II SA/Ol 750/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marzenna Glabas po rozpoznaniu w dniu 20 grudnia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu E. Z. od postanowienia starszego referendarza sądowego z dnia 21 listopada 2017r. odmawiającego zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi E. Z. na postanowienie Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia "[...]" r., nr "[...]" w przedmiocie grzywny w celu przymuszenia w sprawie rozbiórki obiektu postanawia utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu od skargi w kwocie 491 zł skarżąca E. Z. zwróciła się, na urzędowym formularzu PPF, o zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu podniosła, że jest samotną emerytką, której po pokryciu wydatków na leki i opłaty mieszkaniowe pozostaje na życie poniżej 200 zł. Argumentowała, że w rzeczywistości nie jest w stanie utrzymać się na podstawowym poziomie bez pomocy syna. Zgodnie z oświadczeniem o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżąca prowadzi sama gospodarstwo domowe. Do jej majątku należy mieszkanie o powierzchni 54 m2 (wartość: 400.000 zł) oraz zabudowana działka rekreacyjna o powierzchni 2.000 m2 (wartość: "niemożliwa do oszacowania ze względu na toczące się postępowanie w sprawie przymuszenia do rozbiórki budynków"). Skarżąca udokumentowała dochód z tytułu emerytury w kwocie 916 zł oraz wydatki miesięczne (czynsz, energia elektryczna, gaz, telefon) w łącznej kwocie ok. 665 zł i kwartalne (leki na cukrzycę i nadciśnienie) w łącznej kwocie 200 zł. W wykonaniu wezwania referendarza sądowego, skarżąca przedłożyła również historię rachunku za okres 2017.07.08 – 2017.11.08 (saldo końcowe: 348,96 zł) oraz zestawienie czynnych depozytów klienta (współwłaściciela) na dzień 8 sierpnia 2017 r. na czterech rachunkach na łączną kwotę 196.982,34 zł. Postanowieniem z dnia 21 listopada 2016r. starszy referendarz sądowy odmówił zwolnienia skarżącej od kosztów sądowych. Uzasadnił, że data końcowa umowy jednego z depozytów, których skarżąca jest współwłaścicielką, na kwotę 58.300,60 zł przypada na 8 listopada 2017r. a pozostałe na łączną kwotę 138.681,74 zł kończą się w styczniu 2018r. Referendarz sądowy uznał, że wysokość wskazanych oszczędności znacznie przekracza wysokość kosztów postępowania w niniejszej sprawie. Skarżąca nie wskazała natomiast, aby istniały jakiekolwiek przeszkody uniemożliwiające uszczuplenie tych środków na pokrycie kosztów sądowych. Zauważył, iż co do zasady współposiadacze rachunku są uprawnieni do dysponowania środkami pieniężnymi zgromadzonymi na rachunku, każdy samodzielnie. W konsekwencji, uznał, iż w warunkach niniejszej sprawy brak jest podstaw do przyjęcia, że skarżąca nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania sądowego bez uszczerbku koniecznego dla swojego utrzymania. Dostrzegł, iż skorzystanie z przedmiotowych zasobów pieniężnych nie spowoduje ich wyczerpania, lecz jedynie ich uszczuplenie. Nie wpłynie też w sposób istotny na sytuację materialną skarżącej. Poza wykazanymi zasobami pieniężnymi, skarżąca dysponuje bowiem bieżącym dochodem, z którego środki - przy dodatkowej pomocy syna - zabezpieczają jej podstawowe potrzeby. W ustawowym terminie skarżąca wniosła sprzeciw na to postanowienie, wnosząc o całkowite zwolnienie jej od kosztów sądowych. Argumentowała, że zgromadzone środki w wykazanej przez nią dokumentacji są jej jedynym zabezpieczeniem finansowym na resztę życia. Podała, że nie wszystkie środki są jedynie jej własnością, a niska emerytura zmusza ją do zachowania ich w nienaruszonym stanie. Zaznaczyła, że jej syn nie wyraża zgody na likwidację i pomniejszenie tych środków, gdyż jest to jej zabezpieczenie na życie w związku z bardzo niską emeryturą. Stwierdziła, że sąd nie może zobowiązać jej bliskich (w tym przypadku syna) do pomocy materialnej w pokrywaniu kosztów sądowych. Oświadczyła, że emerytura w kwocie 916 zł nie jest w stanie zabezpieczyć podstawowych jej potrzeb, a zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego nie można zobowiązać bliskich do pomocy i brać tej pomocy pod uwagę. Do sprzeciwu załączyła dodatkowo wyciąg bankowy za okres od 1 lipca 2017r. do 8 grudnia 2017r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie, zważył co następuje: W myśl art. 260 § 1 i 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.., dalej jako: p.p.s.a.), rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach takich wniesienie sprzeciwu wstrzymuje wykonalność zarządzenia lub postanowienia, a Wojewódzki Sąd Administracyjny orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. Zakwestionowana przez stronę argumentacja zaskarżonego postanowienia nie narusza prawa. Starszy referendarz sądowy adekwatnie odniósł stan faktyczny sprawy do kryteriów przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, które nie jest prawem bezwzględnym. Stosownie do art. 199 p.p.s.a. zasadą jest ponoszenie przez strony kosztów postępowania sądowego, natomiast odstępstwem od niej jest przyznanie prawa pomocy. Zgodnie z art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2). Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. W rozpoznawanej sprawie skarżąca zwracała się o zwolnienie od kosztów sądowych. Do rozpoznania wniosku strony mają zatem zastosowanie przesłanki z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści przytoczonego przepisu wynika, że przyznanie prawa pomocy uzależnione jest wyłącznie od trudnej sytuacji materialnej wnioskodawcy i dla rozstrzygnięcia w tym zakresie nie może mieć znaczenia przedmiot zaskarżenia. Do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy nie wystarczy również ogólnikowe twierdzenie o trudnej sytuacji finansowej skarżącej strony. Użycie w zacytowanym przepisie przez ustawodawcę sformułowania "następuje" oznacza, że spełnienie przesłanek określonych w tym unormowaniu obliguje sąd do przyznania prawa pomocy w określonym zakresie. Jednak obowiązek udzielenia przez sąd prawa pomocy powstaje w sytuacji, w której wnioskodawca wykaże brak środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Innymi słowy to na stronie postępowania, wnioskującej o udzielenie prawa pomocy, spoczywa inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, że zachodzą przesłanki pozytywne dla uwzględnienia jej wniosku. Strona powinna przekonać sąd, że jej sytuacja materialna uprawnia do otrzymania prawa pomocy. Oznacza to, że powinna ona poczynić wszelkie kroki mające na celu uprawdopodobnienie tych okoliczności (postanowienie z 21 lutego 2013 r, II FZ 87/13, 19 grudnia 2012, II FZ 972/12). Służyć temu ma rzetelnie wypełniony wniosek. Strona obowiązana jest podać w nim precyzyjnie informacje odpowiadające prawdzie, które umożliwią ustalenie rzeczywistego stanu rodzinnego, majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy. Jeżeli zawarte we wniosku oświadczenia nie są w tym zakresie wystarczające lub budzą wątpliwości, to zgodnie z art. 255 p.p.s.a. strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu rodzinnego, majątkowego i dochodów. Niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. J.P. Tarno Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi Komentarz, wyd. 2 LexisNexis, Warszawa 2006, str. 527). W konsekwencji wnioskodawca musi udzielić w każdej zainicjowanej sprawie wyczerpujących informacji, które umożliwią każdorazowo ocenę jego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz uprawdopodobnią jego trudną sytuację materialną. Określone w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. kryterium "bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny" pozwala uwzględniać tylko bieżącą sytuację materialną rodziny i ponoszone wydatki, w zakresie niezbędnym, uzasadniającym przerzucenie ciężaru kosztów postepowania na innych obywateli. Przy ocenie wniosku o udzielenie prawa pomocy, może być brana pod uwagę jedynie bieżąca kondycja finansowa strony wnioskującej, gdyż instytucja ta służyć ma jedynie realizacji konstytucyjnie zagwarantowanego prawa do sądu. Zważyć przy tym też należy, że zwolnienie od ponoszenia kosztów stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia wynikającego z art. 84 ustawy zasadniczej. Dlatego zwolnienie takie musi być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia (por. postanowienie NSA z dnia 10 stycznia 2005r.,sygn. akt FZ 478/04). Z tego względu przesłanki zastosowania instytucji prawa pomocy winny być interpretowane w sposób ścisły, a udzielenie prawa pomocy powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (postanowienie NSA z dnia 11 stycznia 2012 r., sygn. akt I OZ 1099/11. W postępowaniu o przyznanie prawa pomocy dochodzi zatem do konieczności wyważenia pomiędzy zapewnieniem prawa do sądu podmiotowi niemającemu dostatecznych środków, a zasadą powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych. W niniejszej sprawie wnioskodawczyni nie wykazała, że jej sytuacja finansowa jest trudna i uniemożliwia uiszczenie wymaganego na obecnym etapie wpisu sądowego. Art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. wskazuje wyraźnie, że przyznanie prawa pomocy w części może dotyczyć jedynie takiego stanu majątkowego, w którym pokrycie kosztów postępowania przed sądem, a więc skorzystanie z prawa do sądu, doprowadziłoby do uszczerbku środków niezbędnych do koniecznego utrzymania, czyli uniemożliwiło egzystencję w warunkach odpowiadających godności człowieka. Chodzi tu o osoby dotknięte rzeczywiście ubóstwem. Treść złożonego wniosku przeczy, aby skarżącej można było przypisać taką cechę. Jak wynika z wyjaśnień skarżącej jest właścicielką nieruchomości, ma stały dochód z tytułu emerytury, więc jej sytuacja bytowa jest ustabilizowana, ma zabezpieczone podstawowe potrzeby. W takiej sytuacji nie zasługują na uwzględnienie wyjaśnienia skarżącej, że zgromadzone oszczędności musi pozostawić w nienaruszonym stanie w celu zabezpieczenia przyszłych, nieokreślonych wydatków z uwagi na niską emeryturę. W świetle ugruntowanego stanowiska sądów administracyjnych, nie ma podstaw do przyjęcia, aby jakiekolwiek zobowiązania strony korzystały z pierwszeństwa zaspokojenia przed wierzytelnościami Skarbu Państwa wynikającymi z obowiązku finansowania przez stronę kosztów prowadzenia sprawy przed sądem administracyjnym (por. postanowienie NSA z dnia 3 czerwca 2013 r., sygn. akt I FZ 40/13). Strona wszczynając postępowanie sądowe powinna liczyć się z tym, że będzie się to wiązało z obowiązkiem ponoszenia określonych wydatków, dlatego też powinna poczynić oszczędności, które pozwoliłyby jej na ich pokrycie we własnym zakresie. Skarżąca zaś takowe posiada, co jest równoznaczne z brakiem spełnienia przesłanek do uwzględnienia wniosku. Jak podała, wraz z synem jest współwłaścicielką znacznych oszczędności. Z przedłożonej historii należącego do skarżącej rachunku wynika, że samodzielnie dysponuje oszczędnościami w kwocie około 60.000 zł. Jest to suma, z której skarżąca jest w stanie pokryć koszty postępowania sądowego bez uszczerbku koniecznego dla siebie utrzymania. W związku z tym orzeczono jak w sentencji postanowienia, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 i art. 260 § 1-3 p.p.s.a..