II SA/Ol 371/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodnicząca sędzia WSA Ewa Osipuk (spr.) Sędziowie sędzia WSA Beata Jezielska asesor WSA Grzegorz Klimek po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 5 września 2024 r. sprawy ze skargi M. T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Olsztynie z dnia [...] nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Decyzją z 20 marca 2024 r., Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Olsztynie (dalej jako: "Kolegium", "organ odwoławczy"), po rozpatrzeniu odwołania M.T. (dalej jako: "skarżący"), utrzymało w mocy decyzję z 22 grudnia 2023 r. wydaną przez Dyrektora Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w R. (dalej jako "organ pierwszej instancji"), którą organ pierwszej instancji odmówił skarżącemu przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym matką – B.T. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Kolegium wyjaśniło, że w niniejszej sprawie znajdują zastosowanie przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 323, dalej jako: "u.ś.r."). W pierwszej kolejności wyjaśniło, że nieprawidłowe było stanowisko organu pierwszej instancji, który odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia z uwagi na datę powstania niepełnosprawności osoby, która wymaga opieki, na podstawie art. 17 ust. 1b u.ś.r., który na mocy wyroku Trybunału Konstytucyjnego stał się niekonstytucyjny w zakresie dotyczącym prawa do pielęgnacyjnego dla opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała po ukończeniu 18 roku życia. Powołując treść przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r., organ odwoławczy uznał jednak, że w sprawie nie została spełniona przesłanka konieczności rezygnacji z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad matką. Kolegium wyjaśniło, że matka skarżącej w dni robocze, przez co najmniej 6-8 godzin dziennie, przebywa w Środowiskowym Domu Samopomocy (ŚDS). W tym czasie skarżący ma więc potencjalną możliwość świadczenia pracy lub wykonywania innej formy zatrudnienia. Nie sposób więc przyjąć, że fakt sprawowania opieki – czego Kolegium nie kwestionuje – uniemożliwiał stronie podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia. Organ odwoławczy wskazał, że przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego nie następuje w związku z wykonywaniem jakiejkolwiek opieki względem członka rodziny, co jest obowiązkiem np. dzieci względem rodziców, lecz przyznawane jest za opiekę sprawowaną w takim zakresie, który wyklucza możliwość zatrudnienia. Pismem z 16 kwietnia 2024 r. skarżący wniósł skargę na ww. decyzję, zarzucając jej: 1) naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1, 1a, 1b i art. 17 ust. 5 oraz art. 17b u.ś.r., poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i uznanie przez organ, że skarżący nie spełnia przesłanki konieczności rezygnacji z zatrudnienia celem sprawowania opieki nad matką; 2) naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie: - naruszenie art. 7, 77 § 1, 80 i 107 § 3 Kodeksu postępowania administracyjnego, poprzez niepodjęcie wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli, co doprowadziło do wydania wadliwej, niezgodnej z prawem decyzji, w której brak jest prawidłowego uzasadnienia; - naruszenie art. 138 § 1 pkt 1 i art. 107 § 3 w zw. z art. 140 Kodeksu postępowania administracyjnego, poprzez utrzymanie w mocy decyzji organu pierwszej instancji i brak ustosunkowania się w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji do zarzutów zawartych w odwołaniu. Skarżący wniósł o uwzględnienie skargi i uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji, ewentualnie o zobowiązanie organu do wydania w określonym terminie decyzji o przyznaniu świadczenia oraz o zasądzenie na rzecz skarżącego kosztów postępowania. Ponadto na podstawie art. 106 § 3 i 5 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi wniósł o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu uzupełniającego z dokumentu – orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z [...] 2021 r., na okoliczność faktu, że jego matka jest zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności, nie da się ustalić od kiedy niepełnosprawność istnieje oraz że wymaga stałej lub długotrwałej opieki. W uzasadnieniu skargi strona opisała stan faktyczny sprawy i zaznaczyła, że co prawda zgadza się z ustalaniami organu, że jego matka uczęszcza do ŚDS, jednak zakres jego obowiązków wykonywanych przy matce, a także specyfika rynku pracy w miejscowości, gdzie zamieszkuje uniemożliwiają mu podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia. Skarżący pomaga matce przy kąpieli, robi zakupy, pierze ubrania matki, utrzymuje czystość w mieszkaniu, przygotowuje posiłki, wykupuje i dba o regularne podawanie leków, organizuje wizyty lekarskie, a w nocy jest stale pod telefonem. W czasie nieobecności B.T. w domu skarżący sprząta mieszkanie, gotuje, robi zakupy, pierze ubrania, prasuje, organizuje wizyty lekarskie, załatwia sprawy matki w urzędach i wykonuje wszelkie inne czynności, służące zapewnieniu jak najlepszej opieki jego matce. W weekendy cały czas przebywa u matki. Biorąc więc pod uwagę wielkość i kompleksowość obowiązków wykonywanych przez skarżącego faktem jest, że nie może on podjąć jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Skarżący zarzucił, że Kolegium nie wzięło pod uwagę specyfiki rynku pracy w miejscowości w której mieszka. Jest tu bardzo duże bezrobocie, a jedynym zatrudnieniem dla mężczyzny może być praca w lesie. Pracodawcy wymagają jednak dyspozycyjności i przeciętnej pracy przez 10-12 godzin dziennie. Skarżący nie ma więc możliwości podjąć takiej pracy, ze względu na sprawowaną opiekę. Nie ma on również możliwości podjęcia pracy w innej miejscowości, ponieważ wiązałoby się to z dojazdami do pracy, co generowałoby dodatkowy czas i koszty ponoszone przez skarżącego, co w obecnej sytuacji życiowej i zdrowotnej jego matki jest niemożliwe. Uzasadniając zarzuty naruszenia przepisów postępowania strona wskazała, że organ odwoławczy dokonał wybiórczej oceny materiału dowodowego, nie starając się wnikliwie rozpatrzyć całokształtu sprawy. W odpowiedzi na skargę, Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując argumentację przedstawioną w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2024 r., poz. 1267) oraz art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935 z późn. zm., dalej jako: "p.p.s.a."), sąd administracyjny kontroluje legalność zaskarżonego rozstrzygnięcia administracyjnego, czyli jego zgodność z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa, obowiązującymi w dacie jego wydania, nie będąc przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Stosownie zaś do art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. sąd ma obowiązek uwzględnienia skargi i wyeliminowania z obrotu prawnego aktu administracyjnego, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Rozpoznając wniesioną w niniejszej sprawie skargę tutejszy Sąd uznał, że nie zasługuje ona na uwzględnienie, ponieważ zaskarżone rozstrzygnięcie nie narusza prawa. W pierwszej kolejności należy wyjaśnić, że przedmiotowa skarga została przez Sąd rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a., zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Jak wynika z akt sprawy, wniosek taki został złożony przez organ w odpowiedzi na skargę, a skarżący nie sprzeciwił się temu w przepisanym terminie. Na wstępie zaznaczyć trzeba, że Kolegium prawidłowo skorygowało błąd organu pierwszej instancji co do podstawy odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia. Argumentacja organu pierwszej instancji, który oparł decyzję odmowną na art. 17 ust. 1b u.ś.r., jest wadliwa ze względu na to, że zgodność z Konstytucją tego przepisu została zakwestionowana wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. (K 38/13; OTK-A 2014, z. 9, poz. 104),na co zwrócił uwagę organ odwoławczy. Trybunał uznał za niekonstytucyjne uzależnienie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od okresu powstania niepełnosprawności. Wprawdzie prawodawca nie podjął działań w celu uchylenia lub zmiany art. 17 ust. 1b u.ś.r., jednak w orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalił się pogląd, że nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i rozstrzygnięcia sądu w takiej sprawie na tej części art. 17 ust. 1b u.ś.r., która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Tutejszy Sąd podziela zatem trafność oceny organu odwoławczego w odniesieniu do wyeliminowania powyższej negatywnej przesłanki odmowy przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest jednak zasadna z innej przyczyny, prawidłowo wskazanej przez organ drugiej instancji. Kwestią bezsporną w sprawie jest również stan zdrowia matki skarżącego, która jest niepełnosprawna w znacznym stopniu i w związku z tym wymaga pomocy i opieki innych osób w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji stanowi przepis art. 17 ust. 1 pkt 1 u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r. (art. 63 ust. 1 ustawy z 23 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym – Dz. U. z 2023 r. poz. 1429 – zgodnie z którym, w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, do których prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe). Zgodnie zaś z art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami k.r.o. ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Jak wynika z powołanego wyżej przepisu celem świadczenia pielęgnacyjnego jest udzielenie materialnego wsparcia osobom, które rezygnują z aktywności zawodowej, by opiekować się osobą niepełnosprawną. Świadczenie pielęgnacyjne ma zatem zastąpić dochód wynikający ze świadczenia pracy, której nie może podjąć osoba pielęgnująca. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest więc częściowe zrekompensowanie opiekunowi niepełnosprawnego strat finansowych spowodowanych niemożnością podjęcia pracy lub rezygnacją z niej w związku z koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną. Zgodzić się więc należy ze stanowiskiem prezentowanym w orzecznictwie, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (zob. wyrok NSA z 24 czerwca 2021 r., sygn. akt I OSK 351/21, LEX nr 3211543 i powołane tam orzecznictwo). Świadczenie pielęgnacyjne ma bowiem być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga. Z tego względu musi istnieć bezpośredni związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem) a sprawowaną opieką. W niniejszej sprawie niesporne jest – jak już wskazano – że matka skarżącego jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym i z uwagi na stan zdrowia wymaga pomocy innych osób w czynnościach życia codziennego, a skarżący takiej pomocy jej udziela. Okoliczności te znajdują potwierdzenie zarówno w oświadczenia strony z dnia 11 grudnia 2023 r., jak też z wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w sprawie. Kwestią sporną pozostaje zatem ocena charakteru opieki sprawowanej faktycznie przez skarżącą i związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a obowiązkiem sprawowania opieki nad matką. W tym miejscu trzeba wyjaśnić, że świadczenia opiekuńcze, do których należy m.in. świadczenie pielęgnacyjne, przyznawane są z powodu niemożności wykonywania pracy zarobkowej w związku z koniecznością zapewnienia stałej opieki niepełnosprawnemu członkowi rodziny, a nie jedynie z tytułu sprawowania opieki. Zgodnie bowiem z ww. art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje innych osobom na których ciąży obowiązek alimentacyjny, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (...). Pod pojęciem opieki stałej należy także rozumieć stałą pieczę nad osobą wymagającą opieki, stałą gotowość i możliwość udzielenia pomocy w sytuacji, gdy tylko taka potrzeba w danym momencie zaistnieje. Oceniając charakter sprawowanej opieki, Kolegium prawidłowo zwróciło uwagę, że skarżący przygotowuje matce leki, przygotowuje posiłki, pomaga w higienie osobistej i ubraniu się oraz robi zakupy, sprząta czy organizuje wizyty lekarskie. Skarżący nie wykonuje jednak przy matce czynności pielęgnacyjnych, ściśle związanych z jej osobą, wymagających ciągłej obecności i pomocy w podstawowych czynnościach życia codziennego, takich jak choćby pomoc w poruszaniu się – B.T. porusza się za pomocą wózka inwalidzkiego lub chodzika. Opieka skarżącego sprowadza się więc zasadniczo do wykonywania zwykłych czynności dnia codziennego, jakie wykonuje się w każdym gospodarstwie domowym, również w tych rodzinach, gdzie wszyscy ich członkowie pracują. Sprawowana opieka w tym przypadku stanowi naturalną formę pomocy. Słusznie podkreśla się w judykaturze, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym rodzicem, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku dziecka względem rodzica, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania (por. np. wyrok NSA z 3 marca 2022 r., sygn. akt I OSK 1653/21, LEX nr 333978800). W ocenie tutejszego Sądu jest więc możliwe takie zorganizowanie wymaganej przez osobę niepełnosprawną opieki, aby skarżący dalej ją sprawując mógł podjąć zatrudnienie, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy – w czasie gdy jego matka przebywa w ŚDS. Zwrócić należy uwagę, że pomiędzy koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, a zaniechaniem podejmowania pracy zarobkowej musi istnieć ścisły związek. Wobec tego tylko obiektywne przesłanki świadczące o tym, że realnie sprawowana i konieczna w świetle orzeczenia o niepełnosprawności opieka, poprzez swój charakter, zakres i fakt osobistego, ciągłego sprawowania przez wnioskodawcę obiektywnie uniemożliwia mu aktywność zawodową, która bez tej okoliczności byłaby kontynuowana, mogą przemawiać za uwzględnieniem wniosku (wyrok NSA z 12 lipca 2022 r., sygn. akt I OSK 1383/21, LEX nr 3388327). Nie można pominąć faktu, że matka skarżącego uczestniczy w zajęciach w ŚDS. W czasie pobytu w ŚDS szeregu czynności wykonywanych w ramach opieki dokonuje bowiem personel ośrodka, co ma bezpośredni wpływ na możliwość podjęcia przez skarżącego zatrudnienia, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy i nie ma przy tym znaczenia "specyfika rynku pracy". Sam fakt asysty skarżącego w wykonywaniu niektórych czynności życiowych przez matkę nie powoduje konieczności rezygnacji z aktywności zawodowej, tym bardziej, że takie czynności jak: pomoc w higienie osobistej, założenie [...], podanie śniadania i kolacji, wykonuje się głównie rano i wieczorem. Dodatkowo zgodzić się należy ze stanowiskiem Naczelnego Sądu Administracyjnego, wyrażonego w wyroku z 7 sierpnia 2024 r., sygn. akt I OSK 1768/23 (LEX nr 3753018), że czynności takie więc jak: zakupy, sprzątanie, pranie czy gotowanie z powodu tego, że są one dla każdego typowymi czynnościami dnia codziennego, wykonywanymi więc również przez osoby na co dzień pracujące zawodowo (przed rozpoczęciem pracy lub po jej zakończeniu), nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności wnioskującego o świadczenie i nie zawierają się w pojęciu "sprawowanie opieki" na gruncie art. 17 ust. 1 u.ś.r. Zaprzestanie aktywności zawodowej lub jej niepodejmowanie przez opiekuna musi być spowodowane bezpośrednią koniecznością sprawowania opieki na osobą niepełnosprawną. Przy czym opieka ta musi być związana wyłącznie z osobą chorego (nakierowana na jego osobę), a nie dodatkowo polegać na prowadzeniu gospodarstwa domowego tej osoby. Ostatecznie odnosząc się do zarzutów skargi wskazać należy, że wszystkie z nich stanowią w istocie polemikę ze stanowiskiem Kolegium. W ocenie tutejszego Sądu organy w rozpoznawanej sprawie prawidłowo zebrały i oceniły materiał dowodowy, a ocena ta nie nosi znamion dowolnej. Mając na uwadze powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie, na podstawie art. 151 p.p.s.a., oddalił skargę jako bezzasadną.