II SA/Ol 672/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tadeusz Lipiński po rozpoznaniu w dniu 18 grudnia 2012 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku A. Z. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi A. Z. na postanowienie Dyrektora Okręgowego Służby Więziennej z dnia "[...]", nr "[...]" w przedmiocie odmowy wydania zaświadczenia o ilości wypracowanych godzin ponad normę postanawia odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, polegającym na ustanowieniu adwokata. WSA/post.1 - sentencja postanowienia We wniosku z dnia 30 maja 2012 r. (data nadania) A. Z. wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie wskazanego imiennie adwokata (k. 66-67). Zgodnie z oświadczeniem o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, wnioskodawca sam prowadzi gospodarstwo domowe. W rubryce nr 7.1. ("Nieruchomości") wykazał dom "[...]" przeznaczony do rozbiórki", mieszkanie o powierzchni ok. "[...]" oraz nieruchomość rolną o powierzchni "[...]", która jak wskazał nie przynosi żadnych pożytków finansowych. Podniósł, iż jest osobą ubogą, bezrobotną, bez oszczędności, środków finansowych i dochodów. W związku z powyższym nie stać go na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania, a prowadzi wiele spraw przed WSA w Olsztynie. Do przedmiotowego wniosku wnioskodawca załączył zaświadczenie potwierdzające, że został zarejestrowany jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku oraz wydruki z rachunku bankowego (3 strony), potwierdzające brak posiadania na tym rachunku środków pieniężnych, umożliwiających pokrycie kosztów postępowania. W wyniku rozpoznania przedmiotowego wniosku, w związku z ustawowym zwolnieniem wnioskodawcy z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych w niniejszej sprawie [art. 239 pkt 1 lit. d) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270), zwanej dalej w skrócie ppsa], Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie, postanowieniem z dnia 6 lipca 2012 r., sygn. akt II SA/Ol 672/10, odmówił ustanowienia dla wnioskodawcy adwokata. Powodem takiego rozstrzygnięcia było nie złożenie przez wnioskodawcę, na wezwanie (art. 255 ppsa), oświadczenia wskazującego: źródło utrzymania w poszczególnych miesiącach 2012 r., wszystkie kategorie ponoszonych wydatków oraz miesięczną wysokość i źródło finansowania każdego z nich, sposób wykorzystywania każdej z nieruchomości wykazanych w formularzu wniosku pod pozycją "nieruchomość rolna", a także kopii aktów notarialnych nabycia wszystkich nieruchomości wykazanych w formularzu wniosku i dowodów opłacenia należności wiążących się z ich posiadaniem za ostatnie trzy miesiące. Referendarz sądowy uznał, iż wobec nie przedłożenia przez wnioskodawcę żądanych dokumentów źródłowych i dodatkowego oświadczenia, które służyć miały uzupełnieniu informacji na temat jego sytuacji majątkowej i finansowej oraz wyjaśnieniu wątpliwości powstałych na tle złożonego przez niego w formularzu wniosku oświadczenia, nie jest możliwe jednoznaczne stwierdzenie, że nie jest on w stanie ponieść kosztów postępowania w sprawie niniejszej i innych prowadzonych przez niego przed WSA w Olsztynie, bez uszczerbku koniecznego dla niego utrzymania. Nie ujawnienie przez wnioskodawcę sytuacji materialnej w pełnym zakresie uniemożliwia tym samym podjęcie korzystnego dla niego rozstrzygnięcia – uniemożliwia bowiem ocenę jego rzeczywistej sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych oraz stwierdzenie w sposób nie budzący wątpliwości, że spełnia on przesłankę uzasadniającą ustanowienie adwokata. W dniu 31 lipca 2012 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie wpłynął wniosek A. Z. z dnia 30 lipca 2012 r. (k. 76-77), w którym wystąpił o ustanowienie wskazanego imiennie adwokata w celu sporządzenia i wniesienia sprzeciwu od postanowienia Referendarza sądowego z dnia 6 lipca 2012 r. Zgodnie z oświadczeniem o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, wnioskodawca sam prowadzi gospodarstwo domowe. W rubryce nr 7.1. ("Nieruchomości") wykazał "budynek mieszkalny do rozbiórki "[...]", mieszkanie o powierzchni ok. "[...]" oraz nieruchomość rolną o powierzchni "[...]". Podniósł, iż jest osobą ubogą, bezrobotną, bez oszczędności, przedmiotów wartościowych i dochodów. Wskazał, iż "posiadana nieruchomość rolna nie stanowi źródła dochodu (...) a jedynie konsumpcyjne źródło utrzymania" oraz, że "wykorzystuje je w celach prywatnych i konsumpcyjnych". Do przedmiotowego wniosku wnioskodawca załączył zaświadczenie potwierdzające, że został zarejestrowany jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku oraz wydruki z rachunku bankowego (3 strony), potwierdzające brak posiadania na tym rachunku środków pieniężnych, umożliwiających pokrycie kosztów postępowania. Pismem z dnia 3 sierpnia 2012 r., w wykonaniu zarządzenia Z-cy Przewodniczącego Wydziału II Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie, wnioskodawca wezwany został m.in. do wskazania, czy jego kolejne pisma z dnia 30 lipca 2012 r., w tym wskazany wyżej wniosek, są sprzeciwem od postanowienia Referendarza sądowego z dnia 6 lipca 2012 r., czy też kolejnym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy. W odpowiedzi na przedmiotowe wezwanie, w piśmie procesowym z dnia 23 sierpnia 2012 r. wnioskodawca wskazał, iż pisma te nie są sprzeciwem, a wniosek z dnia 30 lipca 2012 r. stanowi, jak już wcześniej wyraźnie wskazał, wniosek "o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie adwokata". Po rozpatrzeniu wniosku Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie postanowieniem z dnia 11 października 2012r. odmówił zmiany postanowienia Referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie z dnia 6 lipca 2012r., sygn. akt II SA/Ol 672/10. W uzasadnieniu podniesiono, że w warunkach niniejszej sprawy wnioskodawca nie wykazał, aby doszło do zmiany okoliczności sprawy, która uzasadniałaby zmianę postanowienia Referendarza sądowego z dnia 6 lipca 2012 r. Stwierdzono, że we wniosku z dnia 30 lipca 2012 r. wnioskodawca w istocie powtórzył argumentację jaką zawarł we wcześniejszym wniosku. Nie odniósł się natomiast do stanowiska Referendarza sądowego co do nie ujawnienia przez niego pełnych danych na temat jego rzeczywistej sytuacji finansowej i majątkowej. Wskazano, że wyjaśnienie w postanowieniu z dnia 6 lipca 2012 r., jak istotne znaczenie dla oceny zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy ma poparcie go rzetelnymi i pełnymi informacjami w tym zakresie, usprawiedliwia zaniechanie wzywania wnioskodawcy do uzupełnienia materiału dowodowego przy rozpatrywaniu kolejnego wniosku w trybie art. 165 ppsa i poprzestanie na stwierdzeniu, że również obecnie nie wykazał on, że w sprawie spełniona została przesłanka, uzasadniająca ustanowienie dla niego adwokata. Wskazano, że w świetle art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 245 § 3 ppsa, ustanowienie adwokata, czyli przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, uzależnione jest od tego, czy strona wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wskazano, że we wniosku z dnia 30 lipca 2012 r. wnioskodawca po raz kolejny nie ujawnił źródła utrzymania siebie i źródła finansowania ponoszonych wydatków,| w tym tych, do których ponoszenia jest zobowiązany chociażby w związku z posiadaniem wykazanych nieruchomości. W tych okolicznościach, nie znając rzeczywistych źródeł finansowania wnioskodawcy i wysokości środków, jakie z nich pozyskuje, nie można ustalić jak w rzeczywistości kształtuje się jego sytuacja finansowa, a w konsekwencji, jakie są jego zdolności płatnicze. Sprzeciw od ww. postanowienia referendarza wniósł A. Z., zarzucając mu naruszenie licznych przepisów ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, poprzez podjęcie przez referendarza postanowienia na podstawie art. 165 ppsa, do którego to podjęcia nie posiada on kompetencji ustawowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Przede wszystkim należy podkreślić, że wobec wniesienia sprzeciwu przeciwko wskazanemu postanowieniu utraciło ono moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Wobec tego, że na skutek wniesienia sprzeciwu kwestionowane postanowienie zostało wyeliminowane z obrotu prawnego, nie mają znaczenia dla rozpoznania niniejszego wniosku zarzuty strony sformułowane wobec zakwestionowanego postanowienia referendarza. Tym samym wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w postaci ustanowienia adwokata podlega ponownemu rozpatrzeniu. Prawo pomocy, zarówno w zakresie całkowitym, jak i częściowym, jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowego przez strony. Z tego względu przesłanki jej zastosowania winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest bowiem formą dofinansowania strony postępowania z budżetu Państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie NSA z dnia 11 stycznia 2012 r., sygn. akt I OZ 1099/11). Podnieść również należy, że w orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowany jest pogląd, iż to na wnioskodawcy spoczywa ciężar wykazania, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Powinien on zatem przekonać Sąd o konieczności przyznania mu prawa pomocy. Wnioskodawca ubiegający się o przyznanie prawa pomocy musi wykazać, tj. należycie udokumentować, swoją sytuację materialną, gdyż to na podstawie przekazanych przez niego informacji Sąd dokonuje merytorycznej oceny wniosku pod kątem wystąpienia przesłanek przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie (zob. np. postanowienia NSA z dnia 16 grudnia 2010 r., sygn. akt II GZ 409/10 i z dnia 20 stycznia 2012 r., sygn. akt II FZ 833/11). Stosownie bowiem do art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r. nr 270, powoływanej dalej jako p.p.s.a.), prawo pomocy może być przyznane osobie fizycznej w zakresie częściowym, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wniosek o przyznanie prawa pomocy składany jest na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 p.p.s.a.). Wniosek ten ma na celu ogólne przedstawienie sytuacji materialnej i rodzinnej wnioskodawcy. Z przepisów art. 246 § 1 pkt 2 i art. 252 § 1 p.p.s.a. wynika jednakże, że Sąd musi dysponować precyzyjnymi danymi dowodzącymi istnienia ustawowych przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy. Uwzględniając zatem treść cytowanych wyżej przepisów, należy stwierdzić, że rozstrzygnięcie Sądu w kwestii przyznania prawa pomocy zawsze zależy od tego, co zostanie wykazane przez stronę. W niniejszej sprawie skarżący wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, polegającym na ustanowieniu adwokata. Winien więc wykazać, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy i załączonych do niego kopii dokumentów (k. 76-77) wynika, że wnioskodawca prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, jest bezrobotny, bez prawa do zasiłku, nie uzyskuje żadnego dochodu. Skarżący jest właścicielem mieszkania o pow. "[...]", budynku do rozbiórki o pow. "[...]"i nieruchomości rolnej o pow. "[...]". Nie posiada natomiast oszczędności i przedmiotów wartościowych, a zgromadzone na rachunku bankowym środki finansowe w kwocie "[...]" zostały bezterminowo zablokowane przez komornika. Skarżący, podnosząc, że jest osobą ubogą, która nie posiada żadnych zasobów pieniężnych, przedmiotów wartościowych ani dochodów, faktycznie nie ujawnił źródła utrzymania siebie i źródła finansowania ponoszonych wydatków, w tym związanych z posiadaniem wykazanych nieruchomości. We wniosku z dnia 30 lipca 2012 r. wnioskodawca po raz kolejny nie ujawnił wspomnianego źródła utrzymania siebie i źródła finansowania ponoszonych wydatków, w tym tych związanych bezpośrednio z posiadaniem wykazanych nieruchomości. W takiej sytuacji, nie mając jasności co do źródeł finansowania wnioskodawcy i wysokości środków, jakie z nich pozyskuje, nie można de facto ustalić jak wygląda jego sytuacja finansowa, a w konsekwencji, jakie są jego zdolności płatnicze. Stwierdzenia wnioskodawcy, że "posiadana nieruchomość rolna nie stanowi źródła dochodu a jedynie konsumpcyjne źródło utrzymania" oraz, że "wykorzystuje je w celach prywatnych i konsumpcyjnych" są ogólnikowe, przez co nie pozwalają na rzetelną ocenę możliwości finansowych strony, na którą ma przecież wpływ nie tylko wysokość osiąganego przez nią dochodu i posiadanych przez nią środków pieniężnych, lecz także będący w jej posiadaniu majątek i to, czy może go wykorzystać w celu pozyskania środków pieniężnych, szczególnie, gdy w skład tego majątku wchodzi wiele różnego rodzaju nieruchomości. Ponadto skarżący, bez wyjaśnienia pozostawił kwestie dotyczące przeznaczenia ww. nieruchomości i ich wartości. W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że sposób, w jaki właściciel wykorzystuje swój majątek nie może pozostawać bez wpływu na ocenę, czy posiada on dostateczne środki na poniesienie kosztów postępowania sądowego. Udzielenie stronie prawa pomocy jest bowiem formą dofinansowania jej z budżetu Państwa i powinno mieć miejsce tylko, w sytuacji gdy zdobycie przez nią środków na koszty postępowania w inny sposób jest rzeczywiście (obiektywnie) niemożliwe. Istotne jest zatem, że posiadany majątek może przynosić potencjalne pożytki, może również służyć jako zabezpieczenie pożyczki lub kredytu, jeśli właścicielowi, który jest zobowiązany do poniesienia określonych wydatków, brakuje bieżących środków finansowych. Posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości, co do zasady wyklucza zatem możliwość przyznania prawa pomocy zwłaszcza, w sytuacji gdy majątek ten nie jest obciążony prawami osób trzecich i w żaden sposób nie została ograniczona możliwość jego wykorzystania w celu pozyskania dochodu, obciążenia, czy zbycia (zob. np. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 października 2004 r., sygn. akt FZ454/04 i z dnia 25 października 2012 r., sygn. akt I OZ 806/12 i z dnia 8 listopada 2012r., sygn. akt I OZ 826/12). Zauważyć jednocześnie należy, że fakt posiadania nieruchomości musi być w każdej sprawie oceniany indywidualnie. Istotny jest bowiem rodzaj nieruchomości, ich przeznaczenie, stan, sytuacja prawna, wartość, a także możliwość uzyskania z tych nieruchomości dochodu odpowiedniego na pokrycie kosztów postępowania. Jak już wyżej zaznaczono, prawo pomocy stanowi instytucję wyjątkową i z tego względu może być przyznane tylko, gdy strona wiarygodnie wykaże, że nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a zdobycie środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym było i jest dla niej obiektywnie niemożliwe. W sytuacji gdy strona posiada majątek o potencjalnie znacznej wartości, aktualny brak uzyskiwania przez nią dochodów nie może sam w sobie uzasadniać przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W tej bowiem sytuacji trudno skarżącego uznać za osobę rzeczywiście należącą do grona osób ubogich. W warunkach niniejszej sprawy skarżący, posiadając wolny od obciążeń majątek, w skład którego wchodzą trzy nieruchomości, nie wykazał wiarygodnie, że wykorzystując racjonalnie ten majątek nie jest w stanie przezwyciężyć swoich problemów finansowych. Skoro skarżący nie przedstawił informacji, które wskazywałyby na jego rzeczywistą sytuację materialną i zdolności finansowe w sposób nie budzący wątpliwości, to rozpoznawany wniosek należy ocenić jako niezasadny wobec niemożności przeprowadzenia pełnej analizy posiadanych przez stronę środków. Osoba ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy winna mieć świadomość, że domagając się przyznania tego prawa musi uprawdopodobnić okoliczności przemawiające za uwzględnieniem złożonego wniosku. W ocenie sądu nie było uzasadnione kolejne wezwanie skarżącego do przedstawienia dodatkowych dokumentów źródłowych i oświadczeń. Wnioskodawca miał możliwość przedłożenia takich dokumentów już przy rozpoznawaniu jego pierwszego wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata, gdzie został wezwany przez referendarza do przedłożenia takich dodatkowych dokumentów. Skarżący nie przedłożył wymaganych docentów, mimo, że to on ma interes w tym, żeby wykazać, iż spełnia przesłanki przyznania prawa pomocy. Innymi słowy to wnioskodawcy powinno zależeć na rzetelnym przedstawieniu swojej sytuacji materialnej. Strona musi przy tym zrozumieć, że decydując się wystąpić o wsparcie ze środków publicznych niejako zgadza się na przejrzyste ujawnienie swojego stanu posiadania, uzyskiwanych dochodów i ponoszonych wydatków. Jeszcze raz trzeba podkreślić w tym kontekście, że prawo pomocy może być przyznane tylko wtedy gdy wnioskodawcy wykaże, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z takiego prawa. Na gruncie niniejszej sprawy wnioskodawca nie spełnił tych wymogów. Podkreślenia również wymaga, że sam fakt, że w celu wniesienia skargi kasacyjnej skarżący musi skorzystać z pomocy fachowego pełnomocnika, w świetle art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. nie stanowi wystarczającej przesłanki do przyznania prawa pomocy. Przyznanie stronie fachowego pełnomocnika uzależnione bowiem jest od jej trudnej sytuacji materialnej (zob. postanowienie WSA w Opolu z dnia 24 października 2011 r., sygn. akt II SA/Op 405/10). W niniejszej sprawie skarżący nie wykazał, że rzeczywiście nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z tych względów, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., Sąd postanowił, jak w sentencji.