I SA/Ol 848/10

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie Anna Ambroziak po rozpoznaniu w dniu 23 lutego 2011 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku A. G. o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi A. G. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]" Nr "[...]" w przedmiocie: odrzucenia zarzutów w postępowaniu egzekucyjnym postanawia: 1. przyznać prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, 2. odmówić ustanowienia adwokata. Wnioskiem z dnia 19 stycznia 2011 r. A. G. złożonym na urzędowym formularzu wniosku PPF wniosła o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Z uzasadnienia złożonego wniosku wynika, że prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, utrzymuje się z zasiłku celowego przyznanego przez MOPS w wysokości 200 zł oraz korzysta z pomocy rodziców. Oświadczyła, że z posiadanego majątku w postaci: domu o powierzchni 110 m2, mieszkania o powierzchni 60 m2 oraz współwłasności w użytkowaniu wieczystym nieruchomości położonej w miejscowości P. prowadzona jest egzekucja komornicza. Podkreśliła, że od 07.2008 r. jest bez środków do życia z uwagi na trwający konflikt ze wspólnikiem. Wskazała, iż prowadzone są postępowania karne, karno-skarbowe oraz cywilne. Do wniosku załączyła odpis decyzji MOPS przyznającej prawo do zasiłku celowego w kwocie 200 zł. Na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, referendarz sądowy może zażądać od strony złożenia dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W niniejszej sprawie z możliwości tej skorzystano i wystosowano do strony skarżącej wezwanie z dnia 26.01.2011 r. W wezwaniu tym zwrócono się o złożenie dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych w terminie siedmiu dni takich jak: a) wyjaśnień dotyczących niezgodności pomiędzy treścią złożonego oświadczenia na formularzu wniosku, a treścią decyzji MOPS, b) oświadczenia o posiadanych ruchomościach i nieruchomościach w okresie od 01.01.2009 r. do 19.01.2011 r., oraz odpisów dokumentów potwierdzających fakt zajęcia komorniczego posiadanych nieruchomości, c) przedłożenie wyciągów i wykazów z posiadanych kont i lokat bankowych za ostatnie sześć miesięcy br., d) oświadczenia o wysokości ponoszonych kosztów związanych z bieżącym utrzymaniem gospodarstwa domowego wraz z odpisami dokumentów potwierdzających wysokość ponoszonych wydatków, e) przedłożenie innych dokumentów, oświadczeń mogących potwierdzić w ocenie skarżącej trudną sytuację materialną i życiową. W odpowiedzi na wezwanie skarżąca oświadczyła, że do grudnia 2010r. zamieszkiwała z synem, obecnie zaś prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Nadto przedłożyła odpisy dokumentów potwierdzających wszczęcie egzekucji komorniczej. Dodatkowo oświadczyła, że opłaty za energię elektryczną wynoszą ok. 80 zł miesięcznie, koszty te opłacają rodzice wnioskodawczyni. Nadto wyjaśniła, że czynsz za mieszkanie wynosi 422 zł miesięcznie, przy czym od roku nie płaci. Poza zasiłkiem celowym w kwocie 200 zł, otrzymuje również pomoc rzeczową w postaci żywności. Rozpoznając niniejszy wniosek zważono, co następuje Zgodnie z art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.), w zakresie częściowym gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Powołane przepisy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 p.p.s.a. Strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy musi zatem uprawdopodobnić, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie. W przypadku prawa pomocy mamy do czynienia z pomocą Budżetu Państwa osobom, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przesłanki przyznania prawa pomocy są przy tym określone ogólnie, a więc uznaniu sądu pozostawił ustawodawca ocenę przedstawionych we wniosku okoliczności przemawiających, zdaniem strony, za rozstrzygnięciem korzystnym dla niego. Należy zauważyć, że ciężar dowodu spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie prawa pomocy. Wnioskodawca powinien zatem wykazać, że jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że nie jest w stanie pokryć kosztów procesu we własnym zakresie. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to sprowadzać się powinna do przypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie jej udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Należy ponadto zauważyć, że opłaty sądowe, do których zalicza się także wpis, stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienie od ponoszenia tego rodzaju danin stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. Na wstępie niniejszych rozważań przyznać należy, iż sytuacja majątkowa skarżącej nie pozwala jej na uiszczenie kosztów sądowych, w tym wpisu sądowego w wysokości 100 zł. W niniejszej sprawie uznano, że skarżąca wykazała przesłanki do zastosowania w jej przypadku prawa pomocy w zakresie częściowym w postaci zwolnienia od wpisu sądowego. Na podstawie przedstawionych we wniosku oświadczeń uznać bowiem należy, że sytuacja majątkowa, rodzinna i osobista skarżącej jest niewątpliwie trudna. Skarżąca nie uzyskuje dochodów, z których mogłaby opłacić należne koszty sądowe, zaś prowadzone postępowanie egzekucyjne uniemożliwia jej dysponowanie posiadanym majątkiem. W sytuacji więc, gdy skarżąca obiektywnie nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych, przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych jest uzasadnione. Natomiast ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika, którego koszty uczestnictwa w sprawie w imieniu skarżącej miałby ponieść budżet państwa, nie mieści się, w ocenie orzekającego, w pojęciu niezbędnych kosztów postępowania, w szczególności w postępowaniu przed sądem administracyjnym I instancji. Sąd (referendarz sądowy) decydując o udzieleniu stronie prawa pomocy w tym zakresie, musi przede wszystkim kierować się przesłankami z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., a więc brakiem jakichkolwiek środków na pokrycie kosztów sądowych, ale również odnośnie wniosku o przyznanie pełnomocnika procesowego z urzędu, orzekający powinien uwzględnić procesową konieczność jego powołania. W tym aspekcie Sąd (referendarz sądowy) bierze pod uwagę, w szczególności aktualne stadium postępowania, dotychczasowy sposób postępowania strony przed sądem, konieczność posiadania szczególnych uprawnień przy wykonywaniu czynności procesowych (przymus adwokacko-radcowski) jak i charakter rozpatrywanej sprawy. Mając powyższe na względzie nie znaleziono podstaw do uwzględnienia wniosku strony o ustanowienie pełnomocnika z urzędu w osobie adwokata. Zwrócić również należy uwagę na stanowisko wyrażone w tym zakresie przez Naczelny Sąd Administracyjny w sprawach o sygn. akt I GZ 218/10 i sygn. akt I GZ 219/10, iż na tym etapie postępowania jego udział nie jest konieczny. Jak trafnie zauważył NSA w cyt. postanowieniach, w sytuacji gdy "skarżąca w sposób prawidłowy wniosła skargę na decyzję Dyrektora Izby Celnej, zatem zainicjowane zostało postępowanie sądowe, zaś w jego toku Sąd rozpoznający sprawę, stosownie do treści art. 6 p.p.s.a., powinien udzielać stronie występującej bez adwokata lub radcy prawnego (profesjonalnego pełnomocnika) potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczać ją o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań, co w praktyce oznacza, iż nie zostanie naruszone konstytucyjne prawo strony do obrony". Dodatkowo wskazać należy, iż powyższy pogląd nie jest odosobniony w praktyce orzeczniczej NSA, w postanowieniu z dnia 20.06.2008 r. Sygn. akt II OZ 625/08 LEX nr 493568, Sąd stwierdził, że ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika z urzędu następuje tylko wówczas gdy brak profesjonalnej pomocy prawnej może pozbawić stronę możliwości obrony swoich praw. Takie niebezpieczeństwo nie zachodzi w postępowaniu przed wojewódzkim sądem administracyjnym z uwagi na gwarancje procesowe przewidziane w art. 134 § 1 i art. 140 § 1 p.p.s.a. Podobne stanowisko wyrażono w postanowieniu z dnia 23.06.2009 r., sygn. akt I FZ 139/09 (ww. orzeczenia dostępne w Internecie pod adresem: http://orzeczenia.nsa. gov.pl), w którym NSA stwierdził m.in., że "nie do zaakceptowania byłby pogląd, że trudna sytuacja materialna, uzasadniająca zwolnienie od kosztów sądowych, w każdej sprawie musi skutkować ustanowieniem dla strony profesjonalnego pełnomocnika. To do sądu badającego okoliczności sprawy, kierującego się doświadczeniem życiowym oraz zasadami logiki, należy ocena całokształtu spawy". Dlatego też, nawet potencjalne trudności związane z ustanowieniem profesjonalnego pełnomocnika z wyboru, z uwagi na wyjątkowy charakter prawa pomocy, jego finansowanie ze środków publicznych i ich ograniczoną wysokość – nie mogą uzasadniać generowania po stronie Skarbu Państwa dodatkowych wydatków tam, gdzie nie ma takiej rzeczywistej potrzeby. W związku z tym na podstawie art. 246 §1 pkt 2 p.p.s.a. w oparciu o art. 258§2 pkt 7 p.p.s.a. orzec należało jak w sentencji.