II SA/Ol 551/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tadeusz Lipiński (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Piotr Chybicki Sędzia WSA Ewa Osipuk Protokolant specjalista Anna Piontczak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 października 2018 r. sprawy ze skargi M. N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]", nr "[...]" w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji. Z akt administracyjnych przekazanych wraz ze skargą wynika, że w dniu 13 marca 2018r. M. N. złożyła w Miejsko-Gminnym Ośrodku Pomocy Społecznej wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad mężem, Z. N.. Decyzją z dnia "[...]" organ I instancji odmówił M. N. przyznania wnioskowanego świadczenia, a wskutek wniesionego odwołania, decyzja ta została przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze, decyzją z dnia "[...]", uchylona i przekazana do ponownego rozpatrzenia. Kolegium wskazało w szczególności na konieczność uzupełnienia przez organ I instancji materiału dowodowego w zakresie ustalenia zakresu opieki sprawowanej przez M. N. nad mężem oraz związku niepodejmowania pracy ze sprawowaną opieką nad niepełnosprawnym. W wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy, organ wydał w dniu "[...]" decyzję, którą ponownie odmówił stronie świadczenia pielęgnacyjnego, powołując się na art. 17 ust. 1 pkt 4 w związku z art. 17 ust. 1 a ustawy o świadczeniach rodzinnych, który to stanowi, że tzw. inne osoby zobowiązane do alimentacji, do których zaliczyć należy małżonka osoby niepełnosprawnej, są uprawnieni do świadczenia pielęgnacyjnego tylko w przypadku, gdy, m.in. nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W niniejszej sprawie, niepełnosprawny Z. N. ma dwie dorosłe córki, a więc osoby spokrewnione w pierwszym stopniu, które nie są niepełnosprawne w stopniu znacznym, zatem mają pierwszeństwo przed żoną w uzyskaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Od ww. decyzji odwołała się w ustawowym terminie M. N., argumentując, że jest jedyną osobą, która stale, całodobowo opiekuje się niepełnosprawnym, ciężko chorym mężem, którego choroba postępuje, a w związku z tym nie jest ona w stanie podjąć zatrudnienia. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia "[...]" utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu Kolegium podniosło, że nie kwestionuje się faktycznego sprawowania opieki przez żonę nad niepełnosprawnym mężem, jak również szerokiego zakresu tej opieki, który faktycznie uniemożliwia podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Należy jednak odróżnić sam fakt sprawowania opieki od uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tego tytułu. Organ odwoławczy podkreślił, że rezygnacja z zatrudnienia lub niepodejmowanie pracy przez osobę zobowiązaną do alimentacji, musi być jedyną możliwością zapewnienia opieki niepełnosprawnemu ze strony najbliższych członków rodziny (w tym małżonka, na podstawie przepisów k.r.o.). W sytuacji, gdy jest kilka osób zobowiązanych do alimentacji, członków najbliższej rodziny niepełnosprawnego, są oni zobowiązani do sprawowania nad nim opieki "w kolejności" zależnej od stopnia pokrewieństwa. Przy czym ustawa wyraźnie wskazuje kolejność uprawnienia w związku z tym doświadczenia pielęgnacyjnego, tj. pierwszeństwo przyznając osobom spokrewnionym w pierwszym stopniu (wstępnym, zstępnym - czyli dzieciom), a dopiero w następnej kolejności małżonkowi. Nie ma tu znaczenia, że z innych przyczyn (np. z powodu zamieszkiwania w innym mieście, z powodu wykonywania pracy itd.) dzieci takiej opieki nie mogą sprawować. Skoro zgodnie z art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych, osobom zobowiązanym do alimentacji wymienionym w pkt 4 artykułu 17 ust. 1 - czyli m.in. małżonkowi osoby niepełnosprawnej, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne jedynie gdy spełnione są łącznie określone warunki, a wśród nich warunek, że nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności - w niniejszej sprawie nie został spełniony warunek z art. 17 ust. 1a pkt 2 ustawy. Pomimo bowiem sprawowania faktycznej opieki przez żonę Z. N., posiada on również dwie dorosłe córki, które również zobowiązane są do sprawowania opieki, a w świetle konstrukcji powyższych przepisów, mają wówczas pierwszeństwo przed żoną do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, co sprawia, że w ocenie Kolegium strona nie może uzyskać wnioskowanego przez nią świadczenia. Skargę na ww. decyzję wywiodła M. N., wnosząc o zmianę zaskarżonej decyzji i przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. W uzasadnieniu skargi strona skarżąca podniosła, że jej córki nie są w stanie sprawować opieki nad mężem skarżącej, ponieważ mieszkają poza miejscem zamieszkania skarżącej i jej męża, gdzie mają własne obowiązki rodzinne i zawodowe. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie. Organ podtrzymał swoje stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył , co następuje: Na wstępie wyjaśnienia wymaga, że sądowa kontrola działalności administracji publicznej ogranicza się do oceny zgodności zaskarżonego aktu lub czynności z prawem. Wynika to z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U z 2017 r., poz. 2188 j.t). Sąd administracyjny, kontrolując zgodność zaskarżonego rozstrzygnięcia z prawem, nie rozstrzyga merytorycznie o zgłoszonych przez stronę żądaniach, a jedynie w przypadku stwierdzenia, iż zaskarżony akt został wydany z naruszeniem prawa uchyla go lub stwierdza jego nieważność. Nadto wskazania wymaga, że sąd orzeka na podstawie akt sprawy co wynika z treści art. 133 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U z 2018 r., poz. 1302 j.t. – zwanej w dalszym ciągu uzasadnienia jako p.p.s.a). Sąd rozstrzygając sprawę nie jest też związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.). W sprawie niniejszej Kolegium utrzymało w mocy decyzję organu I instancji, którą odmówiono przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego wnioskowanego na męża. Kolegium podniosło m. in., że pomimo sprawowania faktycznej opieki przez żonę Z. N., posiada on również dwie dorosłe córki, które również zobowiązane są do sprawowania opieki i to one w myśl obowiązujących przepisów mają wówczas pierwszeństwo przed żoną do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego Podstawę prawną zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2017, poz. 1952 j.t. - zwanej dalej u.ś.r.). Zgodnie z treścią art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. -Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Stosownie do art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Przede wszystkim należy wskazać, że jednolite orzecznictwo sądów administracyjnych stanowi, że z art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy, (Dz. U. z 2017, poz. 682 j.t.), K.r.o., wynika, że oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Natomiast zgodnie z art. 23 tej ustawy są oni obowiązani do wspólnego pożycia, wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Powyższe uregulowania potwierdzają, że wśród obowiązków małżeńskich istnieje obowiązek alimentacyjny, w którym bez wątpienia mieści się również obowiązek opieki nad chorym niepełnosprawnym małżonkiem. Mając powyższe na uwadze, pod pojęciem "innych osób, na których zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności" należy rozumieć współmałżonków. Prowadzi to do wniosku, że art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy ma w pełni zastosowanie do małżonka, ubiegającego się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z powodu opieki nad współmałżonkiem legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Natomiast art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.o.ś. powinien być rozumiany w ten sposób, że normuje on przypadki, gdy o świadczenie pielęgnacyjne z tytułu sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną, pozostającą w związku małżeńskim ubiega się osoba spełniająca kryteria wskazane w ust. 1 (lub w ust. 1a), niebędąca małżonkiem zobowiązanym w pierwszej kolejności do alimentacji (por. wyroki NSA z dnia: 16 stycznia 2015 r., I OSK 1508/13; 9 stycznia 2013 r., I OSK 1196/12; 13 lutego 2013 r., I OSK 1526/12; 20 września 2013 r., I OSK 2796/12; 15 lipca 2014 r., I OSK 644/13; 19 listopada 2014 r., I OSK 1895/13 czy z 28 listopada 2014 r., I OSK 1158/13). Tym samym stwierdzić należy, że małżonek należy do kręgu osób, na których ciąży powinność o cechach obowiązku alimentacyjnego, z istnieniem którego łączy się prawo do ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Na gruncie niniejszej sprawy bezsprzecznie ustalono, że Z. N. posiada orzeczenie o niepełnosprawności wydane przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności z dnia 16.10.2017 r., zaliczające go do znacznego stopnia niepełnosprawności. Jest osobą wymagającą stałej opieki w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. M. N. opiekuje się mężem przez całą dobę, pomagając m.in. przy wykonywaniu tzw. podstawowych czynności dnia codziennego, jak dbanie o higienę osobistą czy ubieranie się, a także pomoc przy spożywaniu posiłków. Z akt sprawy wynika także, że Z. N. ma dwie dorosłe córki. Nie są one osobami niepełnosprawnymi w stopniu znacznym. Jedna z córek mieszka i pracuje w A, a druga mieszka i pracuje w B. Jak to już wielokrotnie wskazywano w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, w szczególności zaś w orzeczeniach Naczelnego Sądu Administracyjnego, przywołane przepisy art. 17 ust. 1 i art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych należy odczytywać przez pryzmat zasad i wartości wyrażonych w Konstytucji RP, z uwzględnieniem celu tych unormowań, którym jest przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom, które rzeczywiście sprawują opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi i wymagającymi takiego wsparcia (por. wyrok NSA z dnia 5 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 1062/14, z dnia 13 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 1286/14, z dnia 12 maja 2017 r., sygn. akt I OSK 328/16- dostępne w Internecie na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. ustawodawca nawiązuje wprost do obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym. Należy podkreślić, że obowiązków alimentacyjnych, przewidzianych w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym, o jakich mowa w art. 17 ust. 1 pkt 2 u.ś.r., nie można sprowadzać wyłącznie do tych z art. 128 i następnych K.r.o., lecz odnosić je należy do wszystkich przepisów K.r.o., które o obowiązkach alimentacyjnych stanowią, nie wyłączając art. 23 i 27 K.r.o. Przy czym obowiązki alimentacyjne małżonków wyprzedzają obowiązki alimentacyjne krewnych (zob. art. 130 K.r.o.). Skoro małżonek jest pierwszą osobą z kręgu zobowiązanych do alimentacji po ustaniu, unieważnieniu lub orzeczeniu separacji małżeństwa (odpowiednio art. 60 § 1-3, art. 21 i 614 § 4 K.r.o.), to tym bardziej jest on pierwszym zobowiązanym do dostarczania środków utrzymania współmałżonkowi w trakcie trwania małżeństwa na podstawie art. 27 K.r.o. (zob. M. Andrzejewski, Komentarz do art. 130 K.r.o., uw. 2 (w) Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, LEX 2010). W tym kontekście wskazanie przez organy z kręgu osób zobowiązanych do opieki, w pierwszej kolejności dzieci Z. N. kosztem jego żony, w sytuacji gdy mieszkają one daleko poza miejscem zamieszkania swojego ojca, a faktyczną opiekę sprawuje nad Z. N. mieszkająca z nim jego żona, narusza konstytucyjną zasadę równości, sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP), a także godzi w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną (art. 18 Konstytucji RP). W ocenie Sądu fakt posiadania dzieci przez osobę wymagająca opieki, nie może stanowić przesłanki wykluczającej przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego jego żonie, zwłaszcza w przypadku, kiedy to ona faktycznie sprawuje opiekę nad swoim mężem. Rozpoznając sprawę ponownie organy zastosują się do wykładni przepisów przedstawionych w wyroku i wskazówek co do dalszego postępowania. W tym stanie rzeczy w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i b ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Sąd uchylił zaskarżoną i utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji.