II SA/Ol 949/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Beata Jezielska po rozpoznaniu w dniu 28 maja 2014r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu A. K. od postanowienia Referendarza Sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie z dnia 7 stycznia 2014r., Sygn. akt II SA/Ol 949/13 w przedmiocie prawa pomocy w sprawie ze skargi A. K. na postanowienie Wojewódzkiej Komisji Lekarskiej z dnia "[...]", Nr "[...]" w przedmiocie zmiany kategorii zdolności do czynnej służby wojskowej postanawia odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującego ustanowienie adwokata. WSA/post.1 - sentencja postanowienia A. K. zwrócił się o ustanowienie adwokata do reprezentowania go w postępowaniu kasacyjnym w związku z zamiarem wywiedzenia skargi kasacyjnej od wyroku tut. Sądu z dnia 28 listopada 2013r. (Sygn. akt II SA/Ol 949/13), którym oddalono skargę A. K. na postanowienie Wojewódzkiej Komisji Lekarskiej z dnia "[...]" w przedmiocie zmiany kategorii zdolności do czynnej służby wojskowej. Podał, że nie jest w stanie pokryć kosztów wnioskowanego pełnomocnika bez jakiegokolwiek uszczerbku w swoim utrzymaniu. Z danych zawartych we wniosku wynika, że skarżący sam prowadzi gospodarstwo domowe, nie posiada majątku, znacznych oszczędności, ani też przedmiotów wartościowych. Jego miesięczny dochód, uzyskiwany ze stosunku pracy wynosi "[...]" zł brutto ("[...]" zł netto). Ponosi miesięczne wydatki na wynajęcie "lokum" w kwocie "[...]" zł, czesne uczelniane – "[...]" zł, przejazdy – "[...]" zł, obiady w stołówkach – "[...]" zł, śniadania i kolacje – "[...]" zł, telefon – "[...]" zł, środki czystości – "[...]" zł, kontakty z rodziną, w tym dojazdy do niej – "[...]" zł. Skarżący wyjaśnił, że wyszczególnione wydatki w ogólnej kwocie "[...]" zł - są stałe i niezbędne. Ponadto wskazał, że z wynagrodzenia zobowiązany jest opłacać podatki inne należności, w tym ubezpieczenie, w kwocie "[...]" zł. Podał też, że ponosi wydatki nieplanowane, związane z nauką, ubiorem, czy stanem zdrowia, "co zakłóca równowagę budżetową". Postanowieniem z dnia 7 stycznia 2014r. Referendarz sądowy odmówił ustanowienia dla skarżącego adwokata. W uzasadnieniu podniesiono, że z uszczerbkiem w koniecznym utrzymaniu, o jakim mowa w art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; w skrócie: p.p.s.a.), nie można utożsamiać pogorszenia sytuacji materialnej wskutek konieczności poniesienia wydatków związanych z postępowaniem sądowym. Dotyczy to takiej sytuacji, w której posiadane środki są tak skromne, że uiszczenie tych wydatków spowoduje zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony w taki sposób, iż nie będzie ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych. Udzielenie prawa pomocy powinno mieć miejsce tylko w przypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, wtedy gdy strona istotnie nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a zdobycie środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest dla niej obiektywnie niemożliwe, co stanowiłoby faktyczne ograniczenie lub pozbawienie prawa do sądu. W ocenie Referendarza dane przedstawione przez skarżącego nie przekonują o jego szczególnie trudnej sytuacji ekonomicznej. Wskazano, że stały dochód miesięczny oraz brak konieczności ponoszenia nadzwyczajnych wydatków powoduje, że posiada on obiektywnie rozumianą zdolność pozyskania potrzebnych środków finansowych na rynku produktów kredytowych. Wskazano ponadto, że koszt sporządzenia skargi kasacyjnej przez przeciętnego profesjonalnego pełnomocnika (pozostałych czynności procesowych strona może dokonywać samodzielnie) nie jest w obecnych warunkach zbyt wysoki, Na skutek sprzeciwu wniesionego przez A. K. postanowieniem z dnia 11 lutego 2014r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie odmówił A. K. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie adwokata. W uzasadnieniu wskazano, że sytuacja materialna skarżącego nie pozwala na przyjęcie, iż w sprawie zachodzą szczególne okoliczności pozwalające na skuteczne ubieganie się o przyznanie prawa pomocy. Skoro bowiem zwolnienie od ponoszenia tego rodzaju danin stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, to oznacza że instytucja ta ma charakter wyjątkowy i jest stosowana jedynie w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem. Przyznanie prawa pomocy jest bowiem obciążeniem budżetu państwa i przerzuceniem ciężaru tych kosztów na Skarb Państwa. Skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść kosztów ustanowienia adwokata. Posiada stały i regularny dochód w postaci wynagrodzenia za pracę i nawet przy uwzględnieniu ponoszonych kosztów utrzymania, związanych z wynajmem lokalu, wyżywieniem i dojazdami do pracy, to w ocenie Sądu w dalszym ciągu jest w stanie ponieść koszty związane z ustanowieniem pełnomocnika. Podniesiono, że wyjątkowość prawa pomocy polega na tym, że może być ona przyznana tylko wtedy, gdy pomimo wysiłków skarżącego nie jest on w stanie ich ponieść, a nie jest przyznawana w sytuacji, gdy takich wysiłków skarżący nawet nie czyni, uznając że winno mu być przyznane prawo pomocy. Wskazano także, że do swoich wydatków skarżący zaliczył potrącaną mu z wynagrodzenia kwotę na podatki i ubezpieczenie, która jest odliczana od wynagrodzenia brutto. Natomiast skarżący określił wysokość swojego wynagrodzenia zarówno brutto, jak i netto, a w związku z tym nie może powoływać się na okoliczność, że kwota ta należy do jego comiesięcznych wydatków. Natomiast odnosząc się do podnoszonej przez skarżącego okoliczności, iż zamierza wnieść skargę kasacyjną także w innej sprawie wskazano, że to skarżący decyduje o tym, w ilu sprawach zamierza wywieść skargi kasacyjne i nie może kosztów związanych z taką decyzją przerzucać na Skarb Państwa. Nie może zatem oczekiwać, że okoliczność ta uzasadni przyznanie prawa pomocy. Na skutek zażalenia wniesionego przez A. K. postanowieniem z dnia 13 marca 2014r. (sygn. II OZ 233/14) Naczelny Sąd Administracyjny uchylił postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia z dnia 11 lutego 2014 r. W uzasadnieniu wskazano, że zawarte w uzasadnieniu postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego miesięczne przychody i wydatki, na które skarżący powołał się także w złożonym sprzeciwie od postanowienia Referendarza sądowego mogą stanowić wątpliwości co do rzeczywistego stanu majątkowego strony. Dlatego wskazano, że zgodnie z art. 255 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi należy wezwać stronę do przedłożenia w zakreślonym terminie dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów i wydatków, tak aby informacje pozyskane przez Sąd były na tyle kompletne, aby umożliwiły dokonanie oceny, czy strona spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy. W związku z postanowieniem Naczelnego Sądu Administracyjnego wezwano skarżącego do przedłożenia stosownych dokumentów, obrazujących jego rzeczywistą sytuację materialną. W odpowiedzi na wezwanie Sądu skarżący nadesłał zaświadczenie o wysokości wynagrodzenia za okres "[...]" – "[...]", wyciąg z konta bankowego za okres 16 styczeń 2014r. do 18 marca 2014r. zaświadczenie z Uniwersytetu o wysokości czesnego oraz kopię umowy najmu lokalu i kopię umowy pożyczki na remont mieszkania w wysokości "[...]" zł. Dodatkowo skarżący wyjaśnił, że nie posiada rachunków za użytkowanie telefonu, a także opłat za obiady. Wyjaśnił, ze gospodarując samotnie ponosi o wiele wyższe koszty utrzymania niż osoby wspólnie gospodarujące. Podtrzymał swoje stanowisko co do braku środków pieniężnych na opłacenie pełnomocnika celem sporządzenia skargi kasacyjnej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012r., poz. 270 ze zm., dalej jako: p.p.s.a.) strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Zatem zasadą w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest ponoszenie kosztów postępowania przez skarżącego, natomiast odstępstwem od tej zasady jest zwolnienie z kosztów postępowania (prawo pomocy). Prawo pomocy, jako forma dofinansowania strony skarżącej z budżetu Państwa, powinno mieć zatem miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest obiektywnie niemożliwe. Podnieść należy, że zgodnie z treścią przepisu art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przy czym to na stronie skarżącej ciąży obowiązek wykazania, że spełnia przesłanki określone w tym przepisie. Zatem sytuacja materialna wnioskodawcy oceniania w odniesieniu do konkretnego postępowania sądowoadministracyjnego stanowi jedyną podstawę w orzekaniu o udzielenie prawa pomocy. Przyznanie prawa pomocy nie może być stosowane powszechnie. Jak stwierdził bowiem Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 10 stycznia 2005r. (sygn. akt FZ 478/04, niepublik.) opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego muszą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby czy osób na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia. Po ponownym przeanalizowaniu okoliczności podawanych przez stronę skarżącą, w tym dodatkowych dokumentów przesłanych przez skarżącego, Sąd stwierdził, że brak jest podstaw do przyznania stronie prawa pomocy w zakresie częściowym, gdyż jego sytuacja materialna nie jest na tyle trudna, aby nie mógł ponieść kosztów ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika bez uszczerbku dla własnego, koniecznego utrzymania. Wskazać bowiem należy, że A. K. prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Jego źródłem utrzymania jest wynagrodzenie za pracę. Przy czym z zaświadczenia o wysokości jego wynagrodzenia wynika, że średnia kwota wynagrodzenia to "[...]" zł netto. Skarżący oświadczył, że nie posiada żadnych nieruchomości, oszczędności, ani przedmiotów wartościowych. Podał natomiast, że ponosi wydatki miesięczne wydatki na wynajęcie mieszkania w kwocie około "[...]" zł, czesne uczelniane – "[...]" zł, przejazdy – "[...]" zł, obiady w stołówkach – "[...]" zł, śniadania i kolacje – "[...]" zł, telefon – "[...]" zł, środki czystości – "[..." zł, kontakty z rodziną, w tym dojazdy do niej – "[...]" zł. Należy przy tym wskazać, że z przedstawionej kopii umowy najmu mieszkania wynika, że czynsz za wynajem wynosi "[...]" zł, a w okresie od "[...]" do "[...]" – "[...]" zł, lecz w lokalu zamieszkują 4 osoby. Zatem na jednego mieszkańca kwota ta wynosi "[...]" zł, a w okresie letnim "[...]" zł. Przy czym nie zostały udokumentowane pozostałe wydatki związane z eksploatacją mieszkania, a jedynie skarżący oświadczył, że jest to kwota "[...]" zł (ponoszona przez 4 osoby). Skarżący nie przedłożył także rachunku za używanie telefonu, stwierdzając że użytkuje go w systemie "prepaid". Wprawdzie wyjaśnił, że wydatki te wykazane są w wyciągu z rachunku bankowego, lecz w wyciągu tym widnieje tylko 1 operacja doładowania telefonu na kwotę "[...]" zł, a wyciąg dotyczy okresu 3-miesiecznego. Ponadto skarżący przedłożył kopię umowy, na podstawie której udzielono mu pożyczki z kasy zapomogowo-pożyczkowej w kwocie "[...]" zł z przeznaczeniem na remont mieszkania. Należy zatem podnieść, że fakt ponoszenia przez skarżącego wydatków na spłatę pożyczki nie może być uwzględniony przy ocenie jego sytuacji materialnej. Zobowiązania cywilnoprawne (raty pożyczki) nie mogą bowiem mieć pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowego (tak w postanowieniach Naczelnego Sądu Administracyjnego Sygn. akt I OZ 83/06, niepublik. oraz II OZ 475/05, niepublik.). Ponadto wskazać należy, że skarżący uzyskał pożyczkę na remont mieszkania, skoro – jak podał – nie dysponuje żadną nieruchomością. Okoliczność ta może zatem budzić wątpliwości co do prawdziwości oświadczenia o stanie majątkowym skarżącego odnośnie posiadanych nieruchomości. W ocenie Sądu sytuacja materialna skarżącego nie pozwala na przyjęcie, że w sprawie zachodzą szczególne okoliczności pozwalające na skuteczne ubieganie się o przyznanie prawa pomocy. Skoro bowiem zwolnienie od ponoszenia tego rodzaju danin stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, to oznacza że instytucja ta ma charakter wyjątkowy i jest stosowana jedynie w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem. Przyznanie prawa pomocy jest bowiem obciążeniem budżetu państwa i przerzuceniem ciężaru tych kosztów na Skarb Państwa. W niniejszej sprawie skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść kosztów ustanowienia adwokata. Przede wszystkim należy podnieść, że skarżący posiada stały i regularny dochód w postaci wynagrodzenia za pracę w kwocie średnio "[...]" zł. Nawet zatem przy uwzględnieniu kosztów utrzymania, w tym kosztów czesnego, w ocenie Sądu skarżący w dalszym ciągu jest w stanie ponieść koszty związane z ustanowieniem pełnomocnika (w niniejszej sprawie skarżący nie ponosi kosztów sądowych). Należy bowiem wskazać, że wyjątkowość prawa pomocy polega na tym, że może być ona przyznana tylko wtedy, gdy pomimo wysiłków skarżącego nie jest on w stanie ich ponieść. Natomiast nie jest przyznawana w sytuacji, gdy takich wysiłków skarżący nawet nie czyni, uznając że winno mu być przyznane prawo pomocy. Kolejny raz należy także skarżącemu wyjaśnić, że do swoich wydatków skarżący zaliczył potrącaną mu z wynagrodzenia kwotę na podatki i ubezpieczenie w wysokości - jak podał – "[...]" zł, chociaż kwota ta nieco się różni w zależności od miesięcznego wynagrodzenia. Jednakże z przedłożonego zaświadczenia o wynagrodzeniu wyraźnie wynika, że kwota ta jest odliczana od wynagrodzenia brutto. Natomiast Sąd ustalając sytuację materialną skarżącego wziął pod uwagę wyłącznie dochody netto. Zatem podawana przez skarżącego kwota nie może być doliczana do jego miesięcznych wydatków, ponoszonych z dochodów netto. Podnieść także należy, że postanowieniem z dnia 20 marca 2014r. (Sygn. akt II OZ 263/14) Naczelny Sad Administracyjny oddalił zażalenie skarżącego na postanowienie tut. Sądu z dnia 12 lutego 2014r. (Sygn. akt II SAB/Ol 72/13), którym odmówiono skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata w identycznym stanie faktycznym. Oceniając sytuacje materialną skarżącego Naczelny Sąd Administracyjny podzielił stanowisko tut. Sądu, że skarżący nie wykazał, aby nie mógł ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, wskazując na fakt, że posiada on stały, przewyższający wynagrodzenie minimalne dochód, a nie posiada zobowiązań wobec członków rodziny (alimenty). W tym kontekście niezasadny jest zarzut, że osoba prowadząca samodzielne gospodarstwo domowe ponosi wyższe koszty utrzymania. Naczelny Sąd Administracyjny wskazał ponadto, że stan zdrowia skarżącego nie wymaga stałych, wysokich nakładów finansowych, jak u osób wymagających stałej opieki lekarskiej, a skarżący wskazuje, że potrafi gospodarować racjonalnie posiadanymi środkami. Podzielił w związku z tym pogląd, że w tych okolicznościach możliwe jest pozyskanie przez skarżącego środków na usługi adwokackie np. w postaci pożyczki. Jednocześnie Naczelny Sąd Administracyjny wyjaśnił, że podnoszone przez skarżącego kwestie związane z udziałem w innym postępowaniu sądowym nie mają w tym przypadku znaczenia, bowiem koszty te nie są kosztami, które mieszczą się w kategorii kosztów niezbędnych do utrzymania. Wszczynając postępowanie sądowe czy administracyjne skarżący powinien był liczyć się z faktem, że wiążą się one z koniecznością ponoszenia określonych kosztów i zabezpieczyć środki na ten cel. Przyjęcie odmiennej interpretacji oznaczałoby przerzucenie na Skarb Państwa całości kosztów ponoszonych przez skarżącego w związku z uczestnictwem we wszczętych z jego inicjatywy postępowaniach sądowych i administracyjnych. W niniejszej sprawie Sąd takich wyjątkowych okoliczności nie zauważył. Wobec powyższego nie zostały spełnione przesłanki do przyznania wnioskowanego prawa pomocy. Z tych względów na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Sąd postanowił jak w sentencji postanowienia.