II SA/Ol 519/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Alicja Jaszczak-Sikora po rozpoznaniu w dniu 18 września 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu D. K. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 20 sierpnia 2018 r. w sprawie ze skargi D. K. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia "[...]" r., nr "[...]" w przedmiocie kary z tytułu urządzania gier hazardowych postanawia utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Pismem z dnia 26 lipca 2018 r., w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 1440 zł, skarżący D. K. wniósł o zwolnienie go z tej opłaty, argumentując, że jego obecna sytuacja materialna nie pozwala mu na uiszczenie wymaganego wpisu bez uszczerbku dla niego i jego najbliższej rodziny w osobach dwójki małoletnich dzieci. W dniu 8 sierpnia 2018 r. skarżący złożył urzędowy formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Zgodnie z oświadczeniem o stanie rodzinnym, majątku i dochodach do majątku skarżącego należy mieszkanie o powierzchni 67 m2. Skarżący nie posiada innych nieruchomości, a także zasobów pieniężnych oraz wierzytelności. Rubryka nr 7.3. "Przedmioty wartościowe" nie została wypełniona. Skarżący nie wypełnił również rubryki nr 6 "Stan rodzinny", lecz w rubryce nr 8 "Stan majątkowy osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym" wpisał: "nie dotyczy", nie wykazał też tego rodzaju osób i ich dochodów w rubryce nr 10 "Dochody". W rubryce tej, przy swoim imieniu i nazwisku, wpisał "brak dochodu" z tytułu "działalności gospodarczej". W rubryce nr 11 "Zobowiązania i stałe wydatki" wpisał: "–". Postanowieniem z dnia 20 sierpnia 2018 r. starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie, na podstawie art. 245 § 3 i art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz.U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm., dalej jako: "p.p.s.a."), odmówił zwolnienia skarżącego od kosztów sądowych, przyjmując, że podane przez skarżącego informacje nie są rzetelne, przez co strona nie wykazała zasadności wniosku. Referendarz sądowy zauważył, że w oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżący nie wykazał żadnego dochodu, jakichkolwiek oszczędności oraz innych źródeł utrzymania, a także ewentualnych osób, z którymi prowadzi wspólne gospodarstwo domowe i na których utrzymaniu pozostaje. Nie wskazał też żadnych wydatków, w tym chociażby związanych z własnością mieszkania. Z drugiej strony, nie wskazał jednocześnie, aby posiadał zadłużenie z jakiegokolwiek tytułu. W tych okolicznościach referendarz uznał, że trudno racjonalnie wytłumaczyć, w jaki sposób skarżący zaspokaja chociażby tylko swoje najniezbędniejsze potrzeby. Podkreślono, że skarżący nie ujawnił źródeł utrzymania, a tym samym nie wykazał, że nie jest w stanie sfinansować kosztów postępowania w niniejszej sprawie. Reasumując, referendarz sądowy stwierdził, że skarżący nie wykazał wiarygodnie, iż nie posiada i nie jest w stanie zdobyć środków pieniężnych na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym. Wyjaśnił, że rzeczą strony jest rzetelne przedstawienie informacji o rzeczywistym stanie rodzinnym, majątku i dochodach, w przeciwnym bowiem razie musi liczyć się z negatywnym dla niej rozstrzygnięciem. Podkreślono, że to na stronie spoczywa - wynikający z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. - ciężar wykazania, że znajduje się w sytuacji uprawniającej ją do otrzymania prawa pomocy. Składając formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy, powinna tym samym skrupulatnie go wypełnić, tak aby składane oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku i dochodach stanowiło jasną, logiczną i precyzyjną odpowiedź na pytania o jej sytuację rodzinną i majątkową, ponoszone wydatki i źródła jej utrzymania. Prowadzenie dodatkowego postępowania dowodowego w przedmiocie wniosku o przyznanie prawa pomocy nie ma bowiem charakteru obligatoryjnego. Obowiązku takiego nie nakłada na rozpoznającego wniosek przepis art. 255 p.p.s.a. Prowadzenie postępowania wyjaśniającego w oparciu o ten przepis w stosunku do każdego wniosku o przyznanie prawa pomocy, niezależnie od wiarygodności składanego oświadczenia, stanowiłoby naruszenie obowiązku strony wynikającego z art. 246 § 1 p.p.s.a., a także nieuprawnione przejęcie tego obowiązku przez rozpoznającego wniosek. W ustawowym terminie skarżący wniósł sprzeciw na to postanowienie, wnosząc o zwolnienie go od wpisu od skargi w kwocie 1440 zł. Argumentował, że pomimo osiąganych dochodów posiada również szereg zobowiązań stałych, które ciążą na nim od wielu lat i mają charakter cykliczny. Do zobowiązań tych należy przede wszystkim konieczność ponoszenia obowiązku alimentacyjnego na troje dzieci. Dodatkowo ponosi koszty związane z obsługą zobowiązań w postaci kredytów zaciągniętych na poczet rozwoju działalności gospodarczej. Jednocześnie ponosi koszty związane z wynajmem nieruchomości na potrzeby prowadzonej działalności gospodarczej oraz stałe koszty związane z zatrudnieniem pracowników i opłatą obowiązkowych składek na ubezpieczenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie, zważył co następuje: W myśl art. 260 § 1 i 2 p.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach takich wniesienie sprzeciwu wstrzymuje wykonalność zarządzenia lub postanowienia, a Wojewódzki Sąd Administracyjny orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Rozpatrując stan faktyczny niniejszej sprawy, Sąd uznał, że sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. W złożonym formularzu wniosku skarżący deklarował brak dochodów, brak osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym oraz brak wydatków. Lekceważąc urzędowy formularz wniosku, podając informacje, oczywiście sprzeczne z rzeczywistością, co potwierdza argumentacja sprzeciwu, skarżący sam podważył swoją wiarygodność. W zaskarżonym postanowieniu referendarz sądowy wyjaśnił skarżącemu wagę ciążącego na wnioskodawcy obowiązku wykazania rzeczywistej sytuacji materialno-bytowej strony uprawniającej do otrzymania prawa pomocy. Podkreślano, że strona ma obowiązek podawać wyczerpujące informacje zgodne z prawdą. Mimo tego skarżący w dalszym ciągu nie podaje źródła dochodu i jego wysokości, tłumacząc jedynie, że ponosi zobowiązania alimentacyjne na troje dzieci, a także ponosi koszty prowadzenia działalności gospodarczej w tym, koszty wynajmu pomieszczeń, spłaty kredytu i składek na ubezpieczenie społeczne pracowników. Takie wyrywkowe dane, które stoją w oczywistej sprzeczności ze złożonym uprzednio pod rygorem odpowiedzialności karnej oświadczeniem, niepoparte żadnymi dokumentami źródłowymi, nie pozwalają na ocenę sytuacji finansowej skarżącego, a tym samym uwzględnienie wniosku. Podane w sprzeciwie informacje są bardzo ogólnikowe i nie tłumaczą w ogóle jaki skarżący uzyskuje miesięcznie przychód z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej, czy posiada środki trwałe, ilu zatrudnia pracowników, czy na bieżąco reguluje zobowiązania. Stosownie do art. 199 p.p.s.a. zasadą jest ponoszenie przez strony kosztów postępowania sądowego, natomiast odstępstwem od niej jest przyznanie prawa pomocy. Zgodnie z art. 245 § 1p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2). Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. W niniejszej sprawie skarżący zwracał się o zwolnienie od kosztów sądowych. Do rozpoznania wniosku strony mają zatem zastosowanie przesłanki z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wyjaśnić należy, że użycie w zacytowanym przepisie przez ustawodawcę sformułowania "następuje" oznacza, że spełnienie przesłanek określonych w tym unormowaniu obliguje sąd do przyznania prawa pomocy w określonym zakresie. Jednak obowiązek udzielenia przez sąd prawa pomocy powstaje w sytuacji w której wnioskodawca wykaże brak środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Innymi słowy to na stronie postępowania, wnioskującej o udzielenie prawa pomocy, spoczywa inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki pozytywne dla uwzględnienia jej wniosku. Strona powinna przekonać sąd, że jej sytuacja materialna uprawnia do otrzymania prawa pomocy. Oznacza to, że powinna ona poczynić wszelkie kroki mające na celu uprawdopodobnienie tych okoliczności (postanowienie z 21 lutego 2013 r, II FZ 87/13, 19 grudnia 2012, II FZ 972/12 CBOSA). Służyć temu ma rzetelnie wypełniony wniosek. Strona obowiązana jest podać w nim precyzyjnie informacje odpowiadające prawdzie, które umożliwią ustalenie rzeczywistego stanu rodzinnego, majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy. Jeżeli zawarte we wniosku oświadczenia nie są w tym zakresie wystarczające lub budzą wątpliwości, to zgodnie z art. 255 p.p.s.a. strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu rodzinnego, majątkowego i dochodów. Ponieważ w rozpatrywanym przypadku skarżący zaprzeczał pierwotnie uzyskiwaniu dochodu, ponoszeniu wydatków, jak i deklarował prowadzenie jednoosobowego gospodarstwa domowego, zasadnie referendarz odstąpił od wzywania skarżącego do dostarczenia dokumentów źródłowych. Lakoniczne oświadczenie skarżącego od razu bowiem dyskwalifikowało wniosek. Do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy nie wystarczy ogólnikowe twierdzenie o trudnej sytuacji finansowej skarżącej strony. Wnioskodawca musi udzielić w każdej zainicjowanej sprawie wyczerpujących informacji, które umożliwią każdorazowo ocenę jego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz uprawdopodobnią jego trudną sytuację materialną. Pomimo wyjaśnienia przez referendarza wagi omówionego obowiązku skarżący w dalszym ciągu poprzestaje na zdawkowych uwagach, które nie obrazują całościowo jego sytuacji materialno-bytowej. Należy uwzględnić, iż przyznanie prawa pomocy stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów sądowych przez strony postępowania, a w związku z tym nie może być stosowane powszechnie. Zwolnienie od ich ponoszenia stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia wynikającego z art. 84 ustawy zasadniczej. Dlatego zwolnienie takie musi być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby czy osób na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia (por. postanowienie NSA z dnia 10 stycznia 2005r.,sygn. akt FZ 478/04). Z tego względu przesłanki zastosowania instytucji prawa pomocy winny być interpretowane w sposób ścisły, a udzielenie prawa pomocy powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (postanowienie NSA z dnia 11 stycznia 2012 r., sygn. akt I OZ 1099/11). W niniejszej sprawie skarżący nie wykazał, że jego sytuacja finansowa jest trudna i uniemożliwia uiszczenie wymaganego wpisu sądowego. Art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. wskazuje wyraźnie, że przyznanie prawa pomocy w części może dotyczyć jedynie takiego stanu majątkowego, w którym pokrycie kosztów postępowania przed sądem, a więc skorzystanie z prawa do sądu, doprowadziłoby do uszczerbku środków niezbędnych do koniecznego utrzymania, czyli uniemożliwiło egzystencję w warunkach odpowiadających godności człowieka. Chodzi tu o osoby dotknięte rzeczywiście ubóstwem. Treść złożonego sprzeciwu przeczy, aby skarżącemu można było przypisać taką cechę. Jak wynika bowiem z wyjaśnień strony: prowadzi działalność gospodarczą, zatrudnia pracowników, posiada zdolność kredytową, reguluje zobowiązania cywilnoprawne. W świetle ugruntowanego stanowiska sądów administracyjnych, nie ma podstaw do przyjęcia, aby jakiekolwiek zobowiązania strony korzystały z pierwszeństwa zaspokojenia przed wierzytelnościami Skarbu Państwa wynikającymi z obowiązku finansowania przez stronę kosztów prowadzenia sprawy przed sądem administracyjnym (por. postanowienie NSA z dnia 3 czerwca 2013 r., sygn. akt I FZ 40/13). Strona wszczynając postępowanie sądowe powinna liczyć się z tym, że będzie się to wiązało z obowiązkiem ponoszenia określonych wydatków, dlatego też powinna poczynić oszczędności, które pozwoliłyby jej na ich pokrycie we własnym zakresie. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji postanowienia.