II SA/Ol 808/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marzenna Glabas po rozpoznaniu w dniu 21 września 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi J. P. na decyzję Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia "[...]" r. nr "[...]" w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie zmiany sposobu użytkowania budynku na skutek sprzeciwu J. P. od postanowienia referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie z dnia 1 września 2016 r., sygn. akt II SA/Ol 808/16 postanawia utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu od skargi w kwocie 500 zł J. P. zwróciła się we wniosku z 19 sierpnia 2016 r. o zwolnienie od kosztów sądowych. Podała, że we wspólnym gospodarstwie domowym ze skarżącą pozostają matka (69 l.), mąż (46 l.) i syn (20 l.). Oświadczyła, że dochód miesięczny netto z tytułu renty skarżącej wynosi 720 zł, emerytury jej matki - 759 zł, a wynagrodzenia za pracę męża 2100 zł. Majątek rodziny to dom o pow. ok. 100 m2. Postanowieniem z dnia 1 września 2016 r. referendarz sądowy odmówił zwolnienia skarżącej od kosztów sądowych. Uzasadnił, że wnioskodawczyni pomimo wezwania i pouczenia o skutkach zaniechania: - zignorowała kwestię finansowania pomocy prawnej w zaskarżonym postępowaniu administracyjnym, świadczonej też w niniejszej sprawie (ad pkt 1, 2 a i 5 wezwania), - nie podała kosztów konsultacji lekarskich (ad pkt 2 d), - nie dostarczyła wyciągu ze swego rachunku bankowego za czerwiec 2016 r. oraz nie zapewniła, iż pozostali członkowie gospodarstwa domowego nie posiadają rachunków bankowych (ad pkt 3), - nie przedstawiła (kopii) dowodów "opłat za dom" (za wyjątkiem rachunku za przegląd kominiarski) oraz wydatków na leki i konsultacje lekarskie (za wyjątkiem paragonu za okulary korekcyjne); nie obrazują ich opisy transakcji w raporcie obrotów na koncie (ad pkt 5). Referendarz uwzględnił też, że udokumentowane miesięczne dochody netto męża skarżącej są o 522,51 zł wyższe od podanych w oświadczeniu o stanie majątkowym, zaś saldo na rachunku bankowym skarżącej spadło od 5 lipca do 20 lipca 2016 r. zaledwie z 2528,34 do 2345,02 zł, a od 22 lipca do 10 sierpnia - z 3085,78 do 2395,20 zł (suma wypłat w ciągu 37 dni wyniosła 874,19 zł), co prowadzi do wniosku, że przy wydatkach podanych we wniosku z 18 czerwca 2016 r. (2900 zł - na dom, "życie" i lekarstwa) realne jest wygospodarowanie przez nią środków na koszty sądowe (uwzględniając też obciążenie w sprawie II SA/Ol 671/16). W ustawowym terminie skarżąca wniosła sprzeciw na to postanowienie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Podkreśliła, że ma na utrzymaniu 4-osobową rodzinę, w tym schorowaną na nowotwór matkę. Zarzuciła, że uzasadnienie zaskarżonego postanowienia nie uwzględnia problemów codziennych obywateli. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie, zważył co następuje: W myśl art. 260 § 1 i 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm., dalej jako: p.p.s.a.), rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach takich wniesienie sprzeciwu wstrzymuje wykonalność zarządzenia lub postanowienia, a Wojewódzki Sąd Administracyjny orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. Zakwestionowana przez stronę argumentacja zaskarżonego postanowienia nie narusza prawa. Referendarz sądowy adekwatnie odniósł stan faktyczny sprawy do kryteriów przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, które nie jest prawem bezwzględnym. Stosownie do art. 199 p.p.s.a. zasadą jest ponoszenie przez strony kosztów postępowania sądowego, natomiast odstępstwem od niej jest przyznanie prawa pomocy. Zgodnie z art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2). Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. W rozpoznawanej sprawie skarżąca zwracała się o zwolnienie od kosztów sądowych. Do rozpoznania wniosku strony mają zatem zastosowanie przesłanki z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści przytoczonego przepisu wynika, że przyznanie prawa pomocy uzależnione jest wyłącznie od trudnej sytuacji materialnej wnioskodawcy i dla rozstrzygnięcia w tym zakresie nie może mieć znaczenia przedmiot zaskarżenia. Do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy nie wystarczy również ogólnikowe twierdzenie o trudnej sytuacji finansowej skarżącej strony. Użycie w zacytowanym przepisie przez ustawodawcę sformułowania "następuje" oznacza, że spełnienie przesłanek określonych w tym unormowaniu obliguje sąd do przyznania prawa pomocy w określonym zakresie. Jednak obowiązek udzielenia przez sąd prawa pomocy powstaje w sytuacji, w której wnioskodawca wykaże brak środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Innymi słowy to na stronie postępowania, wnioskującej o udzielenie prawa pomocy, spoczywa inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, że zachodzą przesłanki pozytywne dla uwzględnienia jej wniosku. Strona powinna przekonać sąd, że jej sytuacja materialna uprawnia do otrzymania prawa pomocy. Oznacza to, że powinna ona poczynić wszelkie kroki mające na celu uprawdopodobnienie tych okoliczności (postanowienie z 21 lutego 2013 r, II FZ 87/13, 19 grudnia 2012, II FZ 972/12). Służyć temu ma rzetelnie wypełniony wniosek. Strona obowiązana jest podać w nim precyzyjnie informacje odpowiadające prawdzie, które umożliwią ustalenie rzeczywistego stanu rodzinnego, majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy. Jeżeli zawarte we wniosku oświadczenia nie są w tym zakresie wystarczające lub budzą wątpliwości, to zgodnie z art. 255 p.p.s.a. strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu rodzinnego, majątkowego i dochodów. Niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. J.P. Tarno Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi Komentarz, wyd. 2 LexisNexis, Warszawa 2006, str. 527). W konsekwencji wnioskodawca musi udzielić w każdej zainicjowanej sprawie wyczerpujących informacji, które umożliwią każdorazowo ocenę jego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz uprawdopodobnią jego trudną sytuację materialną. Wnioskodawczyni pouczona została, że nieprzedłożenie żądanych dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych może stanowić podstawę odmowy przyznania prawa pomocy. Mimo powyższego wnioskodawczyni nie przedłożyła żądanych wyciągów bankowych z jej rachunków ani też należących do członków jej rodziny. Nie złożyła stosownego wyjaśnienia o nieposiadaniu przez nich rachunków bankowych. Nie udokumentowała też wskazywanych wydatków. Już tylko ta okoliczność uzasadnia odmowę uwzględnia wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, nie można bowiem w pełni ocenić wiarygodności twierdzeń skarżącej, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z przedstawionego dowolnie, za wybrany przez wnioskodawczynię okres, raportu obrotów na koncie za okres od 1 lipca 2016 r. do 10 sierpnia 2016 r. wynika zaś, że suma wydatków w tym czasie była nieznaczna w stosunku do sumy transakcji uznaniowych (bez określenia tytułu przelewu), co pozwoliło zaoszczędzić skarżącej kwotę 2.395,20 zł. Stąd wniosek, że bieżące wydatki rodziny nie przekraczają możliwości płatniczych 4-osobowej rodziny, w której wszyscy są dorośli, a 3 osoby uzyskują stały dochód. Z przedstawionego raportu z obrotów na koncie wynika wprost, że skarżąca dysponowała wystarczającymi środkami umożliwiającymi uiszczenie wymaganego wpisu, w szczególności gdy weźmie się pod uwagę, że rodzina dysponuje trzema stałymi dochodami. Niezależnie od tego, mimo wezwania, wnioskodawczyni w ogóle nie udokumentowała wskazanych wydatków. Poza tym zauważyć należy, że skarżąca niezasadnie wnosi o uwzględnienie takich wydatków jak ubezpieczenie domu, ubezpieczenie samochodu, czy koszt czyszczenia komina (załączony paragon z lutego 2016 r.) które są opłatami jednorazowymi, ponoszonymi w znacznych odstępach czasu. Określone w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. kryterium "bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny" pozwala uwzględniać tylko bieżącą sytuację materialną rodziny i ponoszone wydatki, w zakresie niezbędnym, uzasadniającym przerzucenie ciężaru kosztów postępowania na innych obywateli. Przy ocenie wniosku o udzielenie prawa pomocy, może być brana pod uwagę jedynie bieżąca kondycja finansowa strony wnioskującej, gdyż instytucja ta służyć ma jedynie realizacji konstytucyjnie zagwarantowanego prawa do sądu. Zważyć przy tym też należy, że zwolnienie od ponoszenia kosztów stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia wynikającego z art. 84 ustawy zasadniczej. Dlatego zwolnienie takie musi być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby czy osób na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia (por. postanowienie NSA z dnia 10 stycznia 2005r.,sygn. akt FZ 478/04). Z tego względu przesłanki zastosowania instytucji prawa pomocy winny być interpretowane w sposób ścisły, a udzielenie prawa pomocy powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (postanowienie NSA z dnia 11 stycznia 2012 r., sygn. akt I OZ 1099/11. W postępowaniu o przyznanie prawa pomocy dochodzi zatem do konieczności wyważenia pomiędzy zapewnieniem prawa do sądu podmiotowi niemającemu dostatecznych środków, a zasadą powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych. W niniejszej sprawie wnioskodawczyni nie wykazała, że sytuacja finansowa jej rodziny jest trudna i uniemożliwia uiszczenie wymaganego wpisu sądowego. Art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. wskazuje wyraźnie, że przyznanie prawa pomocy w części może dotyczyć jedynie takiego stanu majątkowego, w którym pokrycie kosztów postępowania przed sądem, a więc skorzystanie z prawa do sądu, doprowadziłoby do uszczerbku środków niezbędnych do koniecznego utrzymania, czyli uniemożliwiło egzystencję w warunkach odpowiadających godności człowieka. Chodzi tu o osoby dotknięte rzeczywistym ubóstwem. Treść złożonego wniosku przeczy, aby rodzinie skarżącej można było przypisać taką cechę. W świetle ugruntowanego stanowiska sądów administracyjnych, nie ma podstaw do przyjęcia, aby jakiekolwiek zobowiązania strony korzystały z pierwszeństwa zaspokojenia przed wierzytelnościami Skarbu Państwa wynikającymi z obowiązku finansowania przez stronę kosztów prowadzenia sprawy przed sądem administracyjnym (por. postanowienie NSA z dnia 3 czerwca 2013 r., sygn. akt I FZ 40/13). Strona wszczynając postępowanie sądowe powinna liczyć się z tym, że będzie się to wiązało z obowiązkiem ponoszenia określonych wydatków, dlatego też powinna poczynić oszczędności, które pozwoliłyby jej na ich pokrycie we własnym zakresie. Skarżąca zaś takowe posiada, co jest równoznaczne z brakiem spełnienia przesłanek do uwzględnienia wniosku. W związku z tym orzeczono jak w sentencji postanowienia.