I SA/Ol 75/11

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie Anna Ambroziak po rozpoznaniu w dniu 21 lutego 2011 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku K. B. o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie doradcy podatkowego w sprawie ze skargi K. B. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej z dnia "[...]" Nr "[...]" w przedmiocie: odmowy zwolnienia z egzekucji składników majątkowych postanawia: 1. przyznać prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych 2. odmówić ustanowienia doradcy podatkowego K. B. w złożonej skardze zawarła także wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie doradcy podatkowego w osobie K. D. Wniosek o przyznanie prawa pomocy złożyła także na urzędowym formularzu wniosku PPF. Z uzasadnienia złożonego wniosku wynika, że od sześciu lat, po śmierci męża samodzielnie prowadzi działalność gospodarczą, z której dochód stanowi jedyne źródło utrzymania w wysokości ok. 2.100 zł brutto miesięcznie. We wspólnym gospodarstwie domowym pozostaje sama z dwojgiem uczących się dzieci w wieku 19 i 15 lat, które otrzymują rentę rodzinną w łącznej kwocie 677,36 zł miesięcznie. Wnioskodawczyni wraz z dziećmi posiada dom o powierzchni 160 m2, niezabudowaną działkę rolną o powierzchni 2,4 ha oraz działkę zabudowaną i niezabudowaną o łącznej powierzchni 1,6116 ha, na których prowadzi działalność gospodarczą. Podkreśliła, że posiadane nieruchomości to stare zniszczone budynki, wymagające remontów. Urząd Skarbowy oraz Izba Celna dokonały wpisu hipoteki przymusowej na poczet przyszłych zobowiązań jak również zabezpieczeń na wyposażeniu i urządzeniach budynków. Ma w sposób ciągły zablokowane konto bankowe przez co nie może otrzymać choćby najmniejszego kredytu, żeby wspomóc firmę w płynności finansowej lub coś kupić czy usprawnić, a nawet wyremontować. Dodatkowo spłaca dwa kredyty w łącznej wysokości ok. 1.500 zł miesięcznie, które zaciągnęła jeszcze przed kontrolą na rozwój działalności gospodarczej. Ponadto wskazała, że jej stałe wydatki obejmują: kredyt w rachunku bieżącym - 30.000 zł, kredyt pomostowy – 8.000 zł, podatek od nieruchomości – 9.000 zł, koszty utrzymania rodziny (energia ok. 200 zł, ogrzewanie ok. 400 zł, woda ok. 90 zł, gaz ok. 45 zł, telefon ok. 120 zł, środki czystości ok. 150 – 200 zł, dojazdy do szkoły ok. 120 zł, wyżywienie ok. 900 zł, do tego dochodzą sezonowe wydatki na leki, przybory szkolne, książki, odzież, obuwie). Uzasadniając wniosek o ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika stwierdziła, że przyznanie takiej pomocy pozwoliłoby na "złapanie oddechu" i na poświęcenie czasu dla dzieci. Nadto wyjaśniła, że toczące się postępowania są trudne, długotrwałe, kosztowne oraz wymagają dużej wiedzy podatkowej. Rozpoznając niniejszy wniosek zważono, co następuje Zgodnie z art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) zwana dalej w skrócie p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.), w zakresie częściowym gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Powołane przepisy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 p.p.s.a. Strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy musi zatem uprawdopodobnić, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie. W przypadku prawa pomocy mamy do czynienia z pomocą Budżetu Państwa osobom, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przesłanki przyznania prawa pomocy są przy tym określone ogólnie, a więc uznaniu sądu pozostawił ustawodawca ocenę przedstawionych we wniosku okoliczności przemawiających, zdaniem strony, za rozstrzygnięciem korzystnym dla niego. Należy zauważyć, że ciężar dowodu spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie prawa pomocy. Wnioskodawca powinien zatem wykazać, że jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że nie jest w stanie pokryć kosztów procesu we własnym zakresie. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to sprowadzać się powinna do przypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie jej udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Należy ponadto zauważyć, że opłaty sądowe, do których zalicza się także wpis, stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienie od ponoszenia tego rodzaju danin stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. Na wstępie niniejszych rozważań przyznać należy, iż sytuacja majątkowa skarżącej nie pozwala jej na uiszczenie kosztów sądowych. W niniejszej sprawie uznano, że skarżąca wykazała przesłanki do zastosowania w jej przypadku prawa pomocy w zakresie częściowym w postaci zwolnienia od wpisu sądowego. Na podstawie przedstawionych we wniosku oświadczeń uznać bowiem należy, że sytuacja majątkowa, rodzinna i osobista skarżącej jest niewątpliwie trudna. Taki wniosek wywieść należy przede wszystkim z porównania wysokości uzyskiwanego dochodu i ponoszonych wydatków, co z kolei nakazuje przyjąć, że skarżąca nie posiada wolnych środków, pozwalających na zapłatę należnych kosztów sądowych. Wpływu na taką ocenę nie może mieć to, iż K.B. posiada majątek w postaci nieruchomości o łącznej powierzchni 1,6116 ha. Zauważyć bowiem należy, iż jest on wykorzystywany do prowadzenia działalności gospodarczej, z której dochód stanowi główne źródło utrzymania trzyosobowej rodziny. Zbycie tego majątku w celu ewentualnego opłacenia kosztów sądowych, godziłoby w podstawy egzystencji wnioskodawczyni, jak i pozostających na jej utrzymaniu dzieci. Z uwagi zaś na ustanowione zabezpieczenia, nie jest możliwym zaciąganie przez stronę nowych zobowiązań. W sytuacji więc, gdy skarżąca K. B. obiektywnie nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych, przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych jest uzasadnione. Natomiast ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika, którego koszty uczestnictwa w sprawie w imieniu skarżącej miałby ponieść budżet państwa, nie mieści się, w ocenie orzekającego, w pojęciu niezbędnych kosztów postępowania, w szczególności w postępowaniu przed sądem administracyjnym I instancji. Sąd (referendarz sądowy) decydując o udzieleniu stronie prawa pomocy w tym zakresie, musi przede wszystkim kierować się przesłankami z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., a więc brakiem jakichkolwiek środków na pokrycie kosztów sądowych, ale również odnośnie wniosku o przyznanie pełnomocnika procesowego z urzędu, orzekający powinien uwzględnić procesową konieczność jego powołania. W tym aspekcie Sąd (referendarz sądowy) bierze pod uwagę, w szczególności aktualne stadium postępowania, dotychczasowy sposób postępowania strony przed sądem, konieczność posiadania szczególnych uprawnień przy wykonywaniu czynności procesowych (przymus adwokacko-radcowski) jak i charakter rozpatrywanej sprawy. Mając powyższe na względzie nie znaleziono podstaw do uwzględnienia wniosku strony o ustanowienie pełnomocnika z urzędu w osobie doradcy podatkowego. Zwrócić również należy uwagę na stanowisko wyrażone już w tym zakresie przez Naczelny Sąd Administracyjny w sprawach o sygn. akt I GZ 218/10 i sygn. akt I GZ 219/10, iż na tym etapie postępowania jego udział nie jest konieczny. Jak trafnie zauważył NSA w cyt. postanowieniach, skarżąca w sposób prawidłowy wniosła skargę na decyzję Dyrektora Izby Celnej, zatem zainicjowane zostało postępowanie sądowe, zaś w jego toku Sąd rozpoznający sprawę, stosownie do treści art. 6 p.p.s.a., powinien udzielać stronie występującej bez adwokata lub radcy prawnego (profesjonalnego pełnomocnika) potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczać ją o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań, co w praktyce oznacza, iż nie zostanie naruszone konstytucyjne prawo strony do obrony. Na marginesie należy stwierdzić, iż niewątpliwie prowadzenie postępowania sądowoadministracyjnego wymaga nakładów czasu ze strony skarżącej, jednakże fakt ten nie może wpływać na ocenę przyznania skarżącej pomocy w postaci przyznania profesjonalnego pełnomocnika. Podkreślić należy, że przyznanie skarżącej zwolnienia od kosztów sądowych już stanowi przerzucenie ciężaru poniesienia kosztów na ogół społeczeństwa, brak jest podstaw aby również i koszty ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika miał ponosić Budżet Państwa tym samym ogół obywateli. Dodatkowo wskazać należy, iż powyższy pogląd nie jest odosobniony w praktyce orzeczniczej NSA, w postanowieniu z dnia 20.06.2008 r. Sygn. akt II OZ 625/08 LEX nr 493568, Sąd stwierdził, że ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika z urzędu następuje tylko wówczas gdy brak profesjonalnej pomocy prawnej może pozbawić stronę możliwości obrony swoich praw. Takie niebezpieczeństwo nie zachodzi w postępowaniu przed wojewódzkim sądem administracyjnym z uwagi na gwarancje procesowe przewidziane w art. 134 § 1 i art. 140 § 1 p.p.s.a. Podobne stanowisko wyrażono w postanowieniu z dnia 23.06.2009 r., sygn. akt I FZ 139/09 (orzeczenie dostępne w Internecie pod adresem: http://orzeczenia.nsa. gov.pl), w którym NSA stwierdził m.in., że "nie do zaakceptowania byłby pogląd, że trudna sytuacja materialna, uzasadniająca zwolnienie od kosztów sądowych, w każdej sprawie musi skutkować ustanowieniem dla Strony profesjonalnego pełnomocnika. To do sądu badającego okoliczności sprawy, kierującego się doświadczeniem życiowym oraz zasadami logiki, należy ocena całokształtu spawy". Dlatego też, nawet potencjalne trudności związane z ustanowieniem profesjonalnego pełnomocnika z wyboru, z uwagi na wyjątkowy charakter prawa pomocy, jego finansowanie ze środków publicznych i ich ograniczoną wysokość – nie mogą uzasadniać generowania po stronie Skarbu Państwa dodatkowych wydatków tam, gdzie nie ma takiej rzeczywistej potrzeby. W związku z tym na podstawie art. 246 §1 pkt 2 p.p.s.a. w oparciu o art. 258§2 pkt 7 p.p.s.a. orzec należało jak w sentencji.