II SA/Ol 949/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Beata Jezielska po rozpoznaniu w dniu 24 listopada 2014r. na posiedzeniu niejawnym wniosku A. K. o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi A. K. na postanowienie Wojewódzkiej Komisji Lekarskiej z dnia "[...]" Nr "[...]" w przedmiocie zmiany kategorii zdolności do czynnej służby wojskowej postanawia oddalić wniosek. WSA/post.1 - sentencja postanowienia Prawomocnym wyrokiem z dnia 28 listopada 2013r. (sygn. akt II SA/Ol 949/13) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie oddalił skargę A. K. na postanowienie Wojewódzkiej Komisji Lekarskiej w "[...]" z dnia "[...]" w przedmiocie zmiany kategorii zdolności do czynnej służby wojskowej. Wprawdzie w terminie do złożenia skargi kasacyjnej (w dniu 17 grudnia 2013r.) skarżący zwrócił się o przyznanie mu prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata, jednakże ostatecznie postanowieniem tut. Sądu z dnia 28 maja 2014r. odmówiono skarżącemu przyznania pomocy w zakresie częściowym, obejmującego ustanowienie adwokata, a postanowieniem z dnia 8 lipca 2014r. (Sygn akt II OZ 671/14) Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie na to postanowienie. W dniu 18 lipca 2014r. – po uprawomocnieniu się wyżej wskazanego wyroku - skarżący ponownie wystąpił o przyznanie mu prawa pomocy poprzez zwolnienie go od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w celu sporządzenia skargi kasacyjnej. Podał, że nie jest w stanie pokryć kosztów wnioskowanego pełnomocnika bez jakiegokolwiek uszczerbku w swoim utrzymaniu, gdyż nie posiada jakiegokolwiek majątku. Z danych zawartych we wniosku wynika, że skarżący sam prowadzi gospodarstwo domowe. Jego miesięczny dochód, uzyskiwany ze stosunku pracy wynosi "[...]" brutto. Ponosi miesięczne wydatki na wynajęcie "lokum" w kwocie 400 zł, czesne uczelniane - 340 zł, przejazdy - 120 zł, obiady w stołówkach - 420 zł, śniadania i kolacje - 280 zł, telefon - 50 zł, środki czystości - 16 zł, kontakty z rodziną, w tym dojazdy do niej - 20 zł. Skarżący wskazał także, że z wynagrodzenia netto potrącana jest kwota 168 zł na spłatę pożyczki zaciągniętej w grudniu 2013r. Postanowieniem z dnia 23 lipca 2014r. (sygn. akt II SA/Ol 949/13) odrzucono wniosek skarżącego. W uzasadnieniu podniesiono, że zgodnie z art. 243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012r., poz. 270 ze zm., dalej jako: p.p.s.a.) prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Zatem strona może skorzystać z instytucji prawa pomocy dopuszczającej ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika, jeśli złoży taki wniosek na urzędowym formularzu przed wszczęciem postępowania lub w jego toku oraz spełni ustawowe przesłanki przyznania tego prawa. Natomiast obowiązujące przepisy nie przewidują możliwości złożenia wniosku w przedmiocie prawa pomocy po zapadnięciu prawomocnego wyroku, a więc już po prawomocnym zakończeniu postępowania. Przytoczono orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego, w którym wyrażono taki pogląd. Wskazano, że w przedmiotowej sprawie wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 28 listopada 2013r. oddalający skargę A. K. stał się prawomocny z dniem 14 stycznia 2014r., gdyż skarżący nie wniósł skargi kasacyjnej w terminie otwartym do jej wniesienia. W związku z tym wskazano, że wniosek strony o przyznanie prawa pomocy, złożony po uprawomocnieniu się wyroku jest niedopuszczalny i podlega odrzuceniu. Ponadto wskazano, że wprawdzie obecnie wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy dotyczy także zwolnienia od kosztów, lecz z mocy art. 239 pkt 1 lit f) p.p.s.a. strona wnosząca skargę z zakresu powszechnego obowiązku obrony nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych. Zatem wniosek ten de facto dotyczy przyznania prawa pomocy poprzez ustanowienie adwokata, o czym także prawomocnie już orzeczono. Na postanowienie to zażalenie wniósł A. K., zarzucając naruszenie przepisów Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Zarzucił brak podstaw do odrzucenia wniosku, błędne ustalenie, że wyrok dotyczący jego skargi stał się prawomocny i niezasadne powoływanie się na orzecznictwo sądowoadministracyjne. Postanowieniem z dnia 5 września 2014r. (sygn. akt II OZ 875/14) Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżone postanowienie. W uzasadnieniu wskazano, że Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela wykładni dokonanej przez Sąd I instancji, zgodnie z którą niedopuszczalny jest wniosek o przyznanie prawa pomocy złożony po uprawomocnieniu się wyroku sądu pierwszej instancji. Takiego wniosku nie można uzasadnić użyciem w tym przepisie niezdefiniowanego przez ustawodawcę terminu "tok postępowania". W ocenie Sądu przez "tok postępowania" należy rozumieć także postępowanie, które zostało zainicjowane przez stronę postępowania po uprawomocnieniu się orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie. Dopuszczalne jest więc złożenie wniosku o przyznanie prawa pomocy w celu wzruszenia prawomocnego orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie, na przykład poprzez złożenie wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej czy też skargi o wznowienie postępowania. W takim postępowaniu strona nie powinna być pozbawiona możliwości skorzystania z profesjonalnej pomocy prawnej z urzędu, jeżeli spełnia przesłanki otrzymania takiej pomocy. Ponadto Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że jeżeli wniosek o przyznanie prawa pomocy nie może zostać uwzględniony, należy go oddalić, gdyż rozstrzygnięcie o odrzuceniu wniosku o przyznanie prawa pomocy nie znajduje podstawy prawnej. W związku z postanowieniem Naczelnego Sądu Administracyjnego – zarządzeniem z dnia 30 września 2014r. - wezwano skarżącego do przedłożenia stosownych dokumentów, obrazujących jego rzeczywistą sytuację materialną. W odpowiedzi na wezwanie Sądu skarżący nadesłał zaświadczenie o średniej wysokości wynagrodzenia za okres od 1 lipca 2014r. do 30 września 2014r., wyciąg z konta bankowego za okres od 15 lipca 2014r. do 15 października 2014r., zaświadczenie z Uniwersytetu o wysokości czesnego, kopię umowy najmu lokalu i kopię umowy pożyczki na remont mieszkania w wysokości 3830 zł. Dodatkowo skarżący wyjaśnił, że nie posiada rachunków za użytkowanie telefonu, a także opłat za obiady i inne produkty żywnościowe, ale miesięcznie kwota ta wynosi 390 zł. Wyjaśnił, ze gospodarując samotnie ponosi o wiele wyższe koszty utrzymania niż osoby wspólnie gospodarujące. Podtrzymał swoje stanowisko co do braku środków pieniężnych na opłacenie pełnomocnika celem sporządzenia skargi kasacyjnej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012r., poz. 270 ze zm., dalej jako: p.p.s.a.) strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Zatem zasadą w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest ponoszenie kosztów postępowania przez skarżącego, natomiast odstępstwem od tej zasady jest zwolnienie z kosztów postępowania (prawo pomocy). Prawo pomocy, jako forma dofinansowania strony skarżącej z budżetu Państwa, powinno mieć zatem miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest obiektywnie niemożliwe. Wyjaśnić należy, że wprawdzie skarżący wniósł o przyznanie mu prawa pomocy w zakresie całkowitym, tj. zarówno zwolnienia od kosztów sądowych, jak i ustanowienia adwokata, lecz z mocy art. 239 pkt 1 lit f) p.p.s.a. strona wnosząca skargę z zakresu powszechnego obowiązku obrony nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych. Zatem wniosek ten rozpatrywany jest jako wniosek o ustanowienie adwokata. Podnieść zatem należy, że zgodnie z treścią przepisu art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przy czym to na stronie skarżącej ciąży obowiązek wykazania, że spełnia przesłanki określone w tym przepisie. Przyznanie prawa pomocy nie może być stosowane powszechnie. Jak stwierdził bowiem Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 10 stycznia 2005r. (sygn. akt FZ 478/04, niepublik.) opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego muszą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby czy osób na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia. Po przeanalizowaniu okoliczności podawanych przez stronę skarżącą, a także dodatkowych dokumentów przesłanych przez skarżącego, Sąd stwierdził że brak jest podstaw do przyznania stronie prawa pomocy w zakresie częściowym, gdyż jego sytuacja materialna nie jest na tyle trudna, aby nie mógł ponieść kosztów ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika bez uszczerbku dla własnego, koniecznego utrzymania. Wskazać bowiem należy, że A. K. prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Jego źródłem utrzymania jest wynagrodzenie za pracę. Przy czym średnia kwota wynagrodzenia za ostatnie trzy miesiące (tj. lipiec, sierpień, wrzesień 2014r.) wyniosła "[...]" zł. Skarżący oświadczył, że nie posiada żadnych nieruchomości, oszczędności, ani przedmiotów wartościowych. Podał natomiast, że ponosi wydatki miesięczne na wynajęcie mieszkania w kwocie około 410 zł, czesne uczelniane - 340 zł, przejazdy - 120 zł, obiady w stołówkach - 390 zł, śniadania i kolacje - 295 zł, telefon - 50 zł, środki czystości - 15 zł, kontakty z rodziną, w tym dojazdy do niej - 20 zł. Należy przy tym wskazać, że z przedstawionej kopii umowy najmu mieszkania wynika, że umowa została zawarta na czas oznaczony, tj. do 30 czerwca 2014r., a zatem już nie obowiązuje. Ponadto umowa ta została zawarta nie ze skarżącym, lecz z Ł. W., a skarżący jest jedynie jedną z trzech innych osób wymienionych jako mogące zamieszkiwać w przedmiotowym lokalu. Przy czym nawet uwzględniając okoliczność, że warunki wynajmu nie uległy zmianie, a także że skarżący ponosi wydatki za lokal na równi z innymi osobami w nim zamieszkującymi wskazać należy, że koszty wynajmu wynoszą 900 zł, a w okresie od 1 lipca do 30 września - 500 zł i rozkładają się na 4 osoby. Zatem na jednego mieszkańca kwota ta wynosi 225 zł, a w okresie letnim 125 zł. Nie zostały natomiast udokumentowane pozostałe wydatki związane z eksploatacją mieszkania. Skarżący oświadczył jedynie, że jest to łączna kwota 740 zł (ponoszona przez 4 osoby), lecz nie przedłożył żadnych dokumentów na tę okoliczność, mimo iż był wzywany przez Sąd do przedłożenia dowodów ponoszonych wydatków. Skarżący nie przedłożył także rachunku za używanie telefonu, stwierdzając że użytkuje go w systemie "prepaid". Wprawdzie wyjaśnił, że wydatki te wykazane są w wyciągu z rachunku bankowego, lecz w wyciągu tym widnieje tylko 1 operacja doładowania telefonu na kwotę 50 zł, a wyciąg dotyczy okresu 3-miesięcznego. Ponadto skarżący przedłożył kopię umowy, na podstawie której udzielono mu pożyczki z kasy zapomogowo-pożyczkowej w kwocie 3830 zł z przeznaczeniem na remont mieszkania. Należy zatem podnieść, że fakt ponoszenia przez skarżącego wydatków na spłatę pożyczki nie może być uwzględniony przy ocenie jego sytuacji materialnej. Zobowiązania cywilnoprawne (raty pożyczki) nie mogą bowiem mieć pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowego (tak w postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 lutego 2012r., sygn. akt II OZ 72/12, dostępne w Internecie). Ponadto wskazać należy, że skarżący uzyskał pożyczkę na remont mieszkania, mimo że – jak podał – nie dysponuje żadną nieruchomością. Okoliczność ta może zatem budzić wątpliwości co do prawdziwości oświadczenia o stanie majątkowym skarżącego odnośnie posiadanych nieruchomości. W ocenie Sądu sytuacja materialna skarżącego nie pozwala na przyjęcie, że w sprawie zachodzą szczególne okoliczności pozwalające na skuteczne ubieganie się o przyznanie prawa pomocy. Skoro bowiem zwolnienie od ponoszenia tego rodzaju danin stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, to oznacza że instytucja ta ma charakter wyjątkowy i jest stosowana jedynie w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem. Przyznanie prawa pomocy jest bowiem obciążeniem budżetu państwa i przerzuceniem ciężaru tych kosztów na Skarb Państwa. W niniejszej sprawie skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść kosztów ustanowienia adwokata. Przede wszystkim należy podnieść, że skarżący posiada stały i regularny dochód w postaci wynagrodzenia za pracę. Nawet zatem przy uwzględnieniu kosztów utrzymania, w tym kosztów czesnego, w ocenie Sądu skarżący w dalszym ciągu jest w stanie ponieść koszty związane z ustanowieniem pełnomocnika. Należy bowiem wskazać, że wyjątkowość prawa pomocy polega na tym, że może być ona przyznana tylko wtedy, gdy pomimo wysiłków skarżącego nie jest on w stanie ich ponieść. Natomiast nie jest przyznawana w sytuacji, gdy takich wysiłków skarżący nawet nie czyni, uznając że winno mu być przyznane prawo pomocy. Podnieść ponadto należy, że zarówno sytuacja materialna skarżącego, jak i wniosek o przyznanie prawa pomocy był już przedmiotem oceny w niniejszej sprawie. Należy bowiem podkreślić, że postanowieniem tut. Sądu z dnia 28 maja 2014r. (sygn. akt II SA/Ol 949/13) odmówiono skarżącemu przyznania pomocy w zakresie częściowym, obejmującego ustanowienie adwokata, a postanowieniem z dnia 8 lipca 2014r. (Sygn akt II OZ 671/14) Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie na to postanowienie. Przy czym w uzasadnieniu postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego wskazano, że zasadnicze znaczenie ma okoliczność, że skarżący osiąga stały miesięczny dochód, który pozwoli mu na pokrycie kosztów związanych z ustanowieniem pełnomocnika. Podniesiono, że zestawienie wydatków ponoszonych przez skarżącego dowodzi, że nie przekraczają one otrzymywanych dochodów. Instytucja prawa pomocy powinna być zaś traktowana jako wyjątek od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Wskazano przy tym, że koszty sądowe należy traktować jak wydatki bieżące w budżecie domowym na równi z innymi podstawowymi wydatkami, przy czym nie można przyjmować, że prywatne zobowiązania finansowe, takie jak spłata kredytów bankowych lub pożyczek, powinny mieć pierwszeństwo przed zobowiązaniami publicznoprawnymi. Podkreślono także, że to na stronie ciąży obowiązek udokumentowania czy też chociaż uprawdopodobnienia składanych oświadczeń, a więc jeżeli strona wskazuje dane niepełne bądź budzące wątpliwości, to musi liczyć się z negatywnym rozstrzygnięciem wniosku o przyznanie prawa pomocy. Podobne stanowisko odnośnie sytuacji skarżącego zajął także Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 20 marca 2014r. (Sygn. akt II OZ 263/14), którym oddalono zażalenie skarżącego A. K. na postanowienie tut. Sądu z dnia 12 lutego 2014r. (Sygn. akt II SAB/Ol 72/13) o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata w identycznym stanie faktycznym. W tym postanowieniu wskazano, że skarżący posiada stały, przewyższający wynagrodzenie minimalne dochód, a nie posiada zobowiązań wobec członków rodziny (alimenty). W związku z tym za niezasadne uznano twierdzenie skarżącego, że osoba prowadząca samodzielne gospodarstwo domowe ponosi wyższe koszty utrzymania. Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił także, że stan zdrowia skarżącego nie wymaga stałych, wysokich nakładów finansowych, jak u osób wymagających stałej opieki lekarskiej, a skarżący wskazuje, że potrafi gospodarować racjonalnie posiadanymi środkami. W tych okolicznościach możliwe jest zatem pozyskanie przez skarżącego środków na usługi adwokackie np. w postaci pożyczki. Podniesiono także, że wszczynając postępowanie sądowe czy administracyjne skarżący powinien był liczyć się z faktem, że wiążą się one z koniecznością ponoszenia określonych kosztów i zabezpieczyć środki na ten cel. Przyjęcie odmiennej interpretacji oznaczałoby przerzucenie na Skarb Państwa całości kosztów ponoszonych przez skarżącego w związku z uczestnictwem we wszczętych z jego inicjatywy postępowaniach sądowych i administracyjnych. W związku z powyższym Sąd uznał, że nie zostały spełnione przesłanki do przyznania prawa pomocy. Zgodnie zatem ze wskazaniem zawartym w postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 września 2014r. (sygn. akt II OZ 875/14) Sąd – nie znajdując podstaw do uwzględnienia wniosku strony o przyznanie prawa pomocy – wniosek ten oddalił. Z tych względów na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. oraz art. 190 p.p.s.a. Sąd postanowił jak w sentencji postanowienia.