II SA/Op 338/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Daria Sachanbińska po rozpoznaniu w dniu 13 czerwca 2011 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku S. H. o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi S. H. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia [...], nr [...] w przedmiocie zasiłku okresowego postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. Przedmiotem skargi S. H. wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia [...], nr [...], w przedmiocie zasiłku okresowego. Postanowieniem z dnia 18 października 2010 r. Sąd I instancji odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy, a na skutek złożonego przez S. H. zażalenia, Naczelny Sąd Administracyjny w dniu 9 grudnia 2010 r. zażalenie to oddalił (sygn. akt I OZ 929/10). W dniu 10 lutego 2011 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu oddalił skargę S. H., a skarżąca pismem z dnia 10 lutego 2011 r. zwróciła się o przyznanie prawa pomocy i doręczenie odpisu zapadłego wyroku wraz z uzasadnieniem. Doręczenia wyroku wraz z uzasadnieniem dokonano skarżącej w dniu 11 marca 2011 r., a pismem z dnia 15 marca 2011 r. Sąd zobowiązał S. H. do złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy na urzędowym formularzu. Powyższe wezwanie zostało doręczone skarżącej osobiście w dniu 18 marca 2011 r., o czym świadczy adnotacja na zwrotnym potwierdzeniu odbioru przesyłki pocztowej (k. 136 akt sądowych). S. H. doręczyła wypełniony formularz wniosku za pośrednictwem poczty, w dniu 24 marca 2011 r. (data stempla pocztowego). Zwróciła się w nim o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata z urzędu, a uzasadniając swoje żądanie stwierdziła, że jest bez dochodów i korzysta z pomocy społecznej. Podała także, że bez uszczerbku dla siebie i dzieci nie jest w stanie opłacić adwokata w celu sporządzenia skargi kasacyjnej. Dodała, że "czepianie się" przez Sąd bogactwa męża, która to okoliczność wyniknęła ze spraw toczących się w Wydziale I tut. Sądu, spowodowało "temat notorycznych odmów" przyznania prawa pomocy. W jej ocenie, dobrze się stało, gdyż nie ma pieniędzy na dojazdy do obrońców z urzędu, którzy nie są w stanie przeglądać akt sprawy. Podniosła, że jej mąż od 1991 r. gospodaruje odrębnie, w myśl art. 6 pkt 14 ustawy. W oświadczeniu o stanie rodzinnym i dochodach S. H. podała, że tworzy wspólne gospodarstwo domowe wraz z szesnastoletnią córką D. i dwudziestojednoletnim synem D. Źródłem dochodów miesięcznych rodziny są: alimenty w wysokości 30 zł, zasiłek rodzinny w wysokości 91 zł i dodatek mieszkaniowy w wysokości 232,24 zł (łączna wysokość dochodu: 354,24 zł). Skarżąca posiada mieszkanie o powierzchni 48,65 m²; nie wykazała natomiast innych źródeł dochodu, ani składników majątkowych. Pismem z dnia 21 kwietnia 2011 r. wezwano skarżącą do uzupełnienia wniosku o prawo pomocy przez przedłożenie: deklaracji podatkowej za 2010 r. członków gospodarstwa domowego wnioskodawczyni wraz z potwierdzeniem ich złożenia we właściwym urzędzie skarbowym, a także wyciągów z rachunków bankowych członków gospodarstwa domowego skarżącej za miesiące luty, marzec i kwiecień 2011 r., w przypadku posiadania takich rachunków. Zobowiązano także skarżącą do oświadczenia: czy wnioskodawczyni i P. H. posiadają rozdzielność majątkową, orzeczoną separację, bądź rozwód, a także czy w/w jest zameldowany pod tym samym adresem, co wnioskodawczyni oświadczyła m. in. w sprawie II SA/Op 340/10, a ponadto: czy wnioskodawczyni uzyskuje dodatkową pomoc od osób trzecich i instytucji, wraz z podaniem rodzaju uzyskiwanej pomocy, a w przypadku pomocy finansowej - jej wysokość, a także udokumentowanie powyższego przez np. przedłożenie odpisu umowy pożyczki. Zażądano przesłania dowodu potwierdzającego odbycie przez P. H. leczenia [...] z uwzględnieniem kosztów tego leczenia. O przekazaniu części sumy uzyskanej ze sprzedaży nieruchomości w K. w wysokości 60.000 zł na leczenie męża, wnioskodawczyni oświadczyła bowiem m.in. w sprawie o sygn. akt II SA/Op 334/10. Zażądano także przesłania dowodu otrzymania przez rodzeństwo P. H. pieniędzy z podziału sumy uzyskanej ze sprzedaży nieruchomości rolnej z zabudowaniami o powierzchni 17,26 ha w K., dokonanej w 2009 r. przez P. H. za cenę 360.000 zł, na podstawie aktu notarialnego Repertorium A numer [...], podpisanego w dniu 1 lipca 2008 r. O przekazaniu pieniędzy rodzeństwu skarżąca oświadczyła natomiast w związku ze złożonym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy m.in. w sprawie o sygn. akt II SA/Op 333/10, II SA/Op 337/10, II SA/Op 403/10, II SA/Op 405/10. Sąd wezwał także skarżącą do wyjaśnienia, dlaczego nie wykazała w formularzu wniosku nieruchomości rolnej wykazywanej m.in. w sprawie o sygn. akt II SA/Op 528/10, II SA/Op 686/10, a w przypadku sprzedaży tej nieruchomości, zażądał wskazania uzyskanej z tego tytułu kwoty i przedłożenia odpisu dokumentu potwierdzającego tę okoliczność. Skarżąca miała również wyjaśnić, czy posiada zaległości z tytułu opłat za czynsz i media lokalowe wraz z przedłożeniem dowodu potwierdzającego ewentualne zadłużenie, a także przedłożyć specyfikację ponoszonych wydatków na utrzymanie miesięczne siebie i członków rodziny. Skarżąca w piśmie z dnia 2 maja 2011 r. odniosła się do wezwania Sądu, nie dołączając do akt sprawy żadnych dokumentów. Podała natomiast, że nie wykazuje żadnego dochodu z tytułu działalności rolniczej z uwagi na jej zaprzestanie, a nieruchomość ta jest nieubezpieczona i zniszczona w 96%. Nie ma znaczenia dla sprawy to, czym posiłkuje się Wydział I tut. Sądu w sprawie sytuacji materialnej jej męża, bowiem występuje przedawnienie w myśl uzasadnienia wyroku NSA. Skarżąca oświadczyła, że uzupełnia swój budżet domowy ze środków uzyskanych ze sprzedaży surowców wtórnych, by opłacić podstawowe media; żadnych umów pożyczek nie przedłoży, gdyż nie ma funduszy na sporządzanie licznych odpisów i zbieranie oświadczeń od znajomych. Członkowie jej gospodarstwa domowego nie pracują, więc nie posiadają lokat bankowych, z tego powodu także nie przedłoży deklaracji podatkowej. S. H. stwierdziła, że od dwóch tygodni jej syn podjął pracę za 5 zł za godzinę. Odnosząc się do kwestii jej męża P. H. podała, że gospodaruje on odrębnie od 1991 r., w myśl art. 6 pkt 14 ustawy. Nie jest jej potrzebny rozwód, skoro istnieje więź emocjonalna. Mąż skarżącej od niedawna został zameldowany pod adresem skarżącej, bowiem jako obywatel Polski musi posiadać miejsce zameldowania. Pieniądze pochodzące ze sprzedaży nieruchomości w K. zostały rozporządzone zgodnie z wolą rodziców męża, a skarżąca ich nie otrzymała. P. H. nigdy nie skorzystał z zasiłku z pomocy społecznej, jedynie z jego świadczenia rentowego rodzina posiada uprawnienia do zasiłku rodzinnego w wysokości 91 zł, zaś alimenty wynoszą 30 zł zgodnie z orzeczeniem Sądu z dnia 20 grudnia 2010 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym, a zatem wnioskowanym przez skarżącą, następuje gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zgodnie z utrwalonym w orzecznictwie sądowowadministracyjnym poglądem (por. np. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 czerwca 2008 r., sygn. akt I GZ 147/08 i z dnia 10 lipca 2008 r., sygn. akt II OZ 732/08, oba zamieszczone na stronie internetowej Centralnej Bazy Orzeczeń Sądów Administracyjnych - http://orzeczenia.nsa.gov.pl), użyte w powołanym przepisie określenie "gdy wykaże" oznacza, że strona winna przekonać rozpoznających wniosek (sąd bądź referendarza sądowego), że znajduje się w sytuacji uniemożliwiającej jej poniesienie kosztów postępowania. Strona powinna zatem należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje w formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy, a także jeżeli zajdzie taka potrzeba, przedłożyć na wezwanie wydane w trybie art. 255 P.p.s.a., dodatkowe wyjaśnienia czy dokumenty, potwierdzające wykazywane we wniosku okoliczności. Podkreślić należy, że to strona posiada w tym zakresie inicjatywę dowodową, a rozpoznający wniosek na podstawie przedstawionych przez nią dowodów, dokonuje oceny czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. W niniejszej sprawie informacje zawarte we wniosku na urzędowym formularzu PPF były niewystarczające do oceny sytuacji rodzinnej i majątkowej S. H., w ramach kryteriów określonych w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. W związku z powyższym wezwano skarżącą pismem z dnia 21 kwietnia 2011 r. do nadesłania stosownych dokumentów i złożenia dodatkowych wyjaśnień, które pozwoliłyby na dokonanie pełnej analizy sytuacji materialnej skarżącej. Rozpoznający wniosek Sąd zauważył bowiem potrzebę wezwania S. H. do wykazania, że od rozpoznania poprzedniego wniosku w tym przedmiocie zmieniła się sytuacja finansowa i majątkowa skarżącej, uzasadniająca uwzględnienie niniejszego wniosku. Sąd wzywając skarżącą do uzupełnienia wniosku oparł swoje żądanie na całości zebranego w sprawie materiału, a w szczególności na nowych okolicznościach, podniesionych we wniosku z dnia 23 marca 2011 r. Sąd uwzględnił bowiem fakt, że od ostatnio złożonego wniosku z dnia 15 sierpnia 2010 r. minęło parę miesięcy, a treść oświadczeń skarżącej dotycząca jej sytuacji bytowej nie jest identyczna, jak poprzednio. Różnice pojawiły się zwłaszcza w kwestii gospodarstwa rolnego, którego posiadania w obecnym wniosku skarżąca nie wykazała, a także stanu osobowego rodziny wnioskodawczyni. Stąd wyjaśnienia wymagało, czy sytuacja materialna, w jakiej obecnie znajduje się skarżąca, kwalifikuje ją do przyznania prawa pomocy, na zasadzie art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. Żądane dokumenty natomiast, w myśl § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępnienia urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. Nr 227, poz. 2245), są dokumentami źródłowymi, które potwierdzają sytuację majątkową wnioskodawcy. Mogą być nimi w szczególności: 1) odpisy zeznań podatkowych za ostatnie dwa lata kalendarzowe; 2) wyciągi i wykazy z posiadanych rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z okresu ostatnich trzech miesięcy; 3) wypisy z rejestrów urzędowych; 4) odpis aktualnych bilansów; 5) zaświadczenia o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz otrzymywanych świadczeń z okresu ostatnich dwu lat; 6) zaświadczenie o sytuacji rodzinnej wnioskodawcy wydawane przez właściwą do spraw zdrowia lub opieki społecznej jednostkę organizacyjną gminy. Podkreślić należy, że zawarty w powołanym przepisie katalog dokumentów potwierdzających sytuację majątkową wnioskodawcy nie jest katalogiem zamkniętym, o czym świadczy użyty w tym przepisie zwrot "w szczególności". Dlatego też rozpoznający wniosek ma uprawnienie do żądania od wnioskodawcy również innych dokumentów, niewymienionych w omawianym przepisie, które jego zdaniem umożliwią pełną i rzetelną ocenę sytuacji materialnej osoby ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy. Stąd też nie została uwzględniona argumentacja skarżącej, że nie mogła ona przekazać informacji na temat pomocy uzyskanej od osób trzecich z uwagi na brak "funduszy na sporządzanie licznych odpisów oraz oświadczeń od znajomych". Sąd bowiem uwzględniając zasadę, iż przy rozpoznawaniu sprawy winien kierować się faktami znanymi z urzędu, dołączał w każdym przypadku złożonego przez skarżącą wniosku o przyznanie prawa pomocy, kserokopie składanych przez nią dokumentów, nawet w innych toczących się przed tut. Sądem sprawach. Sytuacja taka zaistniała zarówno w trakcie rozpoznawania wniosku skarżącej z dnia 15 sierpnia 2010 r., złożonego w niniejszym postępowaniu sądowym (por. zarządzenia z dnia 16 września 2010 r. i z dnia 22 października 2010 r., k. 40 i 76 akt sądowych), jak również we wszystkich innych postępowaniach toczących się przed tut. Sądem. Skarżąca posiadała wiedzę o powyższym, albowiem wynikało to z treści wydawanych orzeczeń w przedmiocie prawa pomocy. Nic nie stało zatem na przeszkodzie, aby skarżąca przedkładając do akt jednej sprawy stosowne umowy pożyczki, bądź oświadczenia osób trzecich, zwróciła się o uwzględnienie tego materiału dowodowego, także w innych toczących się postępowaniach z wniosku o prawo pomocy. Ponadto skarżąca, nawet jeśli nie posiadała dokumentów potwierdzających zawarcie umów pożyczki, mogła chociażby wskazać na zakres udzielonej pomocy. Powtórzyć jeszcze raz wypada, że to właśnie na stronie, która ubiega się o prawo pomocy ciąży bowiem obowiązek wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie jej takiego prawa. Natomiast, uchylając się od przedstawienia określonych dokumentów i oświadczeń na wezwanie sądu administracyjnego, strona powinna liczyć się z tym, że sąd nie będzie dysponował materiałem dowodowym wystarczającym do uwzględnienia jej wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 29 lipca 2009 r., sygn. akt II FZ 267/09, zamieszczone na stronie internetowej - http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Sąd nie jest przy tym zobligowany do prowadzenia jakichkolwiek dochodzeń w sytuacji, gdy pełna ocena stanu majątkowego oraz możliwości płatniczych, z uwagi na postawę wnioskodawczyni, nie jest możliwa. W świetle powyżej powiedzianego należało stwierdzić, że S. H. nie stosując się do wezwania Sądu, nie wykazała, iż spełnia przesłanki warunkujące przyznanie jej prawa pomocy w świetle art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. Nie przedstawiła żądanych dokumentów, a tym samym nie potwierdziła złej sytuacji materialnej, na którą się powołuje. Przede wszystkim nie przedstawiła żadnych dokumentów, ani też nie złożyła bliższych wyjaśnień dotyczących sprzedaży przez jej męża nieruchomości rolnej za cenę 360.000 zł oraz rozdysponowania tej kwoty. Przy czym podkreślić należy, że Sąd nie kwestionuje wyraźnie akcentowanej przez skarżącą okoliczności, iż przedmiotowa nieruchomość stanowi majątek odrębny jej męża, ale wyjaśnienie kwestii związanej z rozdysponowaniem tak znacznej kwoty uzyskanej z jej sprzedaży miało istotne znaczenie dla oceny sytuacji materialnej wnioskodawczyni oraz jej rodziny, w szczególności w kontekście uzyskiwania przez skarżącą alimentów od męża w podwyższonej kwocie wynoszącej jedynie 30 zł. Zwrócić należy uwagę skarżącej, że w sytuacji gdy powołuje się na brak możliwości samodzielnego poniesienia kosztów postępowania, to konieczne jest zbadanie, czy również przy pomocy bliskich nie jest w stanie tego uczynić (por. postanowienie NSA z dnia 28 lipca 2009 r., sygn. akt I FZ 262/09, Lex nr 552223). Dopiero bowiem stwierdzenie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny wnioskodawca nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla niego i rodziny, pozwalałoby rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa. Nieujawnienie sytuacji majątkowej współmałżonka nie pozwala na ocenę rzeczywistej sytuacji materialnej skarżącego pod kątem spełnienia przesłanek do przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. Natomiast rozdzielność majątkowa małżeńska w świetle przepisów prawa rodzinnego odnosi się, jak sama nazwa wskazuje, do majątków małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków. Rozdzielność majątkowa dotyczy kwestii zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich (por. postanowienie NSA z dnia 2 lipca 2009 r., sygn. akt I FZ 216/09, Lex nr 552212). Na mocy bowiem art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm.), małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy i współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Z powyższych przyczyn równie istotne znaczenie miało wyjaśnienie w niniejszej sprawie wątpliwości związanych z powoływaną przez skarżącą okolicznością, iż nie prowadzi ze swoim mężem wspólnego gospodarstwa domowego. Powyższa okoliczność nie znalazła potwierdzenia w materiale dokumentacyjnym sprawy, gdyż - jak wynika z zaświadczenia Urzędu Skarbowego w N. (por. k. 41 i 42 akt sądowych) - małżonkowie S. i P. H. w 2008 r. i w 2009 r. zostali opodatkowani wspólnie. Ponadto wnioskodawczyni, biorąc udział w sprzedaży nieruchomości położonej w K., jako pełnomocnik swojego męża, podała, że P. H. umów majątkowych małżeńskich nie zawierał (por. k. 50 akt sądowych). Również posiadana przez skarżącą wiedza na temat choroby męża, podziału majątku oraz fakt zameldowania P. H. pod tym samym adresem co wnioskodawczyni i odbieranie przez męża korespondencji do niej kierowanej (por. potwierdzenie odbioru przesyłki - k. 109 akt sądowych), wskazują na łączącą ich relację o charakterze wspólnego gospodarstwa domowego. Z kolei, ustalenie rzeczywistego składu osób pozostających we wspólnym gospodarstwie ma bezpośrednie przełożenie na ustalenie sytuacji materialnej bliskich wnioskodawczyni. Poza powyższym odnotować należy, że skarżąca nie wyjaśniła również pozostałych wątpliwości, a dotyczących zakresu pomocy otrzymywanej od osób trzecich, na którą wyraźnie wskazuje w piśmie z dnia 2 maja 2011 r. Brak danych w tym zakresie nie pozwala na ustalenie rzeczywistych środków jakimi dysponuje skarżąca. Dalej należy odnotować, że wnioskodawczyni nie przedłożyła również dowodów potwierdzających leczenie męża oraz wysokości wydatków z tym związanych, zatem Sąd nie jest w stanie określić, w jakim zakresie powyższe wpływa na sytuację materialną rodziny, tzn. jakie są z tego tytułu obciążenia finansowe. W ocenie Sądu, nie sposób uznać, że wezwanie do przedłożenia dokumentu potwierdzającego leczenie męża - w tym przykładowo dokumentacji medycznej, która jest dla pacjenta dostępna - nie jest możliwe do spełnienia. Ponadto skarżąca nie przedstawiła kosztów utrzymania miesięcznego siebie i rodziny. Sąd jednakże, posiadając wiedzę na temat przeciętnych kosztów utrzymania, a także posiłkując się oświadczeniem samej skarżącej znajdującym się aktach sprawy (por. k. 60 akt sądowych) uważa, że uzyskiwany przez skarżącą dochód nie może pokryć opłat za korzystanie z 48 - metrowego mieszkania i zaspokoić podstawowych potrzeb członków rodziny. S. H. odmawia jednocześnie wyjaśnienia, w jakim zakresie uzyskuje pomoc od osób trzecich. Brak jest także konkretnych danych dotyczących wysokości wynagrodzenia syna, czy wskazania (przynajmniej w przybliżeniu) dochodu uzyskiwanego ze sprzedaży surowców wtórnych. Tak więc skarżąca uniemożliwia dokonanie oceny jej sytuacji bytowej. Reasumując powyższe stwierdzić trzeba, że wnioskodawczyni nie wykazała, aby nie była w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie, czy też dla siebie i rodziny. Brak reakcji skarżącej na wezwanie Sądu w przedmiocie nadesłania żądanych dokumentów i złożenia jednoznacznych wyjaśnień, powoduje bowiem niemożność uznania jej prawa do pomocy. W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, że niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 lipca 2009 r., sygn. akt I OZ 744/09, LEX nr 552404). Uwzględniając powyższe, Sąd nie znalazł podstaw, w myśl art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., do ustanowienia skarżącej adwokata z urzędu i orzekł o odmowie przyznania prawa pomocy.