 29 października 2010 r. sygn. akt I FZ 323/10, dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Koszty sądowe należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie rodziny, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami (postanowienie NSA z dnia 24 listopada 2011 r., sygn. akt II OZ 1125/11, publ. https://cbois.nsa.gov.pl/). Skarżąca powinna zatem poczynić oszczędności, które mogłaby przeznaczyć na uiszczenie ewentualnych kosztów sądowych. Biorąc powyższe pod uwagę uznać należało, że sytuacja finansowa i majątkowa wnioskodawczyni i jej rodziny, nie jest na tyle trudna, aby uzasadniała pomoc państwa w zakresie uiszczenia za nią kosztów postępowania sądowego oraz kosztów ustanowienia pełnomocnika. Ponadto należy zwrócić uwagę, że brak ustanowienia radcy prawnego nie wywoła negatywnych konsekwencji w stosunku do skarżącej. Należy zauważyć, że Sąd sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej, pod względem zgodności z prawem i nie jest związany granicami skargi. Oznacza to, że Sąd nie jest związany, zawartymi w skardze wnioskami skarżącej, wyznaczającymi zakres zaskarżenia. Sąd z urzędu ocenia czy organy administracyjne zastosowały wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i zarzutów podniesionych w skardze (art. 134 p.p.s.a.). Wskazane uregulowania gwarantują zatem, że niezależnie od błędnie lub nieudolnie formułowanych przez skarżącą zarzutów czy braku jego zaangażowania w postępowanie sądowoadministracyjne, akt będący przedmiotem zaskarżenia zostanie wszechstronnie przez Sąd zbadany pod względem jego zgodności z prawem. W tym stanie rzeczy, nieznajdując usprawiedliwionych podstaw do przyznania prawa pomocy, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie, na podstawie art. 260 w związku z art. 246 §1 pkt 1 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.