II SA/Ol 330/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Katarzyna Matczak po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 16 kwietnia 2015 roku w Olsztynie sprzeciwu A.Z. od postanowienia Starszego referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie z dnia 4 listopada 2014 r. sygn. akt II SA/Ol 330/12 o częściowe zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skargi A.Z. na postanowienie Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie opracowania ekspertyzy stanu technicznego budynku postanawia odmówić częściowego zwolnienia skarżącego od kosztów sądowych i ustanowienia dla skarżącego radcy prawnego. W reakcji na doręczenie wezwania do wykonania zarządzeń o wezwaniu do uiszczenia wpisu od skargi i opłaty kancelaryjnej, skarżący – A.Z. złożył, na urzędowych formularzach, dwa wnioski z dnia 3 marca 2014 r. o częściowe zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego (k. 306-307) oraz o częściowe zwolnienie od kosztów sądowych (k. 308-309). W ich uzasadnieniu podniósł, iż wnosi o "częściowe zwolnienie (...) od kosztów sądowych, tj. w całości od wpisu sądowego w kwocie 100 zł oraz o ustanowienie radcy prawnego" i "częściowe zwolnienie (...) od kosztów sądowych, tj. od opłaty kancelaryjnej". Wskazał, iż "jest osobą ubogą bez jakichkolwiek środków finansowych lub oszczędności finansowych czy przedmiotów wartościowych celem ich spieniężenia w zakresie wnioskowanej pomocy". Nie posiada "dochodów, (...) i rodziny wspólnie gospodarującej". Według zawartego we wnioskach oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, skarżący sam prowadzi gospodarstwo domowe. Jego jedyny majątek stanowią: "budynek mieszkalny do rozbiórki" o pow. 111,54 m², mieszkanie o pow. ok. 36 m² oraz nieruchomość rolna o pow. 0,59 ha. Skarżący nie wykazał żadnych zasobów pieniężnych, przedmiotów wartościowych oraz dochodów. Wskazał, iż "posiadana nieruchomość rolna nie stanowi źródła zarobkowego dochodu (...) a jedynie skarżący w zakresie swojej sytuacji finansowej i ubóstwa wykorzystuje ją na swoje osobiste życiowe potrzeby, gdyż stanowi pomoc w zaspokojeniu konsumpcyjnych potrzeb (...) jako główne źródło wyżywienia (...) na skutek prowadzonych na nich na własne potrzeby konsumpcyjne upraw i jedynie do prywatnej konsumpcji celem przeżycia". Dodał, iż jest osobą ubogą, co wynika z przedłożonych już nieraz wniosków, oświadczeń i dokumentów, znanych doskonale Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Olsztynie. Starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie postanowieniem z dnia 4 listopada 2014 r., sygn. akt II SA/Ol 330/12 odmówił częściowego zwolnienia skarżącego od kosztów sądowych i ustanowienia dla skarżącego radcy prawnego. W uzasadnieniu wskazano, że rozpoznawany wniosek jest kolejnym wnioskiem skarżącego o przyznanie prawa pomocy złożonym w niniejszej sprawie. Postanowieniem z dnia 4 grudnia 2013 r., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie, po rozpoznaniu - na skutek sprzeciwu - ostatnich wniosków z dnia 1 października 2013 r., odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy z powodu nieujawnienia, pomimo wezwania, źródła utrzymania skarżącego i źródła finansowania ponoszonych wydatków, w tym związanych z posiadaniem wykazanych nieruchomości. Postanowieniem z dnia 23 stycznia 2014 r., sygn. akt II OZ 25/14 Naczelny Sąd Administracyjny, oddalił zażalenie skarżącego na przedmiotowe postanowienie. W uzasadnieniu NSA wskazał, że w dotychczasowym orzecznictwie NSA prezentowane jest stanowisko, zgodnie z którym niedopełnienie przez stronę obowiązku przedstawienia na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) zwanej dalej: p.p.s.a., dodatkowych wyjaśnień odnośnie sytuacji majątkowej, gdy ta w oparciu o przedłożone dotychczas informacje jest uznawana za niepełną bądź budzącą wątpliwości, uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Pozostawanie przez osobę składającą wniosek o przyznanie prawa pomocy w stanie ubóstwa nie jest bowiem uzależnione od subiektywnego nastawienia wnioskodawcy do swojej sytuacji majątkowej, ale od przyjętej przez Sąd oceny tej sytuacji. Zdaniem NSA, Sąd I instancji trafnie stwierdził, że niewskazanie przez skarżącego, kto udziela mu pomocy finansowej, w jakiej następuje to formie i zakresie, czyni sytuację majątkową strony niewyjaśnioną. Nie można bowiem za niewadliwą podstawę przyznania prawa pomocy uznać ustalenia, które opis sytuacji materialnej skarżącego sprowadzają do wskazania, że jest on osobą bezrobotną, bez jakichkolwiek własnych dochodów i źródeł utrzymania, która czerpie środki potrzebne do przeżycia z pomocy nieokreślonych bliżej osób, zaliczanych do członków rodziny w szerokim rozumieniu tego słowa, a posiadane składniki majątkowe (nieruchomości) należące do skarżącego, z racji przyjętej oceny o nieopłacalności ich gospodarczego wykorzystania, przybierają charakter niedochodowy. Rozpatrując obecny wniosek Starszy referendarz sądowy w WSA w Olsztynie stwierdził, że pomimo wskazań, zawartych w postanowieniach Sądów wydanych w niniejszej sprawie, skarżący składając kolejny wniosek, poza jego zmianą w zakresie profesjonalnego pełnomocnika, gdyż wcześniej wniosek dotyczył ustanowienie adwokata, powtórzył jedynie argumentację, jaką zawarł we wnioskach wcześniejszych. Nie odniósł się natomiast w żaden sposób do stanowiska zarówno sądu I instancji, jak i NSA, co do nieujawnienia przez niego pełnych danych na temat jego rzeczywistej sytuacji finansowej i majątkowej w zakresie wskazanym przez te Sądy. W tej sytuacji zaniechano ponownego wzywania skarżącego do uzupełnienia materiału dowodowego i stwierdzono, że nie wykazał on spełnienia przesłanki uzasadniającej częściowe zwolnienie go od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. W złożonym sprzeciwie skarżący zarzucił naruszenie: art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. w związku z art. 78 Konstytucji RP poprzez pozbawienie go dostępu do sądu; art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 243 § 1 i art. 252 § 1 p.p.s.a., art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. poprzez uznanie, że skarżący nie wykazał swojej sytuacji materialnej oraz nieustosunkowanie się do możliwości płatniczych skarżącego; art. 245 § 3 i art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. poprzez uznanie, ze skarżący może ponieść koszty wnioskowanej pomocy bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie; art. 255 p.p.s.a. poprzez bezpodstawne jego niezastosowanie w sytuacji uznania przez Sąd, że skarżący swoim wnioskiem i dowodami źródłowymi nie wykazał w sposób niebudzący wątpliwości, iż jest w sytuacji materialnej uprawniającej go do wnioskowanej pomocy; art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 252 § 1 p.p.s.a. poprzez uznanie, że przedstawione przez skarżącego dowody pozostają w sprzeczności z informacjami zawartymi w formularzu wniosku PPF; art. 141 § 4 w związku z art. 255 p.p.s.a. poprzez przyjęcie, że skarżący nie dopełnił wymagań w zakresie wniosku PPF; art. 183 § 1 pkt 5 w związku z art. 255 p.p.s.a. poprzez pozbawienie skarżącego zaskarżonym postanowieniem prawa do rozpoznania jego sprawy z wniosku PPF. Zarządzeniem z dnia 15 stycznia 2015 r. skarżący został wezwany, w trybie art. 255 p.p.s.a., do przedłożenia: 1. oświadczenia wskazującego źródło utrzymania skarżącego w okresie ostatnich 6 miesięcy oraz wysokość osiągniętego dochodu za ten okres, a także dokumentów potwierdzających uzyskane dochody; 2. wyciągów bankowych ze wszystkich posiadanych przez skarżącego rachunków bankowych za okres ostatnich 6 miesięcy; 3. oświadczenia wskazującego stałe miesięczne wydatki, ich rodzaj, wysokość i źródło finansowania; 4. oświadczenia o sposobie wykorzystywania nieruchomości wykazanych w formularzu wniosku, w tym nieruchomości rolnej, oraz o ewentualnym dochodzie uzyskiwanym z tych nieruchomości, a w przypadku braku dochodu - o przyczynach braku wykorzystania nieruchomości w celu uzyskania źródła dochodu; 5. kopii aktów notarialnych nabycia nieruchomości wykazanych w formularzu wniosku; 6. kopii dowodów opłacenia w 2014 r. należności związanych z posiadaniem nieruchomości, a w przypadku ich nieopłacenia – stosownego zaświadczenia o wysokości zaległości z tego tytułu. W odpowiedzi skarżący wyjaśnił, że jego sytuacja nie uległa zmianie. Stwierdził, że żądane dokumenty przedłożył w sprawie o sygn. akt II SAB/Ol 101/12 i II SAB/Ol 57/13 oraz w innych sprawach zawisłych przed WSA w Olsztynie, tym samym zbyteczne jest ich powielanie, skoro Sąd w pełni nimi dysponuje. Podał, że nie posiada źródeł dochodu. Wsparcia co do utrzymania i ponoszonych wydatków udzielają mu krewni oraz rodzina. Powtórzył, że posiadane nieruchomości wykorzystuje wyłącznie na indywidualne potrzeby bytowe związane z zamieszkaniem i wyżywieniem. Z tych powodów irracjonalna byłaby ich sprzedaż czy wydzierżawienie, skoro nieruchomości te umożliwiają mu przeżycie. Skarżący podał, że nie posiada rachunków bankowych oszczędnościowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, w razie skutecznego wniesienia sprzeciwu postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. W związku z tym, iż sprzeciw został wniesiony z zachowaniem ustawowego terminu, wniosek o przyznanie prawa pomocy podlega ponownemu rozpatrzeniu. Prawo pomocy, zarówno w zakresie całkowitym, jaki i częściowym jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane ściśle. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu Państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie NSA z dnia 11 stycznia 2012 r., sygn. I OZ 1099/11, dostępne w CBOSA, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Nadto w orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowany jest pogląd, że to na wnioskodawcy spoczywa ciężar wykazania, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Powinien on zatem przekonać Sąd o konieczności przyznania mu prawa pomocy. Wnioskodawca ubiegający się o przyznanie prawa pomocy musi wykazać, tj. należycie udokumentować swoją sytuację materialną, gdyż to na podstawie przekazanych przez niego informacji Sąd dokonuje merytorycznej oceny wniosku pod kątem wystąpienia przesłanek przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie (por. np. postanowienia NSA z dnia 16 grudnia 2010 r., II GZ 409/10 i z dnia 20 stycznia 2012 r., II FZ 833/11, dostępne w CBOSA). Stosownie do art. 246 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a., prawo pomocy jest przyznawane osobie fizycznej w zakresie całkowitym, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Należy zauważyć, że w tej sprawie skarżący złożył kolejne dwa wnioski o przyznanie prawa pomocy z dnia 3 marca 2014 r., w których zweryfikował jedynie zakres pomocy, gdyż w zakresie żądania opłaty kancelaryjnej wniósł o częściowe zwolnienie od kosztów sądowych zaś w odniesieniu do żądania uiszczenia wpisu wniósł o częściowe zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego, a następnie powtórzył argumentację jaką przedstawiał we wcześniejszych wnioskach o przyznanie prawa pomocy. Także odnosząc się do aktualnej sytuacji rodzinnej, majątkowej i dochodowej skarżący powtórzył w istocie treść poprzedniego wniosku. W tej sytuacji Starszy referendarz sądowy w WSA w Olsztynie postanowieniem z dnia 4 listopada 2014 r. odmówił częściowego zwolnienia skarżącego od kosztów sądowych i ustanowienia dla skarżącego radcy prawnego wskazując, że z powodu nieujawnienia przez stronę pełnych danych na temat jej rzeczywistej sytuacji finansowej i majątkowej nie wykazała ona spełnienia przesłanki uzasadniającej częściowe zwolnienie go od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. Po wniesieniu sprzeciwu skarżący został wezwany przez Sąd do przedłożenia oświadczeń i dokumentów w celu ustalenia jego rzeczywistej sytuacji majątkowej i finansowej. W odpowiedzi strona nadal nie przedstawiła w sposób jednoznaczny oraz wyczerpujący swojej sytuacji majątkowej i finansowej. Wskazała jedynie, że jej sytuacja nie uległa zmianie, a nadto żądane dokumenty przedłożone zostały w sprawie o sygn. akt II SAB/Ol 101/12 i II SAB/Ol 57/13 oraz w innych sprawach zawisłych przed WSA w Olsztynie, tym samym zbyteczne jest ich powielanie, skoro Sąd nimi dysponuje. Biorąc zatem pod uwagę dane zawarte w rozpoznawanym wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz informacje wynikające ze złożonych wcześniej przez skarżącego oświadczeń i dokumentów, w tym dokumentów złożonych w sprawie o sygn. II SAB/Ol 101/12, stwierdzić należy, że po raz kolejny skarżący nie wykazał jakimi środkami pieniężnymi rzeczywiście dysponuje oraz jakiego rodzaju i w jakiej wysokości ponosi wydatki. Złożone w tej sprawie oświadczenia, wbrew stanowisku wyrażonemu w sprzeciwie, nie pozwalają na ocenę jego rzeczywistej sytuacji materialnej i zdolności finansowych. Podnosząc, że jest osobą ubogą, która nie posiada żadnych zasobów pieniężnych, przedmiotów wartościowych ani dochodów, faktycznie nie ujawnił źródła utrzymania siebie i źródła finansowania ponoszonych wydatków, w tym związanych z posiadaniem wykazanych nieruchomości. W skład majątku skarżącego wchodzi kilka nieruchomości różnego rodzaju, jednak dane o rodzajach działek, ich przeznaczeniu, położeniu i wartości zostały przez skarżącego usunięte z przedłożonych aktów notarialnych. Nie pozwolił on zatem określić stanu posiadanego majątku i jego wartości, co uniemożliwia ustalenie możliwości wykorzystania jego potencjału. Skarżący nie wskazał w czytelny sposób, jak wykorzystuje każdą nieruchomość, a w przypadku gdy jakakolwiek nieruchomość nie przynosi dochodu - przyczyn braku jej wykorzystania w celu pozyskania źródła dochodu. Skarżący, mimo że jak podnosi nie uzyskuje dochodu, nie wskazał jednak, dlaczego w pierwszej kolejności nie wykorzystuje nieruchomości w celu pozyskania źródła dochodu, chociażby z tytułu dzierżawy. Ponoszenie natomiast kosztów utrzymania nieruchomości w sytuacji braku jakichkolwiek dochodów z nimi związanych nie wyczerpuje znamion racjonalnego działania i wydaje się mało wiarygodne. W sytuacji gdy strona posiada majątek o potencjalnie znacznej wartości, aktualny brak zyskiwania przez nią dochodów nie może sam w sobie uzasadniać przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W warunkach niniejszej sprawy skarżący, posiadając wolny od obciążeń majątek, w skład którego wchodzi mieszkanie i trzy nieruchomości gruntowe, nie wykazał wiarygodnie, że wykorzystując racjonalnie ten majątek nie jest w stanie przezwyciężyć swoich problemów finansowych. Znajdujące się w aktach sprawy pisma i wyjaśnienia nie wskazują zatem jednoznacznie, jaka jest rzeczywista sytuacja finansowa skarżącego. Skoro skarżący nie przedstawił informacji, które wskazywałyby w sposób niebudzący wątpliwości jaka jest jego rzeczywista sytuacja majątkowa i finansowa, to wniosek ten należy ocenić jako niezasadny wobec niemożności przeprowadzenia pełnej analizy posiadanych przez stronę środków. Osoba ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy powinna mieć świadomość, że domagając się przyznania tego prawa musi uprawdopodobnić okoliczności przemawiające za uwzględnieniem złożonego wniosku. Skoro skarżący ponownie uchylił się od przedstawienia niezbędnych dowodów, gdyż przedłożył do oceny Sądu jedynie wybrane informacje i dokumenty, to powinien był liczyć się z oceną, że brak będzie podstaw do uznania jego twierdzeń i oświadczeń za uprawdopodobnione. Poza tym należy wskazać, że prawo do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. Natomiast, jeżeli dostęp jednostki do sądu może być ograniczony, czy to przez działanie prawa, czy też w sposób faktyczny, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z przepisami z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.), jeśli ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa, a więc jeśli zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki będą zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na pomoc prawną sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, powinien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 r. w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, Lex nr 75481). Skoro skarżący nie wykazał, że jest osobą, której sytuacja majątkowa nie pozwala na poniesienie pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i w konsekwencji następuje odmowa przyznania mu prawa pomocy, to nie można w takiej sytuacji mówić o naruszeniu prawa do sądu. Mając powyższe na względzie Sąd, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 260 p.p.s.a., postanowił jak w sentencji.