II SA/Op 526/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Teresa Cisyk po rozpoznaniu w dniu 20 czerwca 2011r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi S. H. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia [...], nr [...] w przedmiocie zasiłku okresowego na skutek wniosku skarżącej z dnia 23 maja 2011r. o ustanowienie adwokata z urzędu postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. S. H. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu, na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia [...], nr [...] w przedmiocie zasiłku okresowego z pomocy społecznej. Postanowieniem z dnia 4 lutego 2011r. referendarz sądowy odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata, a orzeczenie to, wobec nie wniesienia sprzeciwu, posiada cechy prawomocności. Wyrokiem z dnia 12 maja 2011r. Sąd oddalił skargę S. H. Następnie pismem z dnia 12 maja 2011r. skarżąca wniosła o przyznanie prawa pomocy. Na skutek wezwania referendarza sądowego z dnia 17 maja 2011r., złożyła wniosek na urzędowym formularzu, zachowując siedmiodniowy termin wyznaczony do dokonania żądanej czynności. W formularzu wniosku wniosła o ustanowienie adwokata z urzędu, a uzasadniając swoje żądanie podała, że nie jest w stanie bez uszczerbku dla siebie i rodziny ponieść kosztów zatrudnienia adwokata. Dodała, że od 1991r. nie pracuje zawodowo, jest zarejestrowana w urzędzie pracy i korzysta z pomocy społecznej. Oświadczyła, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z szesnastoletnią córką D. i dwudziestojednoletnim synem D. Dochody tego gospodarstwa to 386,99 zł miesięcznie, w tym 265,99 zł z tytułu dodatku mieszkaniowego i 121 zł z tytułu zasiłku rodzinnego oraz alimentów. Skarżąca wskazała, że posiada majątek w postaci mieszkania o powierzchni 48,65 m². Nie wykazała innych składników majątkowych, ani dodatkowych źródeł dochodu rodziny. Uwzględniając informacje znane Sądowi z urzędu, ujawnione w toczących się przed tut. Sądem innych postępowaniach z wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżącej, uznano o konieczności wyjaśnienia rzeczywistej sytuacji materialnej skarżącej. Wątpliwości pojawiły się w związku z ujawnieniem - przy rozpoznawaniu w Wydziale I tut. Sądu spraw o sygn. akt I SA/Op 460/09 w przedmiocie płatności do gruntów rolnych za 2007 r. oraz sygn. akt II SA/Op 461/09 w przedmiocie przyznania pomocy finansowej z tytułu wspierania gospodarowania na obszarach górskich i innych obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania za 2007r. - faktu sprzedaży przez męża skarżącej w 2009r. gospodarstwa rolnego w K. za kwotę 360.000 zł. Powyższe wynikało z załączonej do akt sprawy kopii aktu notarialnego Repertorium A numer [...] z dnia 1 lipca 2008r., gdzie zapłata ostatniej raty ceny miała nastąpić w dniu 31 grudnia 2009r. Wprawdzie jak wykazywała skarżąca jej mąż P. H. nie tworzył wspólne z nią i jej dziećmi gospodarstwa domowego, to jednak jest zameldowany na stałe pod tym samym adresem, i jak wynika z jego podpisu na zwrotnym pocztowym potwierdzeniu odbioru pisma wysyłanego z tut. Sądu odbiera on pod adresem wnioskodawczyni, korespondencję do niej kierowaną (zwrotne potwierdzenie odbioru z dnia 16 sierpnia 2010r., k-51 akt sądowych, sygn. akt II SA/Op 337/10). Mając na uwadze treść art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm.), małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Wobec powyższego Sąd uznał o konieczności wyjaśnienia, czy mąż skarżącej dysponuje kwotą uzyskaną ze sprzedaży gospodarstwa rolnego i czy posiada środki na zapewnienie wsparcia rodzinie. Ponadto, jak wyżej wskazano, skarżąca składała wnioski o prawo pomocy w innych postępowaniach toczących się przed tut. Sądem, a referendarz sądowy prowadząc w nich postępowanie wzywał skarżącą do uzupełnienia danych zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Skarżąca przesłała wówczas zaświadczenia z Urzędu Skarbowego o wysokości jej dochodów, z których wynikało, że jest opodatkowana wspólnie mężem, a ich dochód w 2008 r. wynosił 9.107,95 zł, a w 2009 r. – 9.066,72 zł. Skarżąca podała także, że mąż jest właścicielem samochodu marki [...], który – jej zdaniem - ma wartość rynkową w kwocie 9.000 zł. W dniu 2 czerwca 2011r. wezwano skarżącą do złożenia dodatkowych wyjaśnień i stosownych dokumentów, tj.: - oświadczenia, czy wnioskodawczyni i P. H. posiadają rozdzielność majątkową, orzeczoną separację, bądź rozwód, a także czy w/w jest zameldowany pod tym samym adresem, co wnioskodawczyni oświadczyła m.in. w sprawie II SA/Op 340/10); - wyjaśnienia, dlaczego skarżąca nie wykazała w formularzu wniosku nieruchomości rolnej wykazywanej m.in. w sprawie II SA/Op 528/10, II SA/Op 686/10. Jeżeli przyczyną tego jest sprzedaż, to należało wskazać wartość uzyskaną z tego tytułu i przedłożyć odpis dokumentu potwierdzającego tę okoliczność; - wskazania, czy wnioskodawczyni uzyskuje dodatkową pomoc od osób trzecich i instytucji, wraz z podaniem rodzaju uzyskiwanej pomocy, a w przypadku pomocy finansowej – jej wysokość, a także udokumentowanie powyższego przez np. przedłożenie odpisu umowy pożyczki; - wskazania wysokości kosztów utrzymania mieszkania i wyjaśnienie czy wnioskodawczyni posiada zaległości z tytułu opłat za czynsz i media lokalowe (np. energia, gaz, itp.), jeżeli tak – należało przedłożyć dowód potwierdzający zadłużenie; - oświadczenia czy członkowie gospodarstwa domowego skarżącej posiadają rachunki bankowe (w tym konta i lokaty dewizowe), jeżeli tak – należało przedłożyć wyciągi z wszystkich posiadanych rachunków bankowych, za miesiące marzec, kwiecień i maj 2011r.; - przedłożenia deklaracji podatkowej za 2010r. członków gospodarstwa domowego wnioskodawczyni, wraz z potwierdzeniem ich złożenia we właściwym urzędzie skarbowym; - przesłania dowodu potwierdzającego odbycie przez P. H. leczenia stwardnienia rozsianego z uwzględnieniem kosztów tego leczenia. O przekazaniu części sumy uzyskanej ze sprzedaży nieruchomości w K. w wysokości 60.000 zł na leczenie męża, wnioskodawczyni oświadczyła m.in. w sprawie 334/10; - przesłania dowodu otrzymania przez rodzeństwo P. H. pieniędzy z podziału sumy uzyskanej ze sprzedaży nieruchomości rolnej z zabudowaniami o powierzchni 17,26 ha w K., dokonanej w 2009r. przez P. H. za cenę 360.000 zł, na podstawie aktu notarialnego Repertorium A numer [...], podpisanego w dniu 1 lipca 2008r. O przekazaniu pieniędzy rodzeństwu skarżąca oświadczyła w związku ze złożonym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy m.in. w sprawie II SA/Op 333/10, II SA/Op 337/10, II SA/Op 403/10, II SA/Op 405/10; - przedłożenia specyfikacji ponoszonych wydatków na utrzymanie miesięczne siebie i członków rodziny; - oświadczenia czy i jakie zmiany w sytuacji majątkowej i rodzinnej strony nastąpiły w porównaniu z jej sytuacją w grudniu 2010r., gdy występowała o przyznanie prawa pomocy. Wezwanie powyższe zawierało pouczenie, że niezastosowanie się do niego w zakreślonym terminie, może być uznane za niewykazanie spełniania przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy i skutkować jej odmową. Skarżąca odniosła się do wezwania w piśmie z dnia 4 czerwca 2011r., w którym stwierdziła, że pozostaje z P. H. w związku małżeńskim od 1987r., a mąż posiadał gospodarstwo rolne przed zawarciem małżeństwa. Zameldowanie męża zostanie zmienione. Nie posiada we władaniu do 2014r. nieruchomości rolnej wykazywanej w innych sprawach, z uwagi na zaprzestanie prowadzenia działalności. Skarżąca nie uzyskuje pomocy od osób trzecich, za wyjątkiem zasiłku rodzinnego i dotacji mieszkaniowej, a "pomoc od 2008r. należy zwracać". Koszty utrzymania mieszkania to: czynsz – 449,02 zł, opłata za energię do 100 zł, opłata za gaz do 80 zł (co drugi miesiąc). Wnioskodawczyni nie posiada zaległości z tytułu opłat, gdyż nie uzyska dotacji. Stwierdziła: "Sama radzę, ale nie muszę tej okoliczności wywodzić". Nie posiada wyciągów, gdyż nie dysponuje kontami i rachunkami bankowymi. "Deklaracja podatkowa za 2010r. jest z dochodem 0,00 i nie mam obowiązku nawet wg przywileju wspólnego rozliczania z mężem rozliczać się". Dowody w sprawie sprzedaży nieruchomości są sprzed dwóch, a zatem w ocenie wnioskodawczyni, nie musi ich zdobywać, by uwidocznić "podział bogactwa, którego nie zakupił, jedynie dziedziczył wspólnie z rodzeństwem 1/6." Specyfikacji ponoszonych wydatków nie jest z kolei w stanie określić, "z różnych powodów". Według wnioskodawczyni, jej córka jako jedyna nie uczestniczyła w komersie organizowanym w gimnazjum, co świadczy o ubóstwa jej rodziny. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) – zwanej dalej: "P.p.s.a.", przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym, a zatem wnioskowanym przez skarżącą, następuje gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zgodnie z utrwalonym w orzecznictwie sądowowadministracyjnym poglądem (por. np. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 czerwca 2008r., sygn. akt I GZ 147/08 i z dnia 10 lipca 2008r., sygn. akt II OZ 732/08 – obydwa umieszczone na stronie internetowej NSA: www.nsa.qov.pl), użyte w powołanym przepisie określenie "gdy wykaże" oznacza, że strona winna przekonać rozpoznających wniosek (sąd bądź referendarza sądowego), że znajduje się w sytuacji uniemożliwiającej jej poniesienie kosztów postępowania. Strona powinna zatem należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje w formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy, a także jeżeli zajdzie taka potrzeba, przedłożyć na wezwanie wydane w trybie art. 255 P.p.s.a., dodatkowe wyjaśnienia czy dokumenty, potwierdzające wykazywane we wniosku okoliczności. Podkreślić należy, że to strona posiada w tym zakresie inicjatywę dowodową, a rozpoznający wniosek na podstawie przedstawionych przez nią dowodów, dokonuje oceny czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. W niniejszej sprawie informacje zawarte we wniosku na urzędowym formularzu PPF były niewystarczające do oceny sytuacji rodzinnej i majątkowej skarżącej, a zatem wezwano ją do złożenia dodatkowych wyjaśnień i dokumentów. S. H. nie stosując się do wezwania Sądu, nie wykazała, iż spełnia przesłanki warunkujące przyznanie jej prawa pomocy w świetle art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. Nie przedstawiła żądanych dokumentów, a tym samym nie potwierdziła złej sytuacji materialnej, na którą się powołuje. Przede wszystkim nie przedstawiła żadnych dokumentów, ani też nie złożyła bliższych wyjaśnień dotyczących sprzedaży przez jej męża nieruchomości rolnej za cenę 360.000 zł oraz rozdysponowania tej kwoty. Przy czym podkreślić należy, że Sąd nie kwestionuje wyraźnie akcentowanej przez skarżącą okoliczności, iż przedmiotowa nieruchomość stanowi majątek odrębny jej męża, ale wyjaśnienie kwestii związanej z rozdysponowaniem tak znacznej kwoty uzyskanej z jej sprzedaży miało istotne znaczenie dla oceny sytuacji materialnej wnioskodawczyni oraz jej rodziny, w szczególności w kontekście występowania przez skarżącą o podwyższenie alimentów od męża jedynie na kwotę 30 zł. Zwrócić należy uwagę skarżącej, że w sytuacji gdy powołuje się na brak możliwości samodzielnego poniesienia kosztów postępowania, to konieczne jest zbadanie, czy również przy pomocy bliskich nie jest w stanie tego uczynić (por. postanowienie NSA z dnia 28 lipca 2009 r., sygn. akt I FZ 262/09, Lex nr 552223). Dopiero bowiem stwierdzenie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny wnioskodawca nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla niego i rodziny, pozwalałoby rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa. Nieujawnienie sytuacji majątkowej współmałżonka nie pozwala na ocenę rzeczywistej sytuacji materialnej skarżącego pod kątem spełnienia przesłanek do przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. Natomiast rozdzielność majątkowa małżeńska w świetle przepisów prawa rodzinnego odnosi się, jak sama nazwa wskazuje, do majątków małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków. Rozdzielność majątkowa dotyczy kwestii zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich (por. postanowienie NSA z dnia 2 lipca 2009 r., sygn. akt I FZ 216/09, Lex nr 552212). Na mocy bowiem art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm.), małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy i współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Z powyższych przyczyn równie istotne znaczenie miało wyjaśnienie w niniejszej sprawie wątpliwości związanych z powoływaną przez skarżącą okolicznością, iż nie prowadzi ze swoim mężem wspólnego gospodarstwa domowego. Powyższa okoliczność nie znalazła potwierdzenia w materiale dokumentacyjnym sprawy, gdyż - jak wynika z zaświadczenia Urzędu Skarbowego w N. (por.: k-44 i 45 akt sądowych) - małżonkowie S. i P. H. w 2008 r. i w 2009 r. zostali opodatkowani wspólnie. Ponadto wnioskodawczyni, biorąc udział w sprzedaży nieruchomości położonej w K., jako pełnomocnik swojego męża, podała, że P. H. umów majątkowych małżeńskich nie zawierał (por.: k-47 akt sądowych). Również posiadana przez skarżącą wiedza na temat choroby męża, podziału majątku oraz fakt zameldowania P. H. pod tym samym adresem co wnioskodawczyni i odbieranie przez męża korespondencji do niej kierowanej (por. potwierdzenie odbioru przesyłki: k-109 akt sądowych), wskazują na łączącą ich relację o charakterze wspólnego gospodarstwa domowego. Z kolei, ustalenie rzeczywistego składu osób pozostających we wspólnym gospodarstwie ma bezpośrednie przełożenie na ustalenie sytuacji materialnej bliskich wnioskodawczyni. Brak danych w tym zakresie nie pozwala na ustalenie rzeczywistych środków jakimi dysponuje skarżąca. Dalej należy odnotować, że wnioskodawczyni nie przedłożyła również dowodów potwierdzających leczenie męża oraz wysokości wydatków z tym związanych, zatem Sąd nie jest w stanie określić, w jakim zakresie powyższe wpływa na sytuację materialną rodziny, tzn. jakie są z tego tytułu obciążenia finansowe. W ocenie Sądu, nie sposób uznać, że wezwanie do przedłożenia dokumentu potwierdzającego leczenie męża - w tym przykładowo dokumentacji medycznej, która jest dla pacjenta dostępna - nie jest możliwe do spełnienia. Ponadto skarżąca nie przedstawiła kosztów utrzymania miesięcznego siebie i rodziny. Sąd jednakże, posiadając wiedzę na temat przeciętnych kosztów utrzymania uważa, że uzyskiwany przez skarżącą dochód nie może pokryć opłat za korzystanie z ponad 48– metrowego mieszkania i zaspokoić podstawowych potrzeb członków rodziny. S. H. oświadczając, iż nie posiada zadłużenia z tytułu opłat za mieszkanie, odmawia jednocześnie jednoznacznego wyjaśnienia, skąd czerpie fundusze na utrzymanie. Reasumując powyższe stwierdzić trzeba, że wnioskodawczyni nie wykazała, aby nie była w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie, czy też dla siebie i rodziny. Brak reakcji skarżącej na wezwanie Sądu w przedmiocie nadesłania żądanych dokumentów i złożenia jednoznacznych wyjaśnień, powoduje bowiem niemożność uznania jej prawa do pomocy. W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, że niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie Naczelnego Sadu Administracyjnego z dnia 28 lipca 2009r., I OZ 744/09, zamieszczone w programie komputerowym LEX pod nr 552404). Ponadto, jak ustalono w postępowaniu wyjaśniającym skarżąca ma nieruchomości w R. stanowiące gospodarstwo rolne. Grunty te, na co wskazują dane wynikające z oświadczeń skarżącej, są dzierżawione nieodpłatnie do 2014r. Wskazać zatem należy, że zgodnie z obowiązującym orzecznictwem "Posiadanie majątku, w tym nieruchomości, rzutuje na ocenę potencjalnych możliwości płatniczych skarżącego, np. na jego zdolność kredytową czy możliwość zaciągania pożyczek" (patrz: teza II postanowienie Naczelnego Sadu Administracyjnego z dnia 31 grudnia 2004 r., sygn. akt GZ 146/04, publikowane "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – orzecznictwo" pod redakcją Bogusława Dautera, Oficyna a Wolters Kluwer business, Warszawa 2007, teza 137, s. 467). Trudno nie zauważyć, iż skarżąca z jednej strony podkreśla swoje ubóstwo, a jednocześnie z drugiej – nie podejmuje działań zmierzających do spożytkowania posiadanego majątku, przez np. podjęcie samodzielnej działalności z wykorzystaniem gospodarstwa rolnego, jego odpłatne wydzierżawienie, czy wynajęcie, bądź sprzedaż. Podkreślić należy, że to od skarżącej zależy w jaki sposób wykorzystuje swój majątek nieruchomy i nie można wymagać, aby skutki jej decyzji w tym przedmiocie powodowały kredytowanie jej przez budżet państwa, w celu pokrycia kosztów postępowania. Trudno zatem biorąc pod uwagę ustalone składniki majątku skarżącej, jak nieruchomości w R., czy należący do jej męża samochód [...] wywieść, że rodzina skarżącej kwalifikuje się do osób ubogich, a do takich właśnie skierowane ma być prawo pomocy. W świetle orzecznictwa "Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, co oznacza, że może być stosowana tylko w przypadku osób charakteryzujących się trudną sytuacja materialną, do których zalicza się bezrobotnych bez prawa do zasiłku lub osoby, które pozbawione są środków do życia bądź których środki są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko potrzeby egzystencjalnie niezbędne." (patrz: postanowienie Naczelnego Sadu Administracyjnego z dnia 19 października 2005 r., sygn. akt I GZ 107/05, publikowana teza "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – orzecznictwo" pod redakcją Bogusława Dautera, Oficyna a Wolters Kluwer business, Warszawa 2007, teza 57, s. 448). Uwzględniając powyższe, Sąd nie znalazł podstaw, w myśl art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., do ustanowienia skarżącej adwokata z urzędu i orzekł o odmowie przyznania prawa pomocy, jak w sentencji postanowienia. Końcowo warto zauważyć, że skarżącej odmówiono już w niniejszej sprawie przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu, postanowieniem referendarza sądowego 4 lutego 2011r. Zarówno we wcześniejszym postępowaniu z wniosku o prawo pomocy, jak i w obecnym, skarżąca była wzywana do wykazania zbliżonych okoliczności sprawy. Podobnie jak poprzednio, nie przedłożyła żądanych przez Sąd dokumentów i nie złożyła przejrzystych wyjaśnień w zakresie swojej sytuacji materialnej.