II SA/Ol 307/11

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie Agnieszka Bińczyk po rozpoznaniu w dniu 28 listopada 2012 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku A. Z. o ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi A. Z. na decyzję Dyrektora Okręgowego Służby Więziennej z dnia "[...]" Nr "[...]" w przedmiocie wyrównania nagrody rocznej za 2008 r. postanawia odmówić zmiany postanowienia Referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie z dnia 6 lipca 2012 r., sygn. akt II SA/Ol 307/11. We wniosku z dnia 30 maja 2012 r. (data nadania - k. 41) A. Z. wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie wskazanego imiennie adwokata (k. 36-37, k. 47-48). Zgodnie z oświadczeniem o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, wnioskodawca sam prowadzi gospodarstwo domowe. W rubryce nr 7.1. ("Nieruchomości") wykazał dom o powierzchni "111,54 m2 przeznaczony do rozbiórki", mieszkanie o powierzchni ok. 36 m2 oraz nieruchomość rolną o powierzchni 0,59 ha, która jak wskazał nie przynosi żadnych pożytków finansowych. Podniósł, iż jest osobą ubogą, bezrobotną, bez oszczędności, środków finansowych i dochodów. W związku z powyższym nie stać go na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania, "[...]". Do przedmiotowego wniosku wnioskodawca załączył zaświadczenie potwierdzające, że został zarejestrowany jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku oraz wydruki z rachunku bankowego (3 strony), potwierdzające brak posiadania na tym rachunku środków pieniężnych, umożliwiających pokrycie kosztów postępowania. W wyniku rozpoznania przedmiotowego wniosku, w związku z ustawowym zwolnieniem wnioskodawcy z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych w niniejszej sprawie (art. 239 pkt 1 lit. d) ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi), Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie, postanowieniem z dnia 6 lipca 2012 r., sygn. akt II SA/Ol 307/11, odmówił ustanowienia dla wnioskodawcy adwokata. Powodem takiego rozstrzygnięcia było niezłożenie przez wnioskodawcę, na wezwanie z dnia 6 czerwca 2012 r. (art. 255 ppsa), oświadczenia wskazującego: źródło utrzymania w poszczególnych miesiącach 2012 r., wszystkie kategorie ponoszonych wydatków oraz miesięczną wysokość i źródło finansowania każdego z nich, sposób wykorzystywania każdej z nieruchomości wykazanych w formularzu wniosku pod pozycją "nieruchomość rolna", a także kopii aktów notarialnych nabycia wszystkich nieruchomości wykazanych w formularzu wniosku (z możliwością usunięcia z nich danych zbywcy) i dowodów opłacenia należności wiążących się z ich posiadaniem za ostatnie trzy miesiące. Referendarz sądowy uznał, iż wobec nieprzedłożenia przez wnioskodawcę żądanych dokumentów źródłowych i dodatkowego oświadczenia, które służyć miały uzupełnieniu informacji na temat jego sytuacji majątkowej i finansowej oraz wyjaśnieniu wątpliwości powstałych na tle złożonego przez niego w formularzu wniosku oświadczenia, nie jest możliwe jednoznaczne stwierdzenie, że nie jest on w stanie ponieść kosztów postępowania w sprawie niniejszej "[...]", bez uszczerbku koniecznego dla niego utrzymania. Nieujawnienie przez wnioskodawcę sytuacji materialnej w pełnym zakresie uniemożliwia tym samym podjęcie korzystnego dla niego rozstrzygnięcia – uniemożliwia bowiem ocenę jego rzeczywistej sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych oraz stwierdzenie w sposób nie budzący wątpliwości, że spełnia on przesłankę uzasadniającą ustanowienie adwokata. W dniu 31 lipca 2012 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie wpłynął wniosek A. Z. z dnia 30 lipca 2012 r. (k. 57-58), w którym wystąpił o ustanowienie wskazanego imiennie adwokata w celu sporządzenia i wniesienia sprzeciwu od postanowienia Referendarza sądowego z dnia 6 lipca 2012 r. Zgodnie z oświadczeniem o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, wnioskodawca sam prowadzi gospodarstwo domowe. W rubryce nr 7.1. ("Nieruchomości") wykazał "budynek mieszkalny do rozbiórki 111,54 m2", mieszkanie o powierzchni ok. 36 m2 oraz nieruchomość rolną o powierzchni 0,59 ha. Podniósł, iż jest osobą ubogą, bezrobotną, bez oszczędności, przedmiotów wartościowych i dochodów. Wskazał, iż "posiadana nieruchomość rolna nie stanowi źródła dochodu (...) a jedynie konsumpcyjne źródło utrzymania" oraz, że "wykorzystuje je w celach prywatnych i konsumpcyjnych". Do przedmiotowego wniosku wnioskodawca załączył zaświadczenie potwierdzające, że został zarejestrowany jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku oraz wydruki z rachunku bankowego (3 strony), potwierdzające brak posiadania na tym rachunku środków pieniężnych, umożliwiających pokrycie kosztów postępowania. Pismem z dnia 3 sierpnia 2012 r., w wykonaniu zarządzenia Z-cy Przewodniczącego Wydziału II Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie, wnioskodawca wezwany został m.in. do wskazania, czy jego kolejne pisma z dnia 30 lipca 2012 r., w tym wskazany wyżej wniosek, są sprzeciwem od postanowienia Referendarza sądowego z dnia 6 lipca 2012 r., czy też kolejnym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy. W odpowiedzi na przedmiotowe wezwanie, w piśmie z dnia 23 sierpnia 2012 r. wnioskodawca wskazał, iż pisma te nie są sprzeciwem, a wniosek z dnia 30 lipca 2012 r. stanowi, jak już wcześniej wyraźnie wskazał, wniosek "o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie adwokata". Mając na uwadze wyjaśnienia wnioskodawcy co do charakteru wniosku z dnia 30 lipca 2012 r., przyjęto, że jego kolejny wniosek jest wnioskiem o zmianę postanowienia Referendarza sądowego z dnia 6 lipca 2012 r. W związku z tym, że wnioskodawca "[...]" w sprawie o sygn. akt "[...]", wezwany został do przedłożenia dodatkowego oświadczenia i dokumentów źródłowych w zakresie, jaki obejmował zakres żądania z wezwania z dnia 6 czerwca 2012 r., w poczet materiału dowodowego niniejszej sprawy włączono z akt sprawy o wskazanej wyżej sygnaturze wezwanie z dnia 8 października 2012 r. oraz stanowiące odpowiedź na przedmiotowe wezwanie pismo wnioskodawcy z dnia 26 października 2012 r. wraz z załącznikami. W piśmie tym wnioskodawca wyraził przekonanie, że wyjaśnił wszystkie istotne kwestie dotyczące jego sytuacji materialnej oraz stwierdził, że jeśli Sąd uważa, iż oszukuje Sąd i zataja prawdę to niech "skieruje sprawę do policji czy też prokuratury". Odnosząc się do żądań zawartych w wezwaniu, podniósł, iż "nie posiada źródeł dochodu i tym samym jest jednoznaczne, iż (...) nie ma źródła utrzymania". W konsekwencji nie jest w stanie go wykazać za poszczególne miesiące 2012 r. Potwierdzają to, jak wskazał, załączone do pisma zaświadczenia z urzędu pracy oraz z urzędu skarbowego, zgodnie z którymi jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku, nie figuruje w ewidencji osób prowadzących działalność gospodarczą organu podatkowego oraz w ewidencji podatników podatku dochodowego od osób fizycznych z tytułu działów specjalnych produkcji rolnej. Stwierdził, że "skoro nie ma źródła utrzymania, to nie może też wykazać swoich (...) wydatków, gdyż (...) samodzielnie ich nie ponosi". Może jedynie przedstawić te wydatki, na które łoży rodzina "niegospodarująca wspólnie" z wnioskodawcą i nieposiadająca obowiązku wspólnego z nim gospodarowania. Są to wydatki "na opłaty bieżące za podatki, energię i opłaty za mieszkanie". W tym celu do pisma wnioskodawca załączył kopie: dokumentów potwierdzających pokrycie opłat za mieszkanie za jeden miesiąc oraz opłacenie w roku bieżącym podatków (raz podatku od nieruchomości i podatku rolnego oraz raz podatku od nieruchomości), a także jednej faktury za energię. Dodał jednocześnie, iż nie ma możliwości przedstawienia wydatków na wyżywienie, gdyż rodzina "nie prowadziła i nie prowadzi rejestru" w tym zakresie. Stwierdził, iż "rodzina ta ponosi faktyczny uszczerbek w swoim bycie finansowym i utrzymania (...), co jest znaczną dla niej uciążliwością. Dlatego też rodzina ta wydatkuje jedynie na niezbędne potrzeby strony (...) i w jej koniecznych prawnie wydatkach pokrywa jedynie te, które uważa za słuszne pokryciu i te, które są niezbędne celem przeżycia strony a nie jej utrzymania bez uszczerbku." Niezależnie od powyższego wnioskodawca stwierdził, iż pytanie o źródła finansowania jego wydatków jest "bezpodstawne i wyprowadzone z przekroczeniem wymogów ustawowych". Odnosząc się do kwestii posiadanych nieruchomości, wnioskodawca wskazał, iż w mieszkaniu mieszka, natomiast w odniesieniu do pozostałych nieruchomości, że budynek do rozbiórki ze względu na jego stan techniczny nie jest wykorzystywany "w jakimkolwiek kierunku", natomiast "z posiadanej nieruchomości rolnej korzysta jedynie w celach prywatnych poprzez jej uprawę i w takiej ilości ile jest to (...) niezbędne celem utrzymania w swoim wyżywieniu i tyle ile ma w tym możliwości uprawnej." Podniósł, iż nie wykorzystuje tych nieruchomości ani do działalności rolniczej, ani do działalności gospodarczej, gdyż wiązałyby się z tym koszty, na poniesienie których go nie stać. Stwierdził jednocześnie, iż "niezrozumiałe i bezprawne jest zapytanie (...), dlaczego (...) nie sprzedał posiadanego majątku i czemu nie pozyskuje z tego majątku dochodów czy ze sprzedaży czy też uprawy rolnej, czy gospodarczej. Bowiem (...) żaden przepis prawa Rzeczpospolitej Polskiej nie nakazuje i nie zobowiązuje osób ubogich do prowadzenia działalności gospodarczej czy rolnej oraz uzależnia prawo pomocy do nakazu wyzbywania się majątku wnioskującej strony o prawo pomocy poprzez sprzedaż posiadanych nieruchomości oraz celem pozyskania z tej sprzedaży źródeł dochodu czy też środków na sprawy sądowe". Podnosząc, iż nie znajduje podstaw prawnych do wezwania go o złożenie pełnej kopii aktów notarialnych nabycia posiadanych przez niego nieruchomości, co rodzi po stronie Sądu obowiązek wyjaśnienia w jakim celu żąda od niego tych aktów, stwierdził, iż akty te zostały sporządzone na długo przed składanymi w sprawach sądowych wnioskami o przyznanie prawa pomocy, a zatem "informacje w nich zawarte, a niezwiązane z rodzajem i formą nieruchomości (...) nie mają żadnego dla sprawy znaczenia". Z przepisów ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi wynika bowiem jedynie, że strona ma wskazać "dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego a nie zakupu jego ceny czy od kogo strona nabyła ten majątek czy na jakich warunkach". W konsekwencji wnioskodawca oświadczył, iż przedkłada żądane akty notarialne (3 sztuki) "z danymi (...) które to wskazują (...) rozmiar, rodzaj i ilości posiadanych (...) nieruchomości". Do pisma wnioskodawca załączył ponadto kopie wyciągu z rachunku bankowego, stanu rachunku oraz wydruku, z którego wynika wysokość zablokowanych środków na tym rachunku. Wobec powyższego stwierdzić należy, co następuje: W świetle art. 165 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), zwanej dalej w skrócie ppsa, postanowienia niekończące postępowania w sprawie (do których należą m.in. postanowienia w przedmiocie prawa pomocy) mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Przez zmianę okoliczności sprawy należy rozumieć wszelkie zmiany występujące zarówno w okolicznościach faktycznych sprawy, jak i w obowiązującym prawie. Muszą to być jednak takie zmiany, które uzasadniają zmianę dotychczasowego rozstrzygnięcia. W przypadku postanowienia wydanego w zakresie prawa pomocy zmiana okoliczności sprawy musi być oceniana w kontekście przesłanek, jakie legły u podstaw postanowienia, którego zmiany domaga się strona. W postępowaniu wywołanym kolejnym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy zadanie rozpoznającego ten wniosek sprowadza się zatem do porównania sytuacji zakreślonej w dwóch wnioskach, następnie oceny, czy nastąpiła istotna zmiana okoliczności, a w przypadku pozytywnej odpowiedzi na to pytanie do zdecydowania, czy zmiana ta uzasadnia zmianę postanowienia (zob. np. postanowienia NSA z dnia 25 września 2012 r., sygn. akt II OZ 789/12, z dnia 3 kwietnia 2012 r., sygn. akt II OZ 237/12, z dnia 29 kwietnia 2012 r., sygn. akt II FZ 282/12, orzeczenia.nsa.gov.pl). W warunkach niniejszej sprawy wnioskodawca nie wykazał, aby doszło do zmiany okoliczności sprawy, która uzasadniałaby zmianę postanowienia Referendarza sądowego z dnia 6 lipca 2012 r. Stwierdzić należy, iż we wniosku z dnia 30 lipca 2012 r. wnioskodawca w istocie powtórzył argumentację jaką zawarł we wcześniejszym wniosku. Nie odniósł się natomiast do stanowiska Referendarza sądowego co do nieujawnienia przez niego pełnych danych na temat jego rzeczywistej sytuacji finansowej i majątkowej. Wyjaśnienie w postanowieniu z dnia 6 lipca 2012 r., jak istotne znaczenie dla oceny zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy ma poparcie go rzetelnymi i pełnymi informacjami w tym zakresie, usprawiedliwia zaniechanie wzywania wnioskodawcy do uzupełnienia materiału dowodowego przy rozpatrywaniu kolejnego wniosku w trybie art. 165 ppsa i poprzestanie na stwierdzeniu, że również obecnie nie wykazał on, że w sprawie spełniona została przesłanka, uzasadniająca ustanowienie dla niego adwokata. Uwzględniając jednocześnie fakt udzielenia przez wnioskodawcę odpowiedzi na wezwanie "[...]" w sprawie o sygn. akt "[...]", które swoim zakresem obejmowało żądanie z wezwania z dnia 6 czerwca 2012 r., do akt niniejszej sprawy włączone zostało pismo wnioskodawcy z dnia 26 października 2012 r. wraz z załącznikami. Stwierdzić jednak należy, że pomimo przekonania wnioskodawcy co do wyjaśnienia w nim wszystkich istotnych kwestii dotyczących jego sytuacji materialnej, wobec złożonych w nim bardzo ogólnych i niewyczerpujących wyjaśnień nie może stanowić ono podstawy do oceny jego rzeczywistej sytuacji finansowej i majątkowej. Wskazać należy, iż w świetle art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 245 § 3 ppsa, ustanowienie adwokata, czyli przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, uzależnione jest od tego, czy strona wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Prawo pomocy jest bowiem instytucją wyjątkową i jako taka powinno być stosowne tylko w stosunku do osób, które w sposób nie budzący wątpliwości wykazały, że spełniają przesłanki do jego otrzymania, czego w warunkach niniejszej sprawy wnioskodawca nie uczynił. Zauważyć należy, iż dotychczas wnioskodawca, podnosząc, że jest osobą ubogą, która nie posiada żadnych zasobów pieniężnych, przedmiotów wartościowych oraz dochodów, nie ujawniał źródła utrzymania siebie i źródła finansowania ponoszonych wydatków, w tym tych związanych z posiadaniem wykazanych nieruchomości. Obecnie wyjaśnił wprawdzie ogólnie, że wszelkie wydatki związane z utrzymaniem jego i majątku ponosi rodzina, lecz zaniechanie podania jakichkolwiek bliższych informacji pozwalających określić skalę wszystkich comiesięcznych kosztów utrzymania wnioskodawcy, czas, od jakiego obciążają one rodzinę oraz ich rozkład na poszczególnych jej członków, udaremnia przeprowadzenie jakiejkolwiek weryfikacji w tym zakresie. Dodatkowo wnioskodawca nie wyjaśnił również w sposób wyczerpujący kwestii związanych z posiadanymi nieruchomościami. Podkreślić natomiast należy, że na ocenę możliwości finansowych strony ma wpływ nie tylko wysokość osiąganego przez nią dochodu i posiadanych przez nią zasobów pieniężnych, lecz także będący w jej posiadaniu majątek i to, czy może go wykorzystać w celu pozyskania środków pieniężnych, szczególnie, gdy w skład tego majątku wchodzi wiele nieruchomości różnego rodzaju. W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że sposób, w jaki właściciel wykorzystuje swój majątek nie może pozostawać bez wpływu na ocenę, czy posiada on dostateczne środki na poniesienie kosztów postępowania sądowego. Udzielenie stronie prawa pomocy jest bowiem formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacji, gdy zdobycie przez nią środków na koszty postępowania w inny sposób jest rzeczywiście (obiektywnie) niemożliwe. Istotne jest zatem, że posiadany majątek może przynosić potencjalne pożytki, może również służyć jako zabezpieczenie pożyczki lub kredytu, jeśli właścicielowi, który jest zobowiązany do poniesienia określonych wydatków, brakuje bieżących środków finansowych. Posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości, co do zasady wyklucza zatem możliwość przyznania prawa pomocy, zwłaszcza w sytuacji, gdy majątek ten nie jest obciążony prawami osób trzecich i w żaden sposób nie została ograniczona możliwość jego wykorzystania w celu pozyskania dochodu, obciążenia, czy zbycia (por. np. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 października 2004 r., sygn. akt FZ 454/04, niepubl. oraz z dnia 25 października 2012 r., sygn. akt I OZ 806/12 i z dnia 8 listopada 2012 r., sygn. akt I OZ 826/12, orzeczenia.nsa.gov.pl). Zauważyć jednocześnie należy, iż fakt posiadania nieruchomości musi być w każdej sprawie oceniany indywidualnie. Istotny jest bowiem rodzaj nieruchomości/ich przeznaczenie, stan zagospodarowania, sytuacja prawna, wartość, a także możliwość uzyskania z tychże nieruchomości dochodu odpowiedniego na pokrycie kosztów postępowania. W warunkach niniejszej sprawy, wobec nieprzekazania przez wnioskodawcę pełnych informacji na temat posiadanych przez niego nieruchomości oraz możliwości wykorzystania ich potencjału, nie można ocenić, jak w rzeczywistości kształtuje się jego sytuacja majątkowa oraz, czy rzeczywiście nie jest on w stanie ponieść kosztów postępowania w sprawie niniejszej "[...]". Zauważyć należy, iż wnioskodawca jest właścicielem mieszkania oraz trzech działek o powierzchni "[...]", "[...]" i "[...]". Ze złożonych kopii aktów notarialnych o niepełnej treści wynika, że wszystkie działki są wolne od obciążeń, pierwsza działka jest zabudowana budynkiem mieszkalnym, zakwalifikowanym do rozbiórki, natomiast dwie pozostałe są niezabudowane. Dane o rodzajach działek/ich przeznaczeniu, lokalizacji i cenach zostały usunięte. Wnioskodawca nie pozwolił zatem określić stanu posiadanego majątku i jego wartości, będącej jednym z zasadniczych determinantów oceny rzeczywistej sytuacji materialnej. Nie pozwolił również ustalić możliwości wykorzystania jego potencjału. Pomimo wezwań, nie wskazał bowiem wyraźnie sposobu, w jaki wykorzystuje każdą nieruchomość, a w przypadku, gdy jakakolwiek nieruchomość nie przynosi dochodu – przyczyn braku jej/ich wykorzystania w celu pozyskania źródła dochodu, w tym ostatecznie także z tytułu jej/ich sprzedaży. Wnioskodawca wskazał jedynie, iż w mieszkaniu mieszka, natomiast w odniesieniu do pozostałych nieruchomości, że budynek do rozbiórki ze względu na jego stan techniczny nie jest wykorzystywany "w jakimkolwiek kierunku", natomiast "z posiadanej nieruchomości rolnej korzysta jedynie w celach prywatnych poprzez jej uprawę i w takiej ilości ile jest to (...) niezbędne celem utrzymania w swoim wyżywieniu i tyle ile ma w tym możliwości uprawnej." Podniósł, iż nie wykorzystuje tych nieruchomości ani do działalności rolniczej, ani do działalności gospodarczej, gdyż wiązałyby się z tym koszty, na poniesienie których go nie stać. Wyrażając stanowczy sprzeciw przeciwko sprzedaży należących do niego nieruchomości, wnioskodawca, mimo, że jak podnosi od wielu miesięcy nie uzyskuje dochodu, nie wskazał jednak dlaczego w pierwszej kolejności nie wykorzystuje ich w celu pozyskania źródła dochodu, chociażby z tytułu dzierżawy, a ostatecznie z tytułu sprzedaży, chociażby tej, której w żaden sposób nie wykorzystuje. Podkreślić należy, że prawo pomocy, zwane potocznie prawem ubogich, stanowi instytucję wyjątkową i z tego też powodu powinno być stosowane tylko, gdy strona wiarygodnie wykaże, że nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a zdobycie środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym było i jest dla niej obiektywnie niemożliwe. W sytuacji, gdy strona posiada majątek o znacznych rozmiarach, wzgląd na aktualny brak uzyskiwania przez nią dochodów nie może stanowić sam w sobie uzasadnienia dla przyznania prawa pomocy we wnioskowanym przez nią zakresie. W tej bowiem sytuacji stronę trudno jest uznać za osobę należącą do grona osób ubogich. W warunkach niniejszej sprawy wnioskodawca, który posiada wolny od obciążeń majątek, w skład którego wchodzi mieszkanie oraz trzy nieruchomości gruntowe, w tym jedna zabudowana, nie wykazał, że dzięki posiadanemu majątkowi, nie jest w stanie przezwyciężyć swoich problemów finansowych. Reasumując, stwierdzić zatem należy, że w warunkach niniejszej sprawy brak jest podstaw do uznania, że nastąpiła zmiana okoliczności sprawy uzasadniająca zmianę rozstrzygnięcia Referendarza sądowego z dnia 6 lipca 2012 r. Umiejscawiając rozstrzygnięcie w zakresie zmiany postanowienia w przedmiocie prawa pomocy w kategorii postanowień co do przyznania lub odmowy przyznania prawa pomocy, których wydawanie na mocy art. 258 § 2 pkt 7 ppsa należy do kompetencji referendarzy sądowych, stosownie do art. 165 ppsa w związku z art. 258 § 2 pkt 7 ppsa, postanowiono jak w sentencji.