II SA/Op 265/16

Starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu Anna Misiak po rozpoznaniu w dniu 14 września 2016 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku skarżącej o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi A. B. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 29 lutego 2016 r., nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności zezwolenia na usunięcie drzew postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. A. B. złożyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu skargę na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 29 lutego 2016 r., nr [...], utrzymujące w mocy zaskarżone postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 15 października 2015 r., nr [...], o odmowie wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji Wójta Gminy [...] z dnia 28 lutego 2013 r., nr [...], dotyczącej udzielenia M. B. zezwolenia na usunięcie drzew. Skarżąca w dniu 6 czerwca 2016 r. złożyła wniosek o przyznanie jej prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. We wniosku wskazała, że jej emerytura wynosi 1493 zł, jej wydatki na czynsz to 550 zł, energia 95 z, łączność 110 zł, leki 200 zł, żywność 500 zł, komunikacja 60 zł. Jej gospodarstwo przed decyzją Wójta miało powierzchnię [...] ha, po decyzji Wójta to działka o powierzchni [...] ha. Skarżąca zamieszkuje z bezrobotnym synem H., wskazała, że jej jedyny majątek stanowi dom o powierzchni ok. [...] m2 i budynek olejarni o powierzchni [...] m 2, działka rolna o powierzchni [...] ha, ogród o powierzchni [...] ha. Działając w trybie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718, z późn. zm.), zwanej dalej P.p.s.a., starszy referendarz sądowy, zwany też dalej "orzekającym", wezwał skarżącą, pismem z dnia 9 czerwca 2016 r., w terminie 7 dni od dnia otrzymania wezwania, do złożenia wyjaśnień i dokumentów, tj. - zaświadczenia o aktualnej wysokości emerytury skarżącej, wyjaśniając, że może być w formie decyzji i nie trzeba jej przesyłać, jeżeli wysokość tego świadczenia potwierdzą wyciągi z jej rachunku bankowego, - wyciągu z posiadanych rachunków bankowych skarżącej i członków wspólnego gospodarstwa domowego za okres ostatnich 3 miesięcy przed złożeniem wniosku, to jest od marca 2016 r. do maja 2016 r., lub oświadczenia o nieposiadaniu rachunków, - przesłanie rachunków dokumentujących wysokość wykazanych we wniosku wydatków, za czynsz, energię, łączność, - przesłanie zaświadczenia o zarejestrowaniu się syna skarżącej we właściwym Urzędzie Pracy, jako osoby bezrobotnej, - przesłanie informacji, czy skarżąca lub członek wspólnego gospodarstwa domowego korzystają ze środków pomocy społecznej, a jeśli tak to, w jakiej wysokości i ewentualnie nadesłanie kopii decyzji w tym przedmiocie. Pouczono skarżącą, że niezastosowanie się do wezwania w zakreślonym terminie, może być uznane za niewykazanie spełniania przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy i skutkować jego odmową, a na prośbę strony wskazany termin może ulec przedłużeniu. Odpowiadając na wezwanie skarżąca pismem z dnia 27 czerwca 2016 r. zwróciła się o przedłużenie terminu wyznaczonego jej na uzupełnienie wniosku. Jednocześnie nadesłała wyciąg ze swojego rachunku bankowego za okres od 1 maja 2016 r. do 1 czerwca 2016 r. oraz z rachunku bankowego syna za ten sam okres, wezwanie do zapłaty za telefon komórkowy syna, na kwotę 56, 19 zł, zawiadomienie o zmianie opłat za mieszkanie A. B. przy ul. [...] we [...], lokal ma powierzchnię [...] m2, czynsz do 1 marca 2016 r. wynosił 569, 66 zł. Jak wynika z zawiadomienia z dnia 2 lutego 2016 r. o wysokości czynszu, naliczono w nim kwotę 306, 71 zł tytułem odszkodowania za korzystanie z niego. Skarżąca załączyła także rozliczenie mediów za rok 2015, wynika z niego za wodę w kwocie 251, 16 zł., w mieszkaniu we [...]. Orzekający pismem z dnia 28 czerwca 2016 r. przedłużył skarżącej wnioskowany termin do dnia 15 lipca 2016 r., jednocześnie działając w trybie art. 255 P.p.s.a., wezwał ją w tym terminie o nadesłanie kolejnych dokumentów i wyjaśnień, a mianowicie czy wskazywany w przesłanych już dokumentach (wyciąg z banku, wezwania do zapłaty, zawiadomienie o opłatach czynszowych) adres na ul. [...] we [...], jest miejscem zamieszkania jej i syna, czy też zamieszkują w [...]. Ponadto o wyjaśnienie, czy któraś z nieruchomości, jeśli nie zamieszkują w obu, jest przedmiotem wynajmu i jaki osiągają dochód z tego tytułu. Jeśli natomiast utrzymują obie nieruchomości, to o wskazanie kosztów ich utrzymania i źródeł ich finansowania. Wezwanie to zawierało pouczenie, że niezastosowanie się do niego w zakreślonym terminie, może być uznane, za niewykazanie spełniania przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy i skutkować jego odmową. Skarżąca odebrała wezwanie w dniu 5 lipca 2016 r. i w dniu 22 lipca 2016 r. (data nadania przesyłki w placówce pocztowej), przesłała pismo z dnia 21 lipca 2016 r. w którym zwróciła się ponownie o wydłużenie okresu do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy, tym razem wskazując konkretną datę, to jest 30 sierpnia 2016 r. Prośbę swoją umotywowała znaczącym pogorszeniem stanu zdrowia, podała, że jest pod stałą opieka lekarzy następujących specjalizacji: [...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...], lekarze rodzinni, [...], poradnia leczenia [...],[...],[...], a 22 sierpnia 2016 r. Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności, będzie weryfikował stan jej zdrowia. Wyjaśniła także, że wystąpiła do ZUS we [...] o korektę zaświadczenia o emeryturze, bez zasiłku opiekuńczego. Przekazała wyciąg z banku za czerwiec 2016 r., zaświadczenie o wysokości czynszu za mieszkanie we [...], w którym jest zameldowania z synem i w którym regularnie przebywają, nikomu go nie wynajmują, zaświadczenie lekarskie z 19 maja 2016 r. i 29 czerwca 2016 r. Skarżąca wskazała też, że przebywa przemiennie we [...] i w [...], obie te nieruchomości nie nadają się do wynajmu, część pola z gospodarstwa rolnego została oddana w dzierżawę w kwocie 33, 30 zł, co pokrywa wartość podatku od nieruchomości. Przedstawiła też faktury za energię elektryczną z mieszkania we [...]. Wskazała, że aby przedstawić faktury za Internet i telefon musiałaby ponieść za ich wystawienie duże opłaty. Skarżąca przedłożyła zaświadczenie o stanie jej zdrowia z dnia 29 czerwca 2016 r., wydane dla potrzeb Zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności. Wskazano w nim wiele chorób skarżącej, jak przykładowo [...],[...],[...], problemy z [...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...], oczekiwanie na zabieg [...]. Nadesłana faktura dotyczy mieszkania we [...], jest za energię elektryczną z okresu od kwietnia 2014 r. do września 2014 r., na kwotę średnio 30 zł, zaświadczenie o saldzie opłat za lokal mieszkalny przy ul. [...], wykazujące zaległość za korzystanie lokalu 164, 24 zł i odsetki w kwocie 223, 35 zł, łącznie 387, 59 zł., decyzję o podatku od nieruchomości w [...], wynoszącego 282 zł rocznie. W związku ze złożonym przez skarżącą w dniu 6 czerwca 2016 r. wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, oraz pismem z dnia 21 lipca 2016 r. o przedłużenie terminu do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy do 30 sierpnia 2016 r., orzekający przedłużył ten termin zgodnie z wnioskiem. Jednocześnie pouczył, że niezastosowanie się do wezwania w zakreślonym terminie, może być uznane za niewykazanie spełniania przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy i skutkować jego odmową. Wskazał tez, że termin 30 sierpnia 2016 r., jest jednocześnie terminem ostatecznym i nie będzie podlegał kolejnym przedłużeniom. Skarżąca w piśmie z dnia 31 sierpnia 2016 r. wskazała, że pogorszenie jej stanu zdrowia utrudniało zebranie jej większej ilości dokumentów, przekazała w załączeniu upomnienie z dnia 23 sierpnia 2016 r. z Zarządu Zasobu Komunalnego we [...], odnośnie zaległości w opłatach za lokal przy ul. [...] we [...], na łączna kwotę 394, 04 zł. Wyciąg z rachunku bankowego skarżącej za okres od 2 lipca 2016 r. do 1 sierpnia 2016 r., rozlicznie opłat za gaz w mieszkaniu we [...], za okres od 15 lipca 2016 r. do 20 lipca 2016 r., oraz odcinek do zapłaty za gaz z 23 sierpnia 2016 r. Skarżąca nadesłała także zaświadczenie z dnia 22 lipca 2016 r., z ZUS Oddział we [...], wydane na wniosek, potwierdzające, że H. B. nie figuruje, jako osoba ubezpieczona w Kompleksowym Systemie Informatycznym Zakładu. Działając na podstawie art. 258 § 1 i 2 pkt 7 P.p.s.a., orzekający zważył, co następuje: W przywołanej wyżej ustawie P.p.s.a., przewidziana została instytucja procesowa prawa pomocy, której istota przejawia się w tym, że obejmuje ona zwolnienie strony od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 244 § 1 P.p.s.a.). Podkreślenia wymaga, że w myśl art. 243 § 1 i 252 P.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek, złożony na urzędowym formularzu, który powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym oraz oświadczenie strony o niezatrudnianiu lub niepozostawaniu w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym. W każdym przypadku, gdy sąd uzna, że oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy jest niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, powinien wezwać stronę o złożenie dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 P.p.s.a.) Sytuacja taka miała miejsce w niniejszej sprawie. Wnioskodawca nie przesłał wszystkich wymienionych przez referendarza sądowego, zwanego też dalej orzekającym, dodatkowych dokumentów, a te, które przesłał nie przemawiają za uznaniem wnioskodawcy za osobę spełniającą przesłanki przyznania prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie, w tym nawet w częściowym, poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w całości, o który wniósł. Orzekający zważył, że ustawodawca w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. określił przesłanki udzielenia prawa pomocy osobie fizycznej, stanowiąc, że przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym następuje wówczas, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Podkreślić należy, iż użycie w przywołanych powyżej przepisach określenia "gdy osoba ta wykaże" oznacza, że ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy i to ona ma przekonać sąd, iż znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia poniesienie jej jakichkolwiek kosztów postępowania lub poniesienie pełnych kosztów postępowania, czyli że spełnia przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym lub chociaż częściowym Naczelny Sąd Administracyjny zwrócił uwagę, i pogląd ten należy podzielić, że strona powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Jeżeli fakty, które podaje we wniosku, nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym strony, istnieją podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy (por: post. NSA z dnia 9 września 2004 r., FZ 360/04, niepubl.). Podkreślić ponownie należy w tym miejscu, iż obowiązek wykazania złej sytuacji materialnej, uprawniającej wnioskodawcę do udzielenia prawa pomocy, leży po jego stronie i musi się on liczyć z konsekwencjami nieprzedłożenia na wezwanie Sądu stosownych dokumentów. Podkreślenia wymaga także okoliczność, iż żądane przez Sąd dokumenty stanowią, w myśl § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 19 sierpnia 2015 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępnienia urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. z 2015, poz. 1257, z późn. zm.), dokumenty źródłowe, które w przypadkach budzących wątpliwości mogą potwierdzać przedstawione przez wnioskodawcę dane o jego majątku, dochodach i stanie rodzinnym. Jak też wynika z orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego, celem instytucji prawa pomocy, która w istocie oznacza dofinansowanie strony postępowania przez Skarb Państwa jest zagwarantowanie prawa do sądu najuboższym, znajdującym się w wyjątkowo złej sytuacji materialnej, które całkowicie nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem. Stosując prawo pomocy nie można chronić czy też zwiększać majątku osób prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia (por. postanowienie NSA z dnia 25 lutego 2014 r., sygn. akt II FZ 174/14, Lex nr 1450513). Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził także, że "Dla uzyskania prawa pomocy nie wystarcza subiektywne przekonanie wnioskodawcy o zasadności jego otrzymania. Jego bierność w zakresie dokładnego i wiarygodnego wyjaśnienia jego sytuacji majątkowej i rodzinnej nie stoi co prawda na przeszkodzie do rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy, jednak uniemożliwia Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu dokonanie jednoznacznej oceny, że zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe, co implikowałoby konieczność udzielenia pomocy z budżetu państwa." (patrz. postanowienie NSA z dnia 4 kwietnia 2013 r., sygn. akt I FPP 8/13, Lex nr 1296441). A. B., pomimo wezwania w tym przedmiocie i przedłużenia o ponad półtora miesiąca wyznaczonego do nadesłania określonych dokumentów czasu, nie wykazała, aby w jej przypadku występowały przesłanki warunkujące przyznanie prawa pomocy. Podnosiła ona bowiem szereg okoliczności mających według niej przemawiać za tym, że ona i zamieszkujący z nią syn H. B., są osobami ubogimi, ale złożone przez nią dokumenty tego nie potwierdziły. Skarżąca, bowiem nie przesłała wielu dokumentów, o które była wezwana, takich jak dokument potwierdzający aktualną wysokość jej emerytury, zaświadczenie o zarejestrowaniu syna, jako osoby bezrobotnej, wyciągów z kont bankowych jej i syna za okres marca 2016 r. i kwietnia 2016 r., nie wyjaśniła też jakie są koszty utrzymania domu w [...], a także z jakich źródeł finansuje utrzymanie obu posiadanych nieruchomości, to jest ww. domu i mieszkania we [...]. Skarżąca nie wykazała, że jej syn jest osobą bezrobotną, bowiem wezwana do przedłożenia dokumentu na tę okoliczność, nie przesłała odpowiedniego zaświadczenia. Wyjaśnić należy, że zaświadczenia takiego nie stanowi zaświadczenie z ZUS, że syn skarżącej nie jest osobą ubezpieczoną w ZUS, gdyż nie wynika z niego, czy przykładowo nie wykonuje on jakiś odpłatnych prac dorywczych, a także czy próbuje znaleźć jakieś zarobkowe zajęcie. Przychodzi w tym miejscu zauważyć, że zgodnie z obowiązującym orzecznictwem "Orzekając o przyznaniu prawa pomocy sąd powinien mieć na uwadze nie tylko osiągany dochód, ale także samą możliwość zarobkowania przez wnioskującego. Nie można bowiem dopuścić do sytuacji, w której zdolna do podjęcia pracy, jednakże z wyboru niepracująca osoba, korzysta ze środków budżetu państwa w celu prowadzenia swoich spraw przed sądem i nie ponosi żadnego wysiłku, aby w kosztach tych partycypować w jakimkolwiek zakresie" (patrz postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 czerwca 2010 r., sygn. akt I GZ 189/10, Lex nr 643270). Nie negując zatem trudnej sytuacji na rynku pracy, należy jednak stwierdzić, że syn skarżącej z uwagi na swój wiek i jak można mniemać dobry stan zdrowia, skarżąca nie wykazywała bowiem kłopotów w tym zakresie, mógłby, w opinii orzekającego, podjąć zajęcia zarobkowe, chociażby czasowe lub dorywcze i odciążyć skarżącą w kosztach swojego utrzymania. Brak natomiast zaświadczenia z urzędu pracy, może świadczyć o tym, że skarżący wykonuje jakieś zajęcia zarobkowe, bez ubezpieczenia w ZUS lub też, że nie jest osoba poszukującą pracy. Skarżąca natomiast oświadczyła, że ma 1493 zł emerytury, ale nie potwierdziła jej wysokości w żaden sposób. Wprawdzie dokonywała wpłat gotówkowych na konto bankowe, które w maju wyniosły 1100 zł, w czerwcu 1500 zł, a w lipcu 1000 zł, środki te mogły pochodzić z emerytury, ale nie wykazywały jej aktualnej wysokości. Trudno, zatem ocenić, jaka faktycznie jest sytuacja materialna skarżącej i jej syna, i odpowiedzieć na pytanie, czy zasługuje ona na przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, o jaki wniosła, lub tez chociażby częściowym. Nie mając, bowiem pełnego wglądu w wysokość jej dochodów i wydatków, nie sposób ocenić, czy spełnia ona przesłanki przyznania prawa pomocy w całości, to jest, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, lub w części, to jest, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego siebie i swojej rodziny. Przez uszczerbek utrzymania koniecznego rozumie się natomiast zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony skarżącej w taki sposób, że nie może sobie zapewnić minimum warunków socjalnych (patrz. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 października 2013 r., sygn. akt II FZ 973/13, Lex nr 1450625). Trzeba też podkreślić, że już samo posiadanie przez skarżącą nieruchomości w [...] wraz z polem uprawnym, według poglądów wyrażonych w orzecznictwie sądowym, na tle zagadnienia przyznawania prawa pomocy, wyklucza ją zasadniczo z kręgu osób, którym powinno być przyznanie prawo pomocy. Posiadanie bowiem majątku wolnego od obciążeń prawami osób trzecich, szczególnie nieruchomości, w zasadzie wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych, gdyż majątek ten może przynosić potencjalne pożytki, jak również służyć jako zabezpieczenie pożyczki czy kredytu (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 406/13, dostępne Lex nr 1319089). Orzekający stwierdza, zatem, że z jednej strony skarżąca nie przesłała wszystkich wyjaśnień i dokumentów, potrzebnych, aby całościowo ocenić jej sytuację materialną, co stwarza przypuszczenie, że nie potwierdzałyby one deklarowanej przez nią złej sytuacji materialnej jej rodziny, a z drugiej wykazany stan posiadania wartościowej nieruchomości budynkowo – gruntowej w [...] oraz utrzymywanie mieszkania we [...], nie świadczy o ubóstwie skarżącej i jej rodziny. Zgodnie natomiast z podzielanym przez orzekającego poglądami orzecznictwa, jak przykładowo wyrażonym w postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 listopada 2015 r., sygn. akt II OZ 1140/14, Lex nr 1533899, "Przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy nie prowadzi się dochodzenia, szczególnie w sytuacji, gdy dokładne dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego oraz możliwości płatniczych strony nie są znane, gdyż uchyla się ona od złożenia stosownych dokumentów w tym przedmiocie. Sprawą zainteresowanego jest wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy." Wielu z tych dokumentów, jak już wskazano wyżej skarżąca nie przedłożyła, a przedłożone, jak ustalono, nie wykazały, że jest ona osobą ubogą w stopniu uzasadniającym przyznanie jej prawa pomocy w jakimś zakresie, a ponadto wzbudziły dodatkowe wątpliwości, co do jej stanu majątkowego. Wobec powyższego na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., orzeczono, jak w sentencji postanowienia.