II SA/Ol 646/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodnicząca sędzia WSA Katarzyna Matczak (spr.) Sędziowie sędzia WSA Tadeusz Lipiński sędzia WSA Adam Matuszak po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 30 listopada 2021 r. sprawy ze skargi G. B. na decyzję Wojewody z dnia "[...]" nr "[...]" w przedmiocie wymeldowania I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji; II. przyznaje adwokatowi M. K. od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie kwotę 240 zł (dwieście czterdzieści złotych) powiększoną o należny podatek VAT, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Pismem z dnia 19 listopada 2020 r. J. K. złożył do Prezydenta E. wniosek o wymeldowanie jego córki – G. B. z mieszkania przy ul. "[...]", ponieważ nie zamieszkuje ona w tym miejscu. Podał, że mieszkanie córka opuściła dobrowolnie i obecnie przebywa u swojego partnera. Po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego, decyzją z dnia "[...]" r. Prezydent E. (dalej jako: "Prezydent", "organ I instancji") orzekł o wymeldowaniu G. B. (dalej jako: "Skarżąca") z pobytu stałego z lokalu mieszkalnego położonego przy ul. "[...]" w E. W uzasadnieniu decyzji powołano przepisy ustawy z dnia 24 września 2010 r. o ewidencji ludności (Dz. U. z 2021 r., poz. 510 z późn. zm.), dalej jako: "ustawa", i wskazano, że przedmiotem postępowania było ustalenie czy w sprawie zaistniały przesłanki niezbędne do wydania decyzji o wymeldowaniu. Powołując się na orzecznictwo sądowoadministracyjne wyjaśniono, że zarówno pojęcie dobrowolności, jak i trwałości nie są definicjami ustawowymi, wobec czego interpretacja pojęcia opuszczenia miejsca pobytu nie ma charakteru uniwersalnego i należy ją rozpatrywać indywidualnie. Szeroko opisano wyjaśnienia Skarżącej oraz przesłuchanych świadków, konkludując, że "o niedobrowolnym opuszczeniu mieszkania można mówić tylko wówczas, gdy osoba ta została usunięta wbrew swojej woli. Inną jest natomiast sytuacja, gdy osoba sama opuszcza takie miejsce uznając, że ze względu na różne okoliczności, np. konfliktowe stosunki w rodzinie, powinna zmienić miejsce zamieszkania". Wyjaśniono, że przy ocenie trwałości i dobrowolności opuszczenia lokalu organy mogą wziąć pod uwagę jedynie charakter i czas podjęcia środków prawnych w celu przezwyciężenia przeszkód w korzystaniu z lokalu. Podano, że Skarżąca do tej pory nie podjęła w tym kierunku żadnych skutecznych działań. Stwierdziła jedynie, że chciałaby złożyć pozew przeciwko ojcu i jego żonie, jednak organ nie ma obowiązku poszukiwania dowodów na okoliczność potwierdzenia słów strony. Podniesiono, że nie ulega wątpliwości, że Skarżąca nie mieszka w spornym lokalu od listopada 2020 r. i od tego czasu swoje sprawy życiowe koncentruje w innym miejscu. Dodano, że bez znaczenia jest, że Skarżąca pozostawiła w mieszkaniu swoje rzeczy, ponieważ nie świadczy to o skoncentrowaniu spraw życiowych w miejscu zameldowania. Ostatecznie podano, że ewidencja ludności jest instytucja służącą wyłącznie odzwierciedleniu stanu faktycznego, dostarczającą wiedzy o rzeczywistym miejscu pobytu osoby. Zameldowanie służy wyłącznie celom ewidencyjnym, więc w zaistniałej sytuacji rejestracja Skarżącej w lokalu przy ul. "[...]" w E. stanowi fikcję meldunkową. Od decyzji organu I instancji, w przepisanym terminie, odwołała się Skarżąca, która wskazała, że nie zgadza się z decyzją, ponieważ w żadnej chwili nie nastąpiło opuszczenie spornego lokalu, jest to jej dom rodzinny i centrum życia. Wyjaśniła, że jej problemy zaczęły się 5 lat temu, gdy ojciec – J. K., ożenił się powtórnie; wtedy ograniczono jej dostęp do kuchni i łazienki, nikt nie mógł jej odwiedzić w mieszkaniu. Pewnego dnia zastała zamknięte drzwi do domu i dowiedziała się, że ma trzy dni na wyprowadzkę. Podniosła, że ojciec z macochą długo przygotowywali się do wymeldowania jej. Od listopada 2020 r. nie może ona wejść do mieszkania, ponieważ wymieniono zamki, a ona nie posiada kluczy; podczas interwencji policji udało jej się tylko wejść po zimowe ubrania. Podała, że z zeznań świadków wynika, że mieszkała w lokalu do dnia wymiany zamków, a zła wola ojca nie może stanowić przesłanki do wymeldowania jej. Decyzją z "[...]" r. Wojewoda "[...]" (dalej jako: "organ odwoławczy", "Wojewoda") utrzymał w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu opisano stan faktyczny sprawy i przepisy prawa mające w niej zastosowanie. Powołując stanowisko judykatury wskazano, że opuszczenie miejsca pobytu powinno mieć charakter dobrowolny i trwały. Aby uznać, że opuszczenie stałego miejsca pobytu miało charakter dobrowolny należy stwierdzić, że wynika ono z własnej woli zainteresowanego, a nie z powodu presji czy bezprawnego działania innych osób. Dodano jednak, że za opuszczenie miejsca pobytu traktuje się również sytuację, w której osoba zameldowana nie jest dopuszczona do korzystania z lokalu, ale w odpowiednim czasie nie skorzystała z przysługujących jej środków prawnych. Wskazano, że jeśli Skarżąca została zmuszona do opuszczenia lokalu poprzez bezprawne działanie innej osoby i nie zgłosiła się do stosownych instytucji o ochronę swoich praw, to należy przyjąć, że opuszczenie miało charakter dobrowolny. Podniesiono, że fakt opuszczenia lokalu znalazł potwierdzenie zarówno w wyjaśnieniach Skarżącej, jak i świadków przesłuchanych w sprawie. Bez znaczenia dla sprawy pozostaje pozostawienie w spornym lokalu jakichkolwiek rzeczy przez Skarżącą, ponieważ zameldowania dotyczy osoby, a nie znajdujących się w mieszkaniu rzeczy. W konkluzji stwierdzono, że zaszły przesłanki przewidziane w art. 35 ustawy o ewidencji ludności, a organ nie dopatrzył się uchybień w postępowaniu organu I instancji, wobec czego decyzja Prezydenta jest prawidłowa i zgodna z prawem. W skardze wniesionej do tutejszego Sądu, Skarżąca wniosła o uchylenie decyzji organu I i II instancji, ponieważ naruszają one jej prawa; na potwierdzenie swojego stanowiska załączyła pismo Rzecznika Praw Obywatelskich. Wyjaśniła, że została wyrzucona z domu, w drzwiach zmieniono zamki, pomimo interwencji policji. Podniosła, że całe życie pracowała, ma emeryturę i ma dom, do którego jednak nie może wrócić przez żonę jej ojca. Nigdy "samowolnie" nie opuściłaby mieszkania, a teraz nie może do niego wejść. Dodała że w sądzie cywilnym jest już sprawa, na dowód czego dołączyła kopię pozwu o przywrócenie posiadania z dnia 10 maja 2021 r. W odpowiedzi na skargę Wojewoda wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Odnosząc się do zarzutów skargi podał, że dopiero ze skargi dowiedział się o złożeniu przez Skarżącą pozwu o przywrócenie posiadania, jednak w jego ocenie, nawet gdyby sąd przychylił się do wniosku Skarżącej i przywrócił posiadanie, to ponowne zameldowanie jej będzie możliwe dopiero po faktycznym zamieszkaniu w spornym lokalu. Z samej treści skargi bowiem wynika, że Skarżąca nadal nie mieszka w spornym lokalu i nie posiada do niego swobodnego dostępu. W ocenie Wojewody Skarżąca koncentruje swoje sprawy codzienne w innym miejscu, nie wyobraża sobie zamieszkania z ojcem i jego żoną, co świadczy o tym, że chce utrzymać fikcyjny meldunek. W dniu 2 listopada 2021 r. do Sądu wpłynęło pismo pełnomocnika Skarżącej - adw. M. K., popierające skargę. Pełnomocnik również wniósł o uchylenie decyzji Wojewody oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji oraz o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. W uzasadnieniu pisma podniesiono, że organy bezpodstawnie uznały, że Skarżąca opuściła lokal dobrowolnie i definitywnie. Fakt częstego wychodzenia z domu i niecodzienne nocowanie w nim nie oznacza, że lokal nie stanowi jej centrum życiowego i nie jest ona z nim związana. Wskazano, że z zeznań świadków wprost wynika, że Skarżąca chciałaby utrzymać zameldowanie pod spornym adresem i nie można zgodzić się ze stwierdzeniem, że meldunek miałby charakter fikcyjny, bowiem wciąż ona ma tam swój pokój oraz rzeczy. Powołując stosowne orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego wyjaśniono, że nie każde opuszczenie mieszkania uzasadnia wymeldowanie z lokalu, ponieważ musi zajść przesłanka dobrowolności, a więc zamiaru opuszczenia lokalu i przeniesienia centrum swoich spraw życiowych w inne miejsce; z taką sytuacją jednak nie mamy do czynienia w przedmiotowej sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje. Zgodnie z przepisem art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 137) i art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.), dalej jako: "p.p.s.a.", sąd administracyjny kontroluje legalność zaskarżonego rozstrzygnięcia administracyjnego, czyli jego zgodność z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa, obowiązującymi w dacie jego wydania, nie będąc przy tym związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. W myśl art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. sąd ma obowiązek uwzględnienia skargi i wyeliminowania z obrotu prawnego aktu administracyjnego, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Podkreślenia wymaga fakt, że sąd orzeka na podstawie akt sprawy (art. 133 § 1 p.p.s.a.), nie będąc przy tym związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.). Przeprowadzona przez Sąd kontrola legalności zaskarżonej decyzji według wskazanych wyżej kryteriów wykazała, skarga zasługuje na uwzględnienie. W pierwszej kolejności należy wyjaśnić, że ze względu na ogłoszony stan epidemii oraz nowe brzmienie przepisu art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r., poz. 1842 ze zm.), w związku z brakiem możliwości przeprowadzenia rozprawy na odległość z jednoczesnym przekazem obrazu i dźwięku oraz uznaniem rozpoznania sprawy za konieczne z uwagi na obowiązek terminowego załatwienia sprawy, przedmiotowa skarga została przez Sąd rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowi przepis art. 35 ustawy o ewidencji ludności. Zgodnie z jego treścią, organ gminy, o którym mowa w art. 28 ust. 1, wydaje z urzędu lub na wniosek właściciela lub podmiotu wskazanych w art. 28 ust. 2, decyzję w sprawie wymeldowania obywatela polskiego, który opuścił miejsce pobytu stałego albo opuścił miejsce pobytu czasowego przed upływem deklarowanego okresu pobytu i nie dopełnił obowiązku wymeldowania się. Wyjaśnić w tym miejscu należy, że za pobyt stały uważa się zamieszkiwanie z zamiarem stałego pobytu, tj. z wolą koncentracji w danym miejscu swych spraw życiowych. Z kolei, opuszczenie lokalu związane jest z zerwaniem związków z lokalem dotychczasowym i skoncentrowaniem swych spraw życiowych w innym miejscu (por. wyrok NSA z 8 listopada 2018 r., sygn. akt II OSK 2698/16, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Jak słusznie wskazały organy obydwu instancji, w orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalił się pogląd, że przesłanka opuszczenia dotychczasowego miejsca pobytu stałego jest spełniona wtedy, gdy opuszczenie ma charakter trwały i jest dobrowolne. Pojęcie dobrowolności nie zostało zdefiniowane przez ustawodawcę. W orzecznictwie przyjmuje się, że "cecha ta zaistnieje wówczas, gdy zmiana miejsca pobytu wynika z nieskrępowanej woli przeniesienia interesów życiowych w inne miejsce i nie jest spowodowana bezprawnymi działaniami i zachowaniami innych osób" (por. wyrok NSA z 19 lutego 2021 r., sygn. akt II OSK 2961/20, dostępny w CBOSA). W ocenie tutejszego Sądu, okoliczności faktyczne rozpoznawanej sprawy w żaden sposób nie potwierdzają stanowiska organów, że opuszczenie przez Skarżącą lokalu nastąpiło zgodnie z przepisem art. 35 ustawy. Nie sposób zgodzić się bowiem ze stanowiskiem Wojewody, że w rozpoznawanym przypadku Skarżąca dobrowolnie zmieniła miejsce zamieszkania. Zarówno w całym toku postępowania, jak i w złożonej skardze podkreślała ona, że z mieszkania została wyrzucona przez swojego ojca, który pod jej nieobecność wymienił w nim zamki i utrudniał do niego dostęp. Również z zeznań świadków przesłuchanych przez organ w sprawie nie wynika, aby zmiana miejsca pobytu miała charakter dobrowolny. Potwierdzeniem tego faktu jest załączenie do wniesionej skargi kopii pozwu o przywrócenie posiadania, złożonego przez Skarżącą do sądu powszechnego w dniu 12 maja 2021 r., jak też wystąpienia do Rzecznika Praw Obywatelskich o pomoc w jej trudnej sytuacji związanej z uniemożliwieniem korzystania z miejsca stałego pobytu. Tym samym chybiona jest argumentacja organów, że G. B nie podjęła żadnych czynności prawnych zmierzających do ochrony swoich praw i bez znaczenia pozostaje, że Wojewoda o okoliczności tej dowiedział się dopiero z odpowiedzi na skargę; przepisy ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi przewidują bowiem możliwość uwzględnienia skargi przez organ, zgodnie z art. 54 § 3 p.p.s.a., czego jednak w niniejszej sprawie nie uczyniono. Powtórzyć należy raz jeszcze za ugruntowanym stanowiskiem Naczelnego Sądu Administracyjnego, że powiązanie przesłanki opuszczenia miejsca zamieszkania z kwestią dobrowolności ma takie znaczenie, że nie może dojść do wymeldowania tak długo, jak długo zainteresowany (a więc Skarżąca) może podjąć próby przywrócenia zamieszkiwania, usunięcia skutków zastosowania przymusu, likwidacji stanu niezgodnego z jej wolą, polegającego na braku możliwości zamieszkiwania. Dopiero bezskuteczne wyczerpanie tych środków lub rezygnacja z ich zastosowania stanowi okoliczność usuwającą stan przymusu, a zatem otwierającą drogę do wymeldowania (zob. wyrok NSA z 16 grudnia 2020 r., sygn. akt II OSK 1609/18, wyrok NSA z 17 lipca 2020 r., sygn. akt II OSK 392/20 czy wyrok NSA z 20 maja 2016 r., sygn. akt II OSK 2065/14 – dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, CBOSA). Powyższe obiektywne okoliczności faktyczne potwierdzają, że w rozpoznawanej sprawie nie doszło do dobrowolnego opuszczenia miejsca zamieszkania przez Skarżącą, a organy błędnie zastosowały przepis art. 35 ustawy. Nie znajduje w aktach sprawy również potwierdzenia stanowisko Wojewody, że Skarżąca chce utrzymać fikcyjne zameldowanie. Ostatecznie Skarżącej należy wyjaśnić, że decyzja o zameldowaniu nie daje jej żadnych praw do lokalu, ani też takich praw - jeśli strona jest w ich posiadaniu - nie pozbawia (np. prawa własności czy prawa użytkowania, por. wyrok NSA z 8 września 2021 r., sygn. akt II OSK 3074/18, CBOSA), ponieważ obowiązek meldunkowy ma charakter wyłącznie ewidencyjny. Przy ponownym rozpatrywaniu sprawy organy zastosują się do wykładni prawa wynikającej z niniejszego uzasadnienia oraz uwzględnią w materiale dowodowym dokumenty, załączone przez Skarżąca do skargi, ponieważ bezspornie wynika z nich, że wydane w sprawie decyzje o wymeldowaniu były przedwczesne. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a., orzekł jak w pkt I sentencji wyroku. O wynagrodzeniu pełnomocnika Skarżącej, Sąd orzekł na podstawie art. 250 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U. z 2015 r., poz. 1800).