II SA/Op 120/17

Starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu Violetta Radecka po rozpoznaniu w dniu 29 września 2017 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku S. G. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika z urzędu w sprawie ze skargi S. G. na decyzję Wojewody Opolskiego z dnia 24 stycznia 2017 r., nr [...] w przedmiocie sprzeciwu do zgłoszenia zmiany sposobu użytkowania obiektu budowlanego postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. Przedmiotem skargi wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu przez S. G., jest decyzja Wojewody Opolskiego z dnia 24 stycznia 2017 r., nr [...], w przedmiocie sprzeciwu do zgłoszenia zmiany sposobu użytkowania obiektu budowlanego. Wyrokiem z dnia 20 kwietnia 2017 r., tut. Sąd oddalił skargę S. G., a na skutek wniosku skarżącego, doręczony został mu odpis wyroku wraz z uzasadnieniem, od którego skarżący uiścił w dniu 30 kwietnia 2017 r. opłatę kancelaryjną w wysokości 100 zł (por. wyciąg bankowy – k:64 akt). Pismem z dnia 22 czerwca 2017 r., skarżący złożył wniosek o ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Wobec powyższego, stosownie do przepisu art. 252 § 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy składa się na urzędowym formularzu według ustalonego wzoru, przesłano skarżącemu przy piśmie z dnia 28 czerwca 2017 r., urzędowy formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz wezwano do wypełnienia i odesłania formularza w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia wezwania, pod rygorem pozostawienia wniosku o przyznanie prawa pomocy bez rozpoznania. Jednocześnie wezwano skarżącego, mając na względzie zasadę ekonomii procesowej i prawa strony do szybkiego rozpoznania jej sprawy, do złożenia dodatkowych wyjaśnień i złożenia stosownych dokumentów, a to do przedłożenia i udokumentowania miesięcznie ponoszonych kosztów utrzymania koniecznego mieszkania, a jeżeli w kosztach utrzymania partycypują osoby trzecie – zobowiązano do wskazania tych osób i wysokości ponoszonych przez nich wydatków. Zobowiązano także do przedłożenia specyfikacji ponoszonych kosztów utrzymania siebie i członków wspólnego gospodarstwa domowego oraz wyjaśnienia czy wnioskodawca korzysta z pomocy społecznej, bądź wsparcia osób trzecich, a jeżeli tak – do wykazania rodzaju i wysokości uzyskiwanej pomocy oraz do przedłożenia stosownych dokumentów to potwierdzających (tj. np. umowa darowizny). Zażądano od skarżącego przedłożenia wyciągów z posiadanych rachunków bankowych, za okres trzech ostatnich miesięcy, a także w przypadku ciążących na nim, bądź członkach jego gospodarstwa domowego zobowiązaniach – do ich udokumentowania, przez przedłożenie np. harmonogramów, kserokopii umów spłat kredytów, pożyczek, bądź wyciągów bankowych. Wezwanie co do udokumentowania dotyczyło także ciążących na skarżącym zajęciach komorniczych, egzekucyjnych, bądź toczących się w stosunku do niego - innych postępowań (upadłościowych, likwidacyjnych, układowych lub naprawczych). Powyższe wezwanie zostało doręczone skarżącemu w dniu 30 czerwca 2017 r., co wynika z adnotacji na pocztowym zwrotnym potwierdzeniu odbioru przesyłki (k-82 akt sądowych). W dniu 7 lipca 2017 r. złożono w tut. Sądzie wypełniony formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy, w którym skarżący wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Oświadczył w nim, że osoby pozostające w nim we wspólnym gospodarstwie domowym to pięcioro dzieci skarżącego oraz jego partnerka. Skarżący posiada dom o powierzchni [...] ([...]), który jest zajęty przez dwóch komorników. Ponadto, do skarżącego należy nieruchomość rolna o powierzchni [...] (grunt rolny –[...] ), będąca zabezpieczeniem hipotecznym, która została zajęta przez dwóch komorników. Skarżący posiada ok. 250.000 do 300.000 zł wierzytelności od swojej byłej żony z tytułu spłacenia przez skarżącego wspólnych zobowiązań, jako regres poniesionych wydatków (dwa procesy się już toczą). Do skarżącego należy także samochód [...] o wartości 15.000 zł, zajęty przez komornika (współwłaściciel to [...] Bank). Skarżący podał także, że bank [...]. wypowiedział mu limit kredytowy na kwotę 18.400 zł; skarżący zalega ze spłatą kart kredytowych; sąd podwyższył także skarżącemu alimenty na dzieci do kwoty 3.250 zł miesięcznie, których nie jest w stanie opłacać. W dalszej części wniosku, skarżący podniósł, że jego partnerka nie uzyskuje żadnych dochodów, a zadłużenie skarżącego przewyższa jego majątek. Skarżący oświadczył, że posiada zobowiązania kredytowe na kwotę ok. 1,3 miliona złotych, raty kredytu wynoszą ok. 12-13.000 zł miesięcznie (nie są spłacane), a rata leasingu – 1.200 zł miesięcznie. Koszty utrzymania domu (media) i żywności to 1.200 zł, a zajęcia komornicze wynoszą 140.000 zł; skarżący nie posiada wolnych funduszy, dlatego pomagają mu znajomi i krewni. Wraz z formularzem wniosku, skarżący zwrócił się o przedłużenie terminu do przedłożenia żądanych dokumentów, wobec czego referendarz pismem z dnia 11 lipca 2017 r. przedłużył ten termin o 14 dni, licząc od dnia doręczenia pisma informującego o przedłużeniu terminu, tj. do 28 lipca 2017 r. (pismo doręczono w dniu 14 lipca 2017 r. –por. k:89 akt sądowych). Przy piśmie z dnia 28 lipca 2017 r., skarżący doręczył wyciągi bankowe z rachunków bankowych swoich i partnerki skarżącego, kopie wezwań do zapłaty należności, postanowienia o zaliczeniu nadpłaty podatku dochodowym na poczet zaległości podatkowych na kwotę 3.910 zł., wyciągów z ksiąg wieczystych potwierdzających wierzytelności na nieruchomości. Skarżący w przywołanym piśmie stwierdził ponadto, że partnerka skarżącego jest jego formalnym pracownikiem, dlatego czasem przesyła jej wynagrodzenie. Jednocześnie skarżący podał, że jego partnerka nie posiada innych źródeł dochodu, a z jej linii kredytowej spłaca swoje i jej zobowiązania. Oprócz powtórzenia informacji wynikających z formularza wniosku, skarżący podał, że nie korzysta z pomocy społecznej, lecz partnerka niezwłocznie złoży stosowne dokumenty. Ponadto, średni koszt leczenia trzech osób jego rodziny, to 100-150 zł miesięcznie, a koszty mediów lokalowych oraz utrzymania rodziny to ok. 1.200 zł do 1.500 zł miesięcznie. Kolejnym wezwaniem z dnia 2 sierpnia 2017 r., referendarz zobowiązał skarżącego do przedłożenia w terminie 7 dni, dokumentów potwierdzających uzyskiwany przez niego dochód miesięczny przez skarżącego (tj. przedłożenie zaświadczenia wydanego przez pracodawcę o uzyskiwanym wynagrodzeniu, a także przez wskazanie przedmiotu prowadzonej przez wnioskodawcę działalności gospodarczej i nadesłanie kopii aktualnej dokumentacji księgowej tej działalności, np.: księgi przychodów i rozchodów, deklaracji VAT, raportów kasowych). Wezwano także skarżącego do przedłożenia zaświadczenia o korzystaniu, bądź nie korzystaniu przez rodzinę skarżącego ze wsparcia pomocy społecznej; szczegółowego wskazania rodzaju i wysokości (w przypadku środków pieniężnych) otrzymywanej pomocy od "krewnych i znajomych," o jakiej mowa we wniosku. Zażądano ponadto przedłożenia odpisów zeznań podatkowych z tytułu uzyskanego przez skarżącego i jego partnerkę dochodu za lata 2015 i 2016. Wobec ponownej prośby skarżącego o przedłużenie terminu do uzupełnienia wniosku przez przedłożenie stosownych dokumentów, termin ten został przedłużony do dnia 12 września 2017 r. W tym dniu wpłynęły do tut. Sądu kopie dokumentów, tj. zawiadomień egzekucyjnych, wyroków zasądzających na rzecz wierzycieli skarżącego należności, wezwań do zapłaty należności, upomnień do regulowania składek zdrowotnych z ZUS, faktur za energię i wystawionych przez zakład wodociągów i kanalizacji. Działając na zasadzie art. 258 § 2 pkt 7 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.) – zważono, co następuje: W przywołanej wyżej ustawie Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - zwanej dalej w skrócie: "P.p.s.a.", przewidziano instytucję prawa pomocy. Polega ona na możliwości udzielenia pomocy w zakresie częściowym w formie zwolnienia od kosztów sądowych, w całości lub części, bądź na ustanowieniu pełnomocnika z urzędu, a także orzeczeniu o przyznaniu prawa pomocy w zakresie całkowitym, a zatem obejmującym obydwie wyżej podane formy. Przesłanki formalno-materialne warunkujące udzielenie stronie pomocy przez sąd administracyjny, określone zostały w przepisach Rozdziału 3 Oddział 2 P.p.s.a. pn. "Prawo pomocy". Ustawodawca postanowił bowiem, że prawo pomocy może być przyznane stronie, która złoży wniosek na urzędowym formularzu, a ponadto wykaże, stosownie do art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a., że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (jeżeli domaga się o pomoc w zakresie całkowitym), bądź że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (jeżeli jej wolą jest uzyskanie pomocy w zakresie częściowym). Jak wynika z treści powołanych przepisów, kryterium przesądzającym o przyznaniu lub odmowie przyznania prawa pomocy jest stan majątkowy wnioskodawcy. Ustawa w sposób precyzyjny określa warunki przyznania prawa pomocy, zaś kryteria te każdorazowo są odnoszone do sytuacji finansowej ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy. Tym samym instytucja prawa pomocy pozwala na uzyskanie dostępu do sądu osobom obiektywnie (a nie tylko według własnego ich przekonania) nie dysponującym środkami na wszczęcie i prowadzenie procesu przed sądem administracyjnym. Natomiast, dopiero analiza podanych we wniosku okoliczności dokonywana w związku z przepisami ustawy daje odpowiedź, czy w odniesieniu do konkretnej sytuacji zachodzą przesłanki przemawiające za uwzględnieniem wniosku w aspekcie wysokości obciążeń finansowych, jakie muszą zostać poniesione przez stronę w tym konkretnym postępowaniu. Biorąc pod uwagę powyższe, na podstawie treści oświadczeń i dokumentów złożonych przez skarżącego stwierdzić należy, że nie wykazał on, że znajduje się w sytuacji materialnej, która kwalifikowałaby do skorzystania z prawa pomocy. Przede wszystkim skarżący pomimo wezwania w tym zakresie, nie przedłożył żadnych dokumentów poświadczających z jakiego tytułu uzyskuje dochód miesięczny, jakiego rodzaju prowadzi działalność i jakie z tego tytułu wynagrodzenie otrzymuje. Nie przedłożył, ani nie wyjaśnił przyczyn niezłożenia, żądanych dokumentów, tj. zaświadczenia wydanego przez pracodawcę o uzyskiwanym wynagrodzeniu, czy też nie wskazał przedmiotu prowadzonej przez działalności gospodarczej i nie nadesłał kopii aktualnej dokumentacji księgowej tej działalności (np.: księgi przychodów i rozchodów, deklaracji VAT, raportów kasowych). Nie przedłożył także zeznań podatkowych za lata 2015-2016, o które był wzywany. W swych oświadczeniach skupił się jedynie na okoliczności dużego zadłużenia jakie posiada, a na poparcie tej okoliczności przedłożył szereg dokumentów ten fakt mających potwierdzać. Z przedłożonej dokumentacji (np. upomnienia, por. k-63 do k-166 akt), domyślać się jedynie można, że skarżący prowadzi działalność w postaci [...], a formularz wniosku o prawo pomocy wskazuje, że oprócz tej działalności skarżący świadczy ponadto dodatkowe zatrudnienie, z którego wynagrodzenie jest potrącane na poczet spłaty pożyczki u pracodawcy (por. rubryka nr 10 pn. "Dochody", k-85 akt). Wprawdzie skarżący podał, że dochód miesięczny netto z działalności, to: "strata po odliczeniu obciążeń", jednakże w żaden sposób nie uprawdopodobnił tego twierdzenia. Natomiast brak informacji na temat źródeł uzyskiwanych środków finansowych nie pozwala na stwierdzenie, że skarżącego nie stać na opłacenie kosztów procesu. Owszem, skarżący przedłożył szeregu dokumentów potwierdzających powstałe zadłużenie i zobowiązania wobec wielu podmiotów, w tym banków oraz organów i instytucji państwowych (np. ZUS, naczelnik urzędu skarbowego). W ocenie referendarza jednak, sama okoliczność powstałego zadłużenia nie jest jeszcze jednoznaczna z zachwianiem sytuacji finansowej, bowiem to przede wszystkim wysokość uzyskiwanego dochodu determinuje stan finansowy strony. Dopiero zatem porównanie wysokości dysponowanych przez stronę środków z powstałym zadłużeniem, odzwierciedla jej sytuację materialną. Uwagi dotyczące braku uprawdopodobnienia pozyskiwanych środków finansowych, odnoszą się również do twierdzenia skarżącego o uzyskiwanym wsparciu ze strony "krewnych i znajomych" (por. rubryka nr 11 wniosku pn. "Zobowiązania i stałe wydatki", k-85 akt oraz pismo z dnia 28 lipca 2017 r., k-90 akt). Pomimo wezwania referendarza w tym zakresie, skarżący nie wskazał bowiem rodzaju i wysokości (w przypadku środków pieniężnych) uzyskiwanej pomocy. Według wniosku, argumentem świadczącym o potrzebie wsparcia skarżącego są wysokie wydatki comiesięczne rodziny. Wyjaśnienia jednak wymaga, że przy ocenie sytuacji materialnej osoby wnioskującej o wsparcie ze strony sądu, są brane pod uwagę przesłanki z art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a., warunkujące przyznanie tej pomocy. W rozumieniu tego przepisu prawa, kosztami "koniecznego utrzymania" są niezbędne wydatki zmierzające do zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, głównie mające charakter wydatków okresowych. Do kosztów tych należy więc bezspornie zaliczyć wydatki na żywność, odzież, środki czystości, leczenie, edukację oraz wydatki związane z zaspokojeniem potrzeb mieszkaniowych, czyli koszty stałych opłat z tytułu czynszu, opłat za gaz, energię elektryczną, wodę, wywóz śmieci (por. postanowienie NSA z dnia 13 lutego 2009 r., sygn. akt II OZ 127/09, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Tego rodzaju wydatki, wskazane i udokumentowane przez skarżącego na utrzymanie domu i członków rodziny, wynoszą po uśrednieniu w skali miesiąca ok. 1.300 - 1.700 zł. Z kolei, odnośnie wykazanych pozostałych kosztów miesięcznych w zakresie spłaty kredytów i pożyczek, to stwierdzić trzeba, że takie wydatki konsumpcyjne nie mogą być traktowane jako niezbędne, służące do zagwarantowania podstawowych potrzeb członków rodziny skarżącego. Nie budzi wątpliwości, że powstały one na skutek zaciągniętych zobowiązań finansowych, a te były wynikiem świadomych planów i przedsięwzięć inwestycyjnych skarżącego (i jego rodziny). Ponadto, jak słusznie podnosi się w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, co do zasady sam fakt spłaty zaciągniętych kredytów nie stanowi przesłanki do zwolnienia od kosztów sądowych, czy ustanowienia pełnomocnika z urzędu, a spłata zobowiązań z tytułu tychże kredytów bankowych nie korzysta z pierwszeństwa zaspokojenia przed należnościami publicznoprawnymi. Zaciągnięte przez stronę kredyty świadczą bowiem o jej zdolnościach płatniczych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 czerwca 2005 r., sygn. akt II GZ 56/05, nieopubl.). Zadłużenie kredytowe, musiało się przecież wiązać ze wcześniejszą oceną przez bank tzw. zdolności kredytowej wskazującej, czy skarżący będzie w stanie spłacać kredyt. Zdaniem referendarza, również ocena swoich możliwości finansowych dokonana przez skarżącego przy zaciąganiu zobowiązań finansowych, oparta na przezorności i zapobiegliwości, powinna uwzględniać ryzyko ponoszenia wszelkich związanych z tymi zobowiązaniami konsekwencji. Wobec tego, obciążenie finansowe w postaci spłacania zaciągniętych kredytów czy pożyczek jest indywidualną sprawą skarżącego i fakt ten nie może skutkować przeniesieniem na Skarb Państwa ciężaru ponoszenia kosztów powstałych z tytułu prowadzonego postępowania sądowego. Oczywiście, powyższe twierdzenia nie mają charakteru bezwzględnego, bowiem referendarz posiada doświadczenie życiowe, które nakazuje mu uwzględnić fakt, że pomimo starań i dołożenia wszelkiej możliwej staranności, zdarzają się nagłe sytuacje losowe powodujące zachwianie sytuacji finansowej wnioskodawców. Z akt niniejszej sprawy nie wynika jednak z jakiego powodu akurat na obecnym etapie postępowania skarżący zwraca się o pomoc i jakie zdarzenie losowe ma stanowić przyczynę żądania, skoro wcześniej uiszczał opłaty sądowe (wpis od skargi, opłatę kancelaryjną). Z wyjaśnień skarżącego wysnuć można natomiast wniosek, że przyczyny problemów finansowych, a w konsekwencji niemożności poniesienia kosztów procesu, upatruje on w rozstaniu z małżonką oraz konieczności podziału majątku byłych małżonków, a także w narodzinach dziecka, co związane jest z kolei z dodatkowymi wydatkami. Sprawa rozwodowa byłych małżonków nie jest jednak sytuacją nagłą, toczy się od jakiegoś czasu, a w tym okresie skarżący podjął się nowej inwestycji wymagającej nakładów finansowych, tj. zmiany sposobu użytkowania obiektu budowlanego (stanowiącej zresztą przedmiot niniejszego postępowania sądowego). Ponadto, z wyjaśnień skarżącego nie wynika, aby jego rodzina korzystała ani też, aby ubiegała się o świadczenie z pomocy społecznej, a przecież system socjalny Państwa zapewnia wsparcie m.in. dla rodziców, chociażby przez świadczenie tzw. 500+. Odnosząc się do sytuacji procesowej skarżącego, wymagającej na obecnym etapie pomocy profesjonalnego pełnomocnika w celu sporządzenia skargi kasacyjnej od zapadłego w sprawie wyroku Sądu I instancji, co skarżący podniósł we wniosku, to w pierwszej kolejności wskazać należy na art. 45 ust. 1 Konstytucji RP i wyrażonej tam zasady "prawa do sądu". Zgodnie z tym przepisem, każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. Jak jednakże konsekwentnie w swoim orzecznictwie podkreśla Naczelny Sąd Administracyjny, prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu stronom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 6 Konwencji o ochronie prawa człowieka i podstawowych wolności. NSA wskazuje przy tym, że prawo dostępu do sądu nie ma jednak charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z wymienionymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa i gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały (tak w: postanowieniu NSA z dnia 19 stycznia 2010 r., sygn. akt I GZ 1/10). Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. postanowienia NSA z dnia 26 lipca 2007 r., sygn. akt I OZ 559/07, z dnia 17 marca 2009 r., sygn. akt II OZ 243/09, z dnia 30 września 2009 r., sygn. akt II OZ 801/09 i inne oraz powoływany tam wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 r. w sprawie P.,C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, LEX nr 75481). Z powyższych względów, ustawodawca określając w przywołanym na wstępie art. 246 § 1 P.p.s.a. przesłanki przyznania prawa pomocy, wskazał na materialno-finansową sytuację strony, przyjmując jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy - kryterium finansowe (por. postanowienie NSA z dnia 27 września 2011 r., sygn. akt II GZ 434/11 oraz z dnia 19 stycznia 2010 r., sygn. akt I GZ 1/10, publ. CBOiS). Zdaniem referendarza, w świetle przedstawionych przez skarżącego okoliczności odnoszących się do jego sytuacji materialnej, skarżący nie wykazał, aby nie posiadał potencjału i dostatecznych środków finansowych na pokrycie kosztów pełnomocnika z wyboru i wpisu od skargi kasacyjnej. Wniosek taki wyciągnięto po szczegółowej analizie przedstawionych w sprawie dokumentów i złożonych oświadczeń. Powtórzyć trzeba, że skarżący pomimo wezwania referendarza i przedłużania terminu do uzupełnienia wniosku, nie przedłożył do akt sprawy wszystkich żądanych kopii dokumentów, a w szczególności obrazujących uzyskiwany przez niego dochód, a także nie wyjaśnił wątpliwości pojawiających się na tle jego oświadczeń co do sytuacji majątkowej. Okoliczność ta potęguje stanowisko, że nie wykazał swojego prawa do pomocy sądowej. To na stronie bowiem ciąży obowiązek wykazania złej sytuacji majątkowej, charakteryzującej się zachwianiem płynności finansowej. Wobec tego, referendarz sądowy działając na zasadzie art. 258 § 2 pkt 7 w związku z art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a. odmówił przyznania prawa pomocy skarżącemu, co orzekł jak w sentencji.