II SAB/Ol 74/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Beata Jezielska po rozpoznaniu w dniu 18 kwietnia 2012 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu A.Z. od postanowienia Referendarza sądowego z dnia 24 lutego 2012 r. sygn. akt II SAB/Ol 74/11 w przedmiocie prawa pomocy w sprawie ze skargi A. Z. na bezczynność Dyrektora Aresztu Śledczego w B. w wykonaniu postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 18 lutego 2010r. sygn. akt II SO/Ol 40/09 postanawia odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym polegającym na ustanowieniu adwokata. WSA/pos.1- sentencja postanowienia A. Z. wniósł skargę na bezczynność Dyrektora Aresztu Śledczego w B. w wykonaniu prawomocnego postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w O. z dnia 18 lutego 2010r. (sygn. akt II SO/Ol 40/09), wymierzającego organowi grzywnę w kwocie 50 zł za nieprzekazanie w terminie Sądowi skargi w sprawie dotyczącej odsetek za zwłokę w wypłacie równoważnika pieniężnego za przejazd wraz z aktami administracyjnymi tej sprawy. Postanowieniem z dnia 1 grudnia 2011 r. )sygn. akt II SAB/Ol 74/11) Wojewódzki Sąd Administracyjny w O. odrzucił skargę, uznając, iż jest ona niedopuszczalna. W dniu 22 grudnia 2011 r. do tut. Sądu wpłynął wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie imiennie wskazanego przez niego adwokata. Skarżący podał, że jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku, nie otrzymuje również innych świadczeń z urzędu pracy, ani świadczeń z pomocy społecznej. Zaznaczył, że nie posiada oszczędności ani przedmiotów wartościowych. Środki finansowe na jego koncie w kwocie 1.286,64 zł zostały bezterminowo zablokowane przez komornika. Zgodnie z oświadczeniem o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżący prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe, posiada mieszkanie o powierzchni 36m² i nieruchomość rolną o powierzchni 0,59ha. Wnioskodawca załączył zaświadczenie potwierdzające, że dnia 4 października 2011 r. został zarejestrowany jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku oraz kopie historii rachunku bankowego i wydruk z tego rachunku wskazujący wysokość zablokowanych środków. Postanowieniem z dnia 24 lutego 2012 r., sygn. akt II SAB/Ol 74/11, Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w O. odmówiła ustanowienia dla wnioskodawcy adwokata. W uzasadnieniu podniesiono, iż w myśl obowiązujących przepisów przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym następuje, gdy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Tym samym, to na stronie spoczywa ciężar wykazania, iż znajduje się ona w sytuacji uzasadniającej jego przyznanie. Jednocześnie zaznaczono, iż w niniejszej sprawie odstąpiono od wezwania wnioskodawcy do złożenia dodatkowego oświadczenia i dokumentów źródłowych, poprzestając na uwzględnieniu materiału dowodowego zgromadzonego w innych jego sprawach. Wzięto przy tym pod uwagę stanowiska wnioskodawcy, wyrażone w piśmie z dnia 9 stycznia 2012 r., złożonym w odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego m.in. w sprawie o sygn. akt II SO/Ol 27/11, w którym wymieniony oświadczył, iż "przedłożył już oświadczenia i dokumenty źródłowe o stanie majątku, rodziny i finansów i to niektóre za okres znacznie przekraczający uprawnienie do jego żądania, a niektóre z informacjami wybiegającymi też poza zakres możliwości ich żądania". Jednocześnie wnioskodawca uznał, iż działania referendarzy sądowych narażają go na niepotrzebne koszty, są nieuprawnione i niepotrzebne, gdyż zmierzają do powielania przedłożonych już informacji i przedłużania sprawy, podczas gdy powinny być brane pod uwagę z urzędu. W tej sytuacji w poczet materiału dowodowego niniejszej sprawy włączono: wniosek wnioskodawcy z dnia 18 sierpnia 2009 r. o przyznanie prawa pomocy, złożony w sprawie o sygn. akt II SA/Ol 523/09; wezwanie referendarza sądowego z dnia 24 października 2011 r. i odpowiedź wnioskodawcy z dnia 17 listopada 2011 r. wraz z załącznikami ze sprawy o sygn. akt II SAB/Ol 33/11; sprzeciw wnioskodawcy z dnia 9 stycznia 2012 r. od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy ze sprawy o sygn. akt II SAB/Ol 33/11; wezwanie referendarza sądowego z dnia 19 grudnia 2011 r. i odpowiedź wnioskodawcy z dnia 9 stycznia 2012 r. wraz z załącznikiem ze sprawy o sygn. akt II SO/Ol 27/11 oraz wyciąg z rachunku bankowego wnioskodawcy za okres od dnia 4 października 2011 r. do dnia 7 lutego 2012 r., stanowiący załącznik do jego wniosku o przyznanie prawa pomocy, złożony w sprawie o sygn. akt II SAB/Ol 92/11. Opierając się na informacjach zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy złożonym w niniejszej sprawie oraz przedłożonych w innych sprawach dodatkowych oświadczeniach i dokumentach źródłowych, uznanych przez wnioskodawcę za wyczerpujące, stwierdzono, iż wnioskodawca nie wykazał w sposób nie budzący wątpliwości, że spełnia przesłankę uzasadniającą przyznanie prawa pomocy, bowiem nie jest możliwa ocena jego rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. W złożonym sprzeciwie A. Z. zarzucił naruszenie art. 245 § 3, art. 246 § 1, art. 258 § 2 pkt 7 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz art. 45 ust. 1 Konstytucji RP. Podniósł, iż nie przyznano mu wnioskowanego prawa pomocy, mimo iż wykazał, że nie jest w stanie ponieść kosztów ustanowienia adwokata bez uszczerbku koniecznego utrzymania dla siebie i rodziny, gdyż nie posiada stałych dochodów ani żadnych oszczędności lub przedmiotów wartościowych. Zaznaczył przy tym, że spełnił warunki do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, ubiega się jednak wyłącznie o przyznanie tego prawa w zakresie częściowym. Ponadto nie wzięto pod uwagę faktu, iż skarżący złożył wnioski o ustanowienie adwokata w kilkudziesięciu sprawach, w których zamierza wnieść skargi kasacyjne od niekorzystnych dla niego orzeczeń tut. Sądu. W ocenie skarżącego odmowa ustanowienia adwokata była wadliwa, nieobiektywna i naruszyła jego konstytucyjne prawo do sądu, zagwarantowane w art. 45 ust. 1 Konstytucji. Ponadto Referendarz sądowy rozpoznała jednego dnia 17 wniosków skarżącego, tym samym przedmiotowy wniosek oceniał przez pryzmat wcześniej rozpoznanej sprawy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z dnia 14 marca 2012 r., poz. 270), zwanej w dalszej części p.p.s.a, w razie skutecznego wniesienia sprzeciwu postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. W związku z tym, iż sprzeciw został wniesiony z zachowaniem ustawowego terminu, wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy podlega ponownemu rozpatrzeniu. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane osobie fizycznej w zakresie częściowym, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Należy przede wszystkim podkreślić, iż prawo pomocy, zarówno w zakresie całkowitym, jaki i częściowym jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest bowiem formą dofinansowania strony postępowania z budżetu Państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie NSA z dnia 11 stycznia 2012 r., sygn. akt I OZ 1099/11). Ponadto w orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowany jest pogląd, że to na wnioskodawcy spoczywa ciężar wykazania, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Powinien on zatem przekonać Sąd o konieczności przyznania mu prawa pomocy. Wnioskodawca ubiegający się o przyznanie prawa pomocy musi wykazać, tj. należycie udokumentować swoją sytuację materialną, gdyż to na podstawie przekazanych przez niego informacji Sąd dokonuje merytorycznej oceny wniosku pod kątem wystąpienia przesłanek przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie (por. np. postanowienia NSA z dnia 16 grudnia 2010 r., sygn. akt II GZ 409/10 i z dnia 20 stycznia 2012 r., sygn. akt II FZ 833/11). Przy czym wskazać należy, iż to Sąd dokonuje oceny, czy osoba ubiegająca się o prawo pomocy spełnia przesłanki określone w ustawie. W związku z tym to Sąd, a nie wnioskodawca decyduje jakie dokumenty, czy oświadczenia są niezbędne dla ustalenia sytuacji materialnej strony. Zatem strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy nie może kwestionować uprawnień Sądu do żądania określonych dokumentów, czy też przedkładać je w formie przez siebie wybranej (np. usuwając niektóre dane). Skoro bowiem strona ubiega się o pomoc finansowaną ze środków publicznych, to musi zaakceptować fakt, iż jest obowiązana ujawnić wszystkie okoliczności dotyczące swojej sytuacji majątkowej, niezależnie od własnej oceny czy dana okoliczność ma, czy też nie ma znaczenia dla ustaleń czynionych przez Sąd. Podnieść także należy, iż wniosek o przyznanie prawa pomocy, składany na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 p.p.s.a.) ma na celu ogólne przedstawienie sytuacji materialnej i rodzinnej wnioskodawcy. Z przepisów art. 246 § 1 pkt 2 i art. 252 § 1 p.p.s.a. wynika bowiem, że Sąd musi dysponować precyzyjnymi danymi dowodzącymi istnienia ustawowych przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy. Uwzględniając zatem treść cytowanych wyżej przepisów, należy stwierdzić, że rozstrzygnięcie Sądu w kwestii przyznania prawa pomocy zawsze zależy od tego, co zostanie wykazane przez stronę. W niniejszej sprawie skarżący wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, polegającym na ustanowieniu adwokata. Winien więc wykazać, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że wnioskodawca prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Jest osobą bezrobotną, bez prawa do zasiłku, ponadto nie otrzymuje innych świadczeń z tego tytułu, nie ubiegał się też o świadczenia z pomocy społecznej. Nie posiada oszczędności ani przedmiotów wartościowych, a zgromadzone na rachunku bankowym środki finansowe w kwocie 1.286,64 zł zostały bezterminowo zablokowane przez komornika. Wnioskodawca wykazał ponadto, że jest właścicielem mieszkania o pow. 36m² i nieruchomości rolnej o pow. 0,59ha. Powyższe dane, zawarte w formularzu PPF nie są wystarczające do oceny, czy skarżący spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy. Stanowi to, co do zasady, przesłankę do wezwania wnioskodawcy, na podstawie art. 255 p.p.s.a., do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Sąd odstąpił jednak od zastosowania powyższej instytucji, gdyż wziął pod uwagę stanowisko skarżącego wyrażone w piśmie procesowym z dnia 9 stycznia 2012 r., złożonym w odpowiedzi na wezwanie wystosowane do niego m.in. w sprawie o sygn. akt: II SO/Ol 27/11. Zdaniem skarżącego, przedłożył on już we wcześniej rozpoznawanych sprawach wszystkie niezbędne do oceny jego sytuacji majątkowej, finansowej i rodzinnej, dokumenty i oświadczenia, które Sąd powinien wziąć pod uwagę z urzędu. Wezwania wystosowane do niego w trybie art. 255 p.p.s.a. skarżący ocenił jako bezcelowe i narażające go na ponoszenie zbędnych kosztów. Sąd rozpoznając niniejszą sprawę wziął pod uwagę fakt, że składając pisma dowodowe i oświadczenia w innych sprawach o przyznanie prawa pomocy (m.in. o sygn. akt: II SA/Ol 701/11, II SA/Ol 703/11, II SA/Ol 704/11, II SA/Ol 705/11, II SA/Ol 706/11), skarżący również nie udzielił pełnych wyjaśnień, umożliwiających zbadanie faktycznej wysokości i źródeł uzyskiwanego przez niego dochodu oraz rodzaju i wysokości ponoszonych stałych wydatków. Skarżący nie podał źródła, rodzaju i daty otrzymania pomocy pieniężnej lub rzeczowej od osób trzecich lub członków rodziny, lecz stwierdził, sprzecznie z oświadczeniem zawartym we wnioskach PPF, że nie korzystał z takiej pomocy. Dodać też należy, że nie wskazał na jakiekolwiek źródła dochodu z prac dorywczych. Ponadto, ze złożonych w tych postępowaniach kopii aktów notarialnych z dni: 15 czerwca 2004 r., 21 września 2005 r. i 13 sierpnia 2010 r. (z których treści skarżący usunął niemal wszystkie dane), nie wynikało, jakie jest przeznaczenie trzech działek, ani jaka była cena zakupu (wartość) tych gruntów i mieszkania. Uwzględniając zatem dane zawarte w rozpoznawanym wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz informacje wynikające z oświadczeń i dokumentów złożonych przez skarżącego w uprzednio prowadzonych sprawach stwierdzić należy, że również w niniejszej sprawie nie wykazał on, jakimi środkami pieniężnymi rzeczywiście dysponuje oraz jakiego rodzaju i w jakiej wysokości ponosi wydatki. Ponadto nie wyjaśnił wątpliwości dotyczących źródeł finansowania kupna mieszkania w 2010 r. Przekazane do oceny Sądu pisma i wyjaśnienia nie wskazują zatem jednoznacznie, jaka jest rzeczywista sytuacja finansowa skarżącego. Tym samym, jeżeli fakty, które wnioskodawca podaje nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym, istnieją podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 7 marca 2006 r., sygn. akt II OZ 211/06). Złożone w niniejszej sprawie oświadczenia skarżącego, wbrew stanowisku wyrażonemu w sprzeciwie, nie pozwalają na ocenę jego rzeczywistej sytuacji materialnej i zdolności finansowych. Skoro zaś skarżący nie przedstawił informacji, które wskazywałyby te okoliczności w sposób niebudzący wątpliwości, to rozpoznawany wniosek należy ocenić jako niezasadny wobec niemożności przeprowadzenia pełnej analizy posiadanych przez stronę środków. Osoba ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy winna mieć świadomość, że domagając się przyznania tego prawa musi uprawdopodobnić okoliczności przemawiające za uwzględnieniem złożonego wniosku. Przedstawienie i uwiarygodnienie okoliczności uzasadniających wniosek leży więc w interesie strony. Skoro zaś w niniejszej sprawie skarżący uchylił się od przedstawienia niezbędnych dowodów, gdyż przedłożył do oceny Sądu jedynie wybrane informacje i dokumenty, to winien był liczyć się z oceną, że brak będzie podstaw do uznania jego twierdzeń i oświadczeń za uprawdopodobnione. Dodać należy, że powyższą ocenę podzielił NSA, który postanowieniami z dnia 16 marca 2012 r., sygn. akt I OZ 156/12, I OZ 157/12, I OZ 158/12, I OZ 159/12 i I OZ 160/12, oddalił zażalenia skarżącego na postanowienia tut. Sądu wydane w sprawach o wskazanych wyżej sygnaturach. Odnosząc się natomiast do wywodu dotyczącego naruszenia odmową przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie art. 45 ust. 1 Konstytucji, przyznać należy, że celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie dostępu do sądu osobom, których wyjątkowo trudna sytuacja finansowa nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. W postępowaniu o przyznanie prawa pomocy dochodzi zatem do konieczności wyważenia pomiędzy zapewnieniem prawa do sądu podmiotowi nie mającemu dostatecznych środków a zasadą powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych. Jak już bowiem wyżej wskazano, przyznanie prawa pomocy jest jednoznaczne z przerzuceniem tego ciężaru na budżet Państwa. Dostrzec jednakże trzeba, że prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony, to ograniczenie nie będzie sprzeczne z powołanym wyżej przepisem Konstytucji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa, gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały (por. postanowienie NSA z dnia 13 sierpnia 2010 r., sygn. akt II FZ 398/10). Ponadto, Europejski Trybunał Praw Człowieka w § 27 wyroku z dnia 10 stycznia 2012 r. (skarga nr 2917/05) stwierdził, że ustalenie czy zapewnienie pomocy prawnej jest niezbędne dla zagwarantowania prawa do sprawiedliwego rozpoznania sprawy musi być przyjmowane na podstawie okoliczności konkretnej sprawy i będzie zależeć m.in. od wagi (znaczenia) sprawy dla strony, złożoności mających zastosowanie w sprawie przepisów prawnych oraz procedur, zdolności strony do skutecznej obrony. Podkreślenia wymaga, że sam fakt, że w celu wniesienia skargi kasacyjnej skarżący musi skorzystać z pomocy fachowego pełnomocnika, w świetle art. 165 p.p.s.a. w związku z 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a, nie stanowi wystarczającej przesłanki do przyznania prawa pomocy. Przyznanie stronie fachowego pełnomocnika uzależnione bowiem jest od jej trudnej sytuacji materialnej (por. postanowienie WSA w Opolu z dnia 24 października 2011 r., sygn. akt II SA/Op 405/10). W niniejszej sprawie skarżący jednak nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z tych względów, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Sąd postanowił, jak w sentencji postanowienia.