I SA/Ol 792/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Błesiński po rozpoznaniu w dniu 22 grudnia 2014r. na posiedzeniu niejawnym wniosku R. P. o przyznanie prawa pomocy w postaci częściowego zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi R. P. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia "[...]" Nr "[...]" w przedmiocie: zobowiązania podatkowego w podatku od towarów i usług za miesiące: czerwiec, sierpień, wrzesień, grudzień 2009r. postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych . R. P. (dalej jako wnioskodawczyni, skarżąca), reprezentowana przez pełnomocnika, wniosła skargę na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia "[...]" w przedmiocie zobowiązania podatkowego w podatku od towarów i usług za miesiące : czerwiec, sierpień, wrzesień, grudzień 2009r. Zarządzeniem z dnia 21 października 2014r. pełnomocnik skarżącej wezwany został do uiszczenia wpisu sądowego w wysokości 1.500 zł. W odpowiedzi na wezwanie skarżąca wniosła wniosek o przyznanie prawa pomocy w postaci częściowego zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu złożonego wniosku podniesiono, iż wnioskodawczyni prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe, nie posiada żadnego majątku i utrzymuje się z emerytury w wysokości 649,56 zł brutto. W uzasadnieniu wnioskodawczyni wskazała, że nie jest w stanie uiścić jednorazowo wpisu w kwocie 1.500 zł. Świadczenie emerytalne, które otrzymuje zostało zajęte zgodnie z tytułem wykonawczym z dnia "[...]". Z uwagi na wiek (ma 66 lat) przekazała synowi i synowej budynek mieszkalny w stanie surowym wraz z gruntem w zamian za dożywocie. Oprócz emerytury nie posiada innych źródeł dochodu. Do wniosku dołączono kopię przekazu pocztowego potwierdzającego wypłatę świadczenia emerytalnego w kwocie 571, 10 zł. Postanowieniem referendarza Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 7 listopada 2014r. roku odmówiono skarżącej przyznania prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych. Od powyższego postanowienia skarżąca wniosła sprzeciw w uzasadnieniu którego podniosła, że dla osoby fizycznej nie prowadzącej działalności gospodarczej nie mają znaczenia zdarzenia przeszłe. Referendarz sądowy nie podjął czynności zmierzających do faktycznego wyjaśnienia sytuacji materialnej i rodzinnej strony. Tym samym, rozstrzygając co do meritum sprawy nie dokonano żadnej analizy dochodów w przeliczeniu na członków rodziny i to bez rzeczywistych obciążeń i stałych wydatków rodziny tj. kosztów koniecznego utrzymania. Na mocy art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2012r., poz. 270 ze zm., dalej jako p.p.s.a.) wezwano pełnomocnika skarżącej do uzupełnienia złożonego wniosku o złożenie dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego wnioskodawczyni. W odpowiedzi na wezwanie nadesłano: - zaświadczenie z banku, z którego wynika, że w ciągu ostatnich 6 miesięcy na rachunku bankowym nie było obrotów , - oświadczenia strony o braku zaciągania kredytów i posiadania polis na życie, zajęcia świadczenia emerytalnego, przeznaczeniu pieniędzy uzyskanych ze sprzedaży nieruchomości na bieżące utrzymanie, przede wszystkim na budowę domu i posesji, wspieranie finansowe dzieci, którym pomogła wybudować domy, - zawiadomienie o zajęciu prawa majątkowego stanowiącego świadczenie z zaopatrzenia emerytalnego oraz z ubezpieczenia społecznego u dłużnika zajętej wierzytelności będącego organem rentowym dokonanego w stosunku do wnioskodawczyni w wysokości 84.601,31 zł, - tytuł wykonawczy z dnia "[...]" z tytułu podatku od towarów i usług, - fakturę za zużycie energii elektrycznej za okres 13.09.2014r.-19.11.2014r. w wysokości 548,88 zł, - faktury za wodę i ścieki za okres od 21.06.2014r. do 18.10.2014r. w wysokości 173,34 zł, - potwierdzenia uiszczenia opłaty za wywóz nieczystości stałych za X, XI, XII w wysokości 27 zł, - przekaz pocztowy potwierdzający wypłatę świadczenia emerytalnego za listopad 2014r. w wysokości 422,23 zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył , co następuje : W razie wniesienia sprzeciwu, zgodnie z art. 260 p.p.s.a. postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a wniosek o przyznanie prawa pomocy podlega rozpoznaniu przez Sąd. Generalną zasadą postępowania przed sądami administracyjnymi jest konieczność ponoszenia przez strony kosztów postępowania związanych z udziałem w sprawie (art. 199 p.p.s.a.). Wyjątek od powyższej zasady wprowadza instytucja prawa pomocy. Zgodnie z art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wskazać należy, że prawo pomocy wywodzi swoją genezę z tzw. prawa ubogich, określanego też prawem ubóstwa lub nawet prawem o wspieraniu ubogich. Udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Burzy bowiem konstytucyjny obowiązek wynikający z art. 84 Konstytucji RP świadczenia ciężarów i świadczeń publicznych, do których zalicza się daniny publiczne w postaci kosztów sądowych na zasadzie równości i powszechności. Koszty procesu przerzucane są bowiem na innych i z tego tytułu instytucja prawa pomocy winna być traktowana jako wyjątek od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 p.p.s.a. (vide: postanowienie NSA z dnia 13 listopada 2013r., sygn. akt I FZ 385/13, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl) Celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie prawa do sądu osobom najuboższym (w tym również osobom prawnym oraz innym jednostkom organizacyjnym), znajdującym się w wyjątkowo złej sytuacji materialnej, które całkowicie nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem. Stosując prawo pomocy nie można chronić czy też wzbogacać majątku osób prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. Dodatkowo podkreślenia wymaga fakt, że zgodnie z art. 246 § 1 i 2 p.p.s.a. ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Z użycia w tych przepisach określenia "gdy wykaże" wynika niezbicie, że to na stronie wnioskującej spoczywa obowiązek przekonania sądu, iż w jej przypadku zachodzą ustawowe przesłanki warunkujące przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, że to strona powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Jeżeli fakty, które podaje we wniosku, nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym strony, istnieją podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy (vide: postanowienia NSA z dnia 9 września 2004r., sygn. akt FZ 360/04, niepubl., z dnia 7 marca 2006r., sygn. akt OZ 211/06, niebubl.). To zatem strona ma przekonać rozpoznającego wniosek o przyznanie prawa pomocy, iż nie jest w stanie ponieść określonych kosztów postępowania. Składając formularz wniosku, powinna tym samym skrupulatnie go wypełnić, a w sytuacji, gdy zawarte w nim oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku i dochodach okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości (art. 255 p.p.s.a.), ma przedłożyć dodatkowe oświadczenia i dokumenty źródłowe pozwalające na zweryfikowanie złożonego przez nią oświadczenia i dokonanie oceny jej rzeczywistej sytuacji materialnej. Wybór żądanych dokumentów źródłowych uzależniony jest od indywidualnych okoliczności rozpoznawanej sprawy i pozostawiony został uznaniu rozpoznającego wniosek o przyznanie prawa pomocy. Podkreślić również należy, iż art. 255 p.p.s.a. stanowi podstawę do wezwania strony, a nie organów państwowych, czy też jakichkolwiek instytucji, do złożenia w zakreślonym terminie dodatkowych oświadczeń, czy też dokumentów źródłowych. Zwrócić należy także uwagę, że przepis art. 255 p.p.s.a. jest nie tylko podstawą prawną dla działań Sądu umożliwiających prawidłową ocenę sytuacji materialnej wnioskodawcy, ale regulacja ta pozwala także ubiegającemu się o przyznanie prawa pomocy na uzupełnienie wniosku w przypadku, kiedy okoliczności wskazane we wniosku nie okażą się wystarczające do stwierdzenia przesłanek z art. 246 § 1 p.p.s.a. O ile zatem nieprzeprowadzenie postępowania uzupełniającego co do rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych strony, w przypadku, gdy okoliczności przedstawione we wniosku budzą jakiekolwiek wątpliwości, jest istotną wadą postanowienia skutkującą jego uchyleniem, o tyle uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku takiego postępowania należy uznać za przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku informacji o przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie (vide: postanowienie NSA z 10 stycznia 2008 r., sygn. II FZ 540/07, niepubl.). Dodatkowo sąd wziął pod uwagę również okoliczności wynikające z akt administracyjnych, z których wynika, że w roku 2003 skarżąca umową darowizny przekazała córce J. M. zabudowaną nieruchomość rolną o powierzchni 19,7776 ha, w zamian córka darowała matce niezabudowaną nieruchomość rolną o powierzchni 15,9573 ha (k. 28-32 akt administracyjnych). W okresie od 2004r do 2012r skarżąca dokonała sprzedaży części posiadanych gruntów, po uprzednim podziale jednej z działek na 74 nowe działki. Z wykazu informacji o czynnościach majątkowych R. P. ( k. 5 – 12 akt administracyjnych) wynika iż skarżąca w 2009r sprzedała część działek za łączną kwotę 230.000 zł, w 2010r. sprzedała kolejne działki za łączną kwotę 644.700 zł, w 2011r za łączną kwotę 570.725 zł, a w 2012r. sprzedała następne działki za kwotę 634.100 zł. W roku 2011 przekazała umową darowizny środki pieniężne w wysokości 120.000 zł na rzecz E. J. (k. 7). Łącznie w latach 2009 -2012 dokonała sprzedaży 54 działek za kwotę 2.079.525,00 zł. Uwzględniając powyższe wskazać należy, że mając na uwadze wskazywane we wniosku o prawo pomocy okoliczności, przedłożone dokumenty i okoliczności faktyczne wynikające z akt administracyjnych, Sąd doszedł do wniosku, że skarżąca nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie. Wskazywane przez wnioskodawczynię okoliczności zajęcia emerytury i braku posiadania innego majątku, z którego mogłaby pokryć koszty sądowe w niniejszej sprawie nie mogą automatycznie stanowić podstawy do przyznania jej prawa pomocy. Dopiero, bowiem analiza całokształtu sytuacji materialnej i życiowej wnioskodawcy w powiązaniu ze wskazywanymi trudnościami finansowymi mogą stanowić podstawę do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wykazanie wszystkich tych okoliczności, co już wykazywano powyżej, spoczywa jednak na osobie wnioskującej o przyznanie jej prawa pomocy. Lakoniczne oświadczenia dotyczące sytuacji majątkowej wnioskodawczyni i to pomimo wezwania w trybie art. 255 p.p.s.a., rodzi wątpliwości co do rzetelności złożonego przez nią oświadczenia. To zaś powoduje, iż nie jest możliwe stwierdzenie w sposób nie budzący wątpliwości, czy wnioskodawczyni spełnia przesłankę uzasadniającą przyznanie jej prawa pomocy nie tylko we wnioskowanym przez nią zakresie, ale i ewentualnie w węższym zakresie. Z zestawienia wskazywanych przez wnioskodawczynię dochodów (świadczenie za listopad w wysokości 422,23 zł) z wskazywanymi wydatkami za: prąd (548,88 zł za 2 miesiące), wodę i ścieki (173,34 zł za 4 miesiące), śmieci (27 zł za 3 miesiące) wynika, że do dyspozycji wnioskodawczyni pozostaje kwota ok. 104 zł miesięcznie. Od tej kwoty (104 zł) należy odjąć jeszcze również wydatki na np. na żywność, odzież, środki czystości, leczenie itp., których jednakże wnioskodawczyni nie wymieniła i nie podała ich wysokości. Zgodzić należy się z poglądem wyrażonym we wniesionym sprzeciwie, że oceniając sytuację majątkową strony należy podjąć czynności zmierzające do faktycznego wyjaśnienia sytuacji materialnej i majątkowej strony. Ten obowiązek jest jednak ściśle powiązany z obowiązkiem strony do rzeczywistego wykazania zarówno dochodów jak i wydatków. To bowiem wyłącznie wnioskodawczyni posiada wiedzę na temat jej aktualnej sytuacji majątkowej. Sąd nie podziela również twierdzeń skarżącej, iż dla osoby fizycznej nie prowadzącej działalności gospodarczej nie mają znaczenia zdarzenia przeszłe. Nie sposób bowiem pominąć faktu, iż skarżąca była właścicielką znacznego majątku nieruchomego składającego się z gruntów rolnych o powierzchni 15,95 ha i w okresie od 2004r. do 2012r. dokonała sprzedaży części posiadanych gruntów, po uprzednim podziale jednej z działek na 74 nowe działki. Jak ustalono na podstawie akt administracyjnych skarżąca w wyżej wymienionym okresie sprzedała 54 działki osiągając z tego tytułu znaczny zysk. Z wykazu informacji o czynnościach majątkowych R. P. ( k. 5 – 12 akt administracyjnych) wynika iż skarżąca w 2009r. sprzedała część działek za łączną kwotę 230.000 zł, w 2010r. sprzedała kolejne działki za łączną kwotę 644.700 zł, w 2011r. za łączną kwotę 570.725 zł, a w 2012r. sprzedała następne działki za kwotę 634.100 zł. Tym samym w latach 2009 - 2012 dokonała sprzedaży działek za łączną kwotę 2.079.525,00 zł. Wprawdzie obecnie wnioskodawczyni nie posiada żadnego majątku, jednakże jak wykazano wyżej w latach 2009 – 2012 sprzedała działki, uzyskując ze sprzedaży kwotę ponad 2 mln złotych tj, kwotę wielokrotnie przewyższającą kwotę wpisu od skargi w niniejszej sprawie. Zdaniem rozpoznającego niniejszy wniosek, wyżej wskazana kwota umożliwiała skarżącej zabezpieczenie środków pieniężnych na ewentualne kwestionowanie decyzji organów podatkowych, w tym również na koszty sądowe. Jak wskazała sama wnioskodawczyni w złożonym oświadczeniu z dnia 5 grudnia 2014r. pieniądze uzyskane ze sprzedaży nieruchomości zostały przeznaczone na bieżące utrzymanie, a przede wszystkim na budowę domów dla dzieci. Dom który posiadała w stanie surowym wraz z gruntem, jak wynika z formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy przekazała synowi i synowej w zamian za dożywocie. Stwierdzić zatem należy, iż w sytuacji wyżej opisanego rozdysponowania majątkiem, trudno przerzucić obowiązek finansowania postępowania sądowoadministracyjnego prowadzonego w indywidualnej sprawie skarżącej na ogół obywateli. Dlatego też w okolicznościach niniejszej sprawy zasadne jest stwierdzenie, iż pomocy w zakresie uiszczenia kosztów sądowych czy ich części, skarżąca może również oczekiwać ze strony swoich dzieci, co nie pozostawałoby w sprzeczności z art. 87 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym "rodzice i dzieci obowiązani są wspierać się wzajemnie". Powyższe uzasadnia bowiem fakt darowania synowi majątku nieruchomego, a także wcześniejszego wspomagania finansowo dzieci ze środków uzyskanych ze sprzedaży działek. Mając na uwadze powyższe stwierdzić należy, iż skarżąca nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie. Z tych względów na podstawie art. 254 § 1 i art. 260 p.p.s.a. Wojewódzki Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji postanowienia.