II SO/Ol 40/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bogusław Jażdżyk po rozpoznaniu w dniu 29 sierpnia 2014 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku A. Z. o częściowe zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego w sprawie z wniosku A. Z. o wymierzenie grzywny Wójtowi Gminy A w trybie art. 55 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi postanawia odmówić częściowego zwolnienia wnioskodawcy od kosztów sądowych i ustanowienia dla niego radcy prawnego. WSA/post.1 - sentencja postanowienia A. Z. zwrócił się o częściowe zwolnienie go od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego w sprawie o wymierzenie grzywny Wójtowi Gminy A. W uzasadnieniu wnioskodawca podniósł, że "jest osobą ubogą bez jakichkolwiek środków finansowych lub oszczędności finansowych albo przedmiotów wartościowych celem ich spieniężenia w zakresie wnioskowanej pomocy". Według oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, wnioskodawca sam prowadzi gospodarstwo domowe. Jego jedyny majątek stanowią: "budynek mieszkalny do rozbiórki", mieszkanie oraz nieruchomość rolna. Wnioskodawca nie wykazał żadnych dochodów. Podniósł, iż jest zarejestrowany w urzędzie pracy jako osoba bezrobotna i nie przysługuje mu prawo do jakichkolwiek zasiłków. Wskazał, iż "posiadana nieruchomość rolna nie stanowi źródła zarobkowania i dochodu (...) a jedynie (...) pomoc w zaspokojeniu jego potrzeb wyżywieniowych bieżących oraz na okres zimowy, w postaci przetworów" / "pomoc w zaspokajaniu konsumpcyjnych potrzeb (...), jako główne źródło wyżywienia (...) na skutek prowadzonych na nich na własne potrzeby konsumpcyjne upraw i jedynie do prywatnej konsumpcji celem przeżycia". Postanowieniem dnia 4 czerwca 2014r. Referendarz sadowy odmówił częściowego zwolnienia wnioskodawcy od kosztów sadowych i ustanowienia dla niego radcy prawnego. Podniesiono, że pomimo wskazań zawartych w kolejnych postanowieniach Sądów, wnioskodawca występując z kolejnymi wnioskami nie odniósł się w żaden sposób do stanowiska co do nieujawnienia przez niego pełnych danych na temat jego rzeczywistej sytuacji finansowej i majątkowej. Wyjaśnienie w tychże postanowieniach jak istotne znaczenie dla oceny zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy ma poparcie go rzetelnymi i pełnymi informacjami we wskazanym zakresie usprawiedliwia zaniechanie ponownego wzywania wnioskodawcy do uzupełnienia materiału dowodowego przy rozpatrywaniu obecnych jego wniosków i stwierdzenie, że nie wykazał on, że spełniona została przesłanka, uzasadniająca ich uwzględnienie. Nie dysponując pełną wiedzą na temat źródeł utrzymania wnioskodawcy oraz jego sytuacji majątkowej nie można stwierdzić bowiem, że tym razem wykazał, że jego sytuacja materialna uzasadnia przyznanie mu prawa pomocy w żądanym zakresie. Sprzeciw od ww. postanowienia wniósł A. Z. zarzucając mu naruszenie: - art. 183 § 2 pkt 1 i 3 p.p.s.a. w zw. z art. 243 § 1 w zw. z art. 254 § 1 p.p.s.a, stanowiący o bezprawności i o nieważności postępowania w zakresie zaskarżonego postanowienia, bowiem sprawa wniosku o prawo pomocy z dnia 30 grudnia 2013r. została już zakończona postanowieniem WSA w Olsztynie z dnia 28 lutego 2014r., - art. 183 § 2 pkt 4 p.p.s.a. w zw. z naruszeniem art. 20 § 3 p.p.s.a., stanowiącego o nieważności skarżonego postanowienia wskutek nieodpowiadającemu prawu składowi sądu ze względu na przyczyny prawne zakazu orzekania o sprawie przez orzecznika zaskarżonego postanowienia, na skutek wniosku strony z dnia 27 marca 2014r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej jako: p.p.s.a.) prawo pomocy może być przyznane osobie fizycznej w zakresie częściowym, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Prawo pomocy, zarówno w zakresie całkowitym, jak i częściowym, jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowego przez strony. Z tego względu przesłanki jej zastosowania winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest bowiem formą dofinansowania strony postępowania z budżetu Państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie NSA z dnia 11 stycznia 2012r., sygn. akt I OZ 1099/11). Zaznaczyć trzeba, ze na skutek wniesienia sprzeciwu od postanowienia Referendarza sądowego z dnia 4 czerwca 2014r., w myśl art. 260 p.p.s.a. straciło ono moc Podnieść również należy, że w orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowany jest pogląd, iż to na wnioskodawcy spoczywa ciężar wykazania, że znajduje się ona w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Powinien on zatem przekonać Sąd o konieczności przyznania mu prawa pomocy. Wnioskodawca ubiegający się o przyznanie prawa pomocy musi wykazać, tj. należycie udokumentować, swoją sytuację materialną, gdyż to na podstawie przekazanych przez niego informacji Sąd dokonuje merytorycznej oceny wniosku pod kątem wystąpienia przesłanek przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie (zob. np. postanowienia NSA z dnia 16 grudnia 2010r., sygn. akt II GZ 409/10 i z dnia 20 stycznia 2012r., sygn. akt II FZ 833/11). Wskazać przy tym należy, że wniosek o przyznanie prawa pomocy składany jest na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 p.p.s.a.). Wniosek ten ma na celu ogólne przedstawienie sytuacji materialnej i rodzinnej wnioskodawcy. Z przepisów art. 246 § 1 pkt 2 i art. 252 § 1 p.p.s.a. wynika jednakże, że Sąd musi dysponować precyzyjnymi danymi dowodzącymi istnienia ustawowych przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy. Uwzględniając zatem treść cytowanych wyżej przepisów, należy stwierdzić, że rozstrzygnięcie Sądu w kwestii przyznania prawa pomocy zawsze zależy od tego, co zostanie wykazane przez stronę. Należy także należy dostrzec, że w tej samej sprawie wnioskodawca złożył kolejny już wniosek o przyznanie prawa pomocy. Wnioskodawcy dwukrotnie odmówiono przyznania prawa pomocy (k.67-75,137-144), a postępowania w tym zakresie zakończyły się postanowieniami Naczelnego Sądu Administracyjnego oddalającymi zażalenia na orzeczenia Sądu I instancji (k. 90-96, 156-165). W ostatnim postanowieniu Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z 21 października 2013 r. wskazano, że wnioskodawca był wzywany do przedłożenia oświadczeń i określonych dokumentów, które pozwoliłyby wyjaśnić jego sytuację materialną. W odpowiedzi stwierdził on, że nie posiada jakiegokolwiek dochodu, a tym samym źródła utrzymania. Z tego względu nie może wykazać również wydatków, gdyż ich samodzielnie nie ponosi. Może natomiast przedstawić wydatki, na które łoży jego rodzina, która jednak nie stanowi rodziny w rozumieniu rubryki nr 6 formularza wniosku, tj. nie jest rodziną wspólnie zamieszkującą i gospodarującą z wnioskodawcą. Rodzina ta nie ma też żadnego obowiązku łożenia na jego potrzeby, a czyniąc to dobrowolnie ponosi faktyczny uszczerbek w swoim bycie finansowym i utrzymaniu. Wnioskodawca przedłożył kopie dowodów potwierdzających opłacenie - jak wskazał przez rodzinę - wydatków z tytułu podatków od nieruchomości, za energię elektryczną i opłaty eksploatacyjne za mieszkanie. Dodał, że nie ma możliwości przedstawienia dowodów potwierdzających ponoszenie wydatków na wyżywienie, gdyż rodzina wspomaga go w tym zakresie w formie posiłków i artykułów spożywczych. Wnioskodawca wyjaśnił, że w mieszkaniu mieszka, budynek mieszkalny do rozbiórki i grunt o pow. 403 m2, na którym jest posadowiony ten budynek, nie nadają się natomiast do jakiegokolwiek wykorzystania, podobnie jak działka o pow. 500 m2, porośnięta krzewami i drzewami, na której znajdują się pozostałości fundamentów. Odnośnie "nieruchomości rolnej (...) wykazanej wnioskiem" wyjaśnił, iż wykorzystuje ją "na (...) potrzeby żywnościowe". Podkreślił, iż korzysta z niej "w celach prywatnych poprzez jej uprawę i w takiej ilości ile jest to wykonalne i konieczne celem swojego i pomagającej (...) rodziny utrzymania w wyżywieniu poprzez uprawę produktów rolnych w postaci warzyw w takiej ilości, aby je spożytkować na bieżące żywnościowe potrzeby jak i zapasy oraz i przetwory na zimę." Zauważył przy tym, iż "uprawia nie cały posiadany areał, (...), ale tylko tyle ile faktycznie daje się uprawiać i tyle ile ma w tym możliwości uprawnej." Wskazał, iż nie czerpie z upraw dochodu, gdyż nie jest rolnikiem i nie stać go na związane z działalnością rolniczą opłaty, a przy tak małym areale byłoby to ponadto nieopłacalne. Dodał, iż nie prowadzi również działalności gospodarczej, na dowód czego załączył kopie zaświadczeń naczelnika urzędu skarbowego. Do pisma załączył kopie: zaświadczenia z urzędu pracy, aktów notarialnych z usuniętymi danymi o rodzajach działek, ich przeznaczeniu, położeniu i wartości, a także historie rachunku bankowego oraz wydruk, z którego wynika wysokość zablokowanych środków na tym rachunku. Sąd uznał, że wnioskodawca uniemożliwił dokonanie oceny, jak w rzeczywistości kształtuje się jego sytuacja majątkowa. Oddalając zażalenie na powyższe postanowienie, Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 4 grudnia 2013 r. stwierdził jednoznacznie, że wnioskodawca nie przedstawił wszystkich możliwych dokumentów na poparcie twierdzeń odnośnie swej sytuacji majątkowej, wskutek czego ocenianie stanu majątkowego mogłoby się odbyć tylko w zakresie częściowym, co - w obliczu braku możliwości kompleksowej oceny sytuacji majątkowej wnioskującego o przyznanie prawa pomocy - nie upoważnia do uwzględnienia wniosku. Uzupełniane oświadczenia i dokumenty nie obrazują tej sytuacji w pełni. W szczególności, z przedłożonych dokumentów usunięta została większość danych mogących stanowić informację o rzeczywistej sytuacji majątkowej (m.in. wartość nieruchomości, przeznaczenie działek). To z kolei budzi wątpliwości co do intencji wnioskodawcy i nie pozwala na przyznanie wiary jego twierdzeniom. Powoduje bowiem obawę, że nie chce on przedstawić niewygodnych dla siebie, a skutkujących odmową przyznania prawa pomocy, informacji. Wnioskodawca powinien przejawiać wolę przedstawienia swojej sytuacji majątkowej w sposób wyczerpujący, pozwalający na jej ocenę. Postępowanie sądu wzywającego o dokonanie niezbędnych uzupełnień wniosku jest jak najbardziej uzasadnione i znajduje oparcie w przepisach. Do oceny bowiem, czy przesłanki przyznania prawa pomocy wystąpiły, konieczne jest zbadanie sytuacji majątkowo-osobistej wnioskodawcy, do czego jest z kolei niezbędne przedstawienie tej sytuacji w sposób pełny. Sąd II instancji odpowiedział wnioskodawcy, że przesłanki przyznania prawa pomocy nie są nierealne do spełnienia i nie ograniczają prawa dostępu do sądu. To nieustanne ubieganie się o przyznanie prawa pomocy bez podstawy ku temu ogranicza prawo do sądu innym podmiotom. Sąd nie jest przy tym uprawniony do wielokrotnego wzywania do dokonania tych samych uzupełnień. To w interesie wnioskującego leży uprawdopodobnienie wystąpienia przesłanek i pełna odpowiedź na to wezwanie. Ponadto, gdyby dostosował się on do wezwania i skrupulatnie przedłożył wskazane dokumenty, nie byłoby konieczności dalszego uzupełniania jego wniosku. Właśnie wtedy, gdy sąd przyznałby prawo pomocy pomimo niepełnego przedstawienia sytuacji majątkowej wnioskującego, skutkującego brakiem możliwości oceny wystąpienia przesłanek jego przyznania, orzeczenie to byłoby wyrazem dowolności decydowania przez sędziego, bez podstawy prawnej. Sąd podzielił stanowisko wnioskodawcy odnośnie do tego, że nie zostało zbadane wystąpienia po jego stronie przesłanek przyznania prawa pomocy, jednak z tego względu, że przedstawione materiały i oświadczenia nie pozwalały na ich zbadanie oraz że powinien oprzeć swoje orzeczenie na dowodach, nie zaś na przypuszczeniach - dlatego też nie chcąc domniemywać co do sytuacji majątkowej wnioskodawcy w pozostałym zakresie - odmówiono uwzględnienia wniosku. W przedmiotowej sprawie nie jest jasne, jakim dokładnie majątkiem dysponuje wnioskodawca i jakie konkretnie ponosi wydatki. Oświadczenie w tym zakresie wraz z jego uzupełnieniami nie jest transparentne. Wskazując, że postanowieniem z 14 maja 2013 r. oddalone zostało zażalenie na odmowę przyznania prawa pomocy w niniejszej sprawie, Sąd stwierdził, iż ponowny wniosek mógłby być rozpatrzony pozytywnie, gdyby zmieniła się sytuacja majątkowa i osobista wnioskodawcy. Tymczasem strona skarżąca zmieniła jedynie zakres swojego wniosku w stosunku do poprzedniego wniosku, modyfikując go do częściowego zwolnienia z kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego, jednakże poza tym nie zaszły żadne nowe okoliczności uzasadniające odmienną ocenę możliwości finansowych i majątkowych strony. Wnioskodawca nadal nie przedstawił w sposób klarowny i wyczerpujący swojej sytuacji majątkowej. W dalszym ciągu natomiast powtarza te same formuły. Dodatkowo należy wskazać, że prawo do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. Natomiast, jeżeli dostęp jednostki do sądu może być ograniczony, czy to przez działanie prawa, czy też w sposób faktyczny, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z przepisami z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950r. (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.), jeśli ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa, a więc jeśli zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki będą zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, powinien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 r. w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, publ. Lex nr 75481). Oznacza to, że skoro skarżący nie wykazał, że jest osobą, której sytuacja majątkowa nie pozwala na poniesienie pełnych kosztów postępowania, a w konsekwencji następuje odmowa przyznania stronie prawa pomocy, to nie można w takiej sytuacji mówić o naruszeniu prawa do sądu. Reasumując, udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie środków na pokrycie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście niemożliwe. Opłaty sądowe, w tym wpis, należy zaliczyć do danin publicznych. Zwolnienie z tego rodzaju opłaty stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, co wynika z art. 84 Konstytucji RP. Stąd też zastosowanie tego wyjątku odnosi się do szczególnych sytuacji, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru na współobywateli. Z tych środków pochodzą dochody z budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 lutego 2010r. (sygn. akt II FZ 31/10). Wnioskujący zaś nie wykazał w przekonujący sposób, że znajduje się w sytuacji materialnej, która kwalifikowałaby go do przyznania mu prawa pomocy. Pomimo kolejnego wezwania o przedłożenie dokumentów i oświadczeń, ponownie przedstawił dokumenty, które były już przedmiotem oceny przez Sąd w niniejszej sprawie. Tak więc to z przyczyn leżących po stronie wnioskodawcy niemożliwe okazało się ustalenie jego rzeczywistej sytuacji dochodowej i majątkowej. Udzielane bowiem przez skarżącego wyjaśnienia i przedstawiane dowody nie w pełni obrazują rzeczywistą sytuację materialną skarżącego. Skoro skarżący nie przedstawił informacji, które wskazywałyby w sposób nie budzący wątpliwości na jego rzeczywistą sytuację materialną i zdolności finansowe, to jego wniosek nie mógł być uwzględniony. Z tych względów, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., Sąd postanowił, jak w sentencji postanowienia.