II SO/Op 18/14

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu Violetta Radecka po rozpoznaniu w dniu 11 marca 2014 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku T. R. o przyznanie prawa pomocy w sprawie decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 30 września 2013 r., nr [...] w przedmiocie prawa pomocy w sprawie zasiłku celowego postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. T. R., złożył za pośrednictwem poczty w dniu 3 lutego 2014 r. (data stempla pocztowego), do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu, wniosek o przyznanie prawa pomocy. Z formularza wniosku wynika, że T. R. domaga się udzielenia pomocy w związku z wydaną przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Opolu, decyzją z dnia 30 września 2013 r., nr [...], (doręczoną w dniu 31 stycznia 2014 r.) przez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika, który udzieli pomocy w celu sporządzenia profesjonalnej skargi na ww. decyzję. Uzasadniając swoje żądanie wnioskodawca wskazał na złą sytuację finansową, spowodowaną całkowitą jego niezdolnością do pracy zarobkowej i samodzielnej egzystencji, a także niskim dochodem, którego źródłem jest jedynie renta inwalidzka. Rentę tę pobiera m.in. z powodu: niedowładu kończyn dolnych, epi, wady wzroku oraz choroby wieńcowej. Poinformował, że przeszedł cztery operacje kręgosłupa. Podniósł także, że pobierane świadczenie rentowe nie starcza mu na pokrycie wszystkich niezbędnych wydatków, w tym opłat za media lokalowe, do tego stopnia, że wobec wnioskodawcy orzeczona została eksmisja. Wnioskodawca podkreślił, że niezbędna jest mu pomoc fachowego pełnomocnika w celu wniesienia profesjonalnie sporządzonego sprzeciwu z powołaniem się na orzecznictwo NSA, SN czy Trybunału Konstytucyjnego, w którym to sprzeciwie będzie wytłumaczone kiedy i na jakich warunkach jest wypłacany dodatek mieszkaniowy, do jakiego wnioskodawca nie ma prawa. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wnioskodawca podał, że jest osobą samotnie gospodarującą; posiada mieszkanie spółdzielczo – lokatorskie o powierzchni 35,70 m²; jedynym źródłem jego utrzymania jest renta inwalidzka z ZUS i dodatek pielęgnacyjny w łącznej wysokości 1.221,82 zł miesięcznie. Wnioskodawca nie wskazał żadnych innych źródeł dochodu, ani składników majątkowych będących jego własnością. Dodał natomiast, że świadczenie netto wypłacane przez ZUS - po potrąceniach na utrzymanie siebie, zakup artykułów żywnościowych z uwzględnieniem diety cholesterolowej, sporządzenie ciepłego posiłku, opłaty tytułem czynszu, energii elektrycznej, gazu przewodowego, telefonu i Internetu, leków, środków czystości i higieny osobistej, bielizny, odzieży i obuwia, kosztów rehabilitacji kończyn górnych i dolnych oraz konsultacji specjalistycznych - wynosi miesięcznie: 619,08 zł. Wobec tego, zdaniem wnioskodawcy zasiłek celowy jaki mu przyznano w kwocie 30 zł jest "czystą kpiną z polskiego ustawodawstwa i prawa do życia". T. R. we wniosku zwrócił się ponadto o "wstrzymanie biegu sprawy do czasu ustanowienia pełnomocnika". Pismem z dnia 18 lutego 2014 r. referendarz sądowy wezwał wnioskodawcę w terminie 7 dni, do uzupełnienia braków formalnych wniosku, przez podpisanie wniosku. Ponadto, wezwał do uzupełnienia wniosku przez złożenie wyjaśnień i dokumentów, tj.: przedłożenia wyciągów z posiadanych przez wnioskodawcę rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z ostatnich trzech miesięcy; wskazania z jakiego tytułu zaistniało zadłużenie wnioskodawcy w wysokości 40 tysięcy zł, a także wyjaśnienie czy w stosunku do wnioskodawcy toczą się postępowania zmierzające do wyegzekwowania ww. należności i na jakim etapie się znajdują. Powyższe wezwanie T. R. odebrał osobiście w dniu 28 lutego 2014 r., co potwierdza pocztowe zwrotne potwierdzenie odbioru przesyłki, znajdujące się w aktach sądowych (k: 9 akt sądowych). Pismem nadanym w dniu 4 marca 2014 r. (data stempla pocztowego) T. R. uzupełnił brak formalny wniosku przez złożenie podpisu na formularzu wniosku, a także oświadczył, że jest trwale niezdolny do pracy i samodzielnej egzystencji i z tego powodu jest mu wypłacane od marca 2013 r. świadczenie rentowe w wysokości 619 zł. Zadłużenie w wysokości 40 tys. zł wynika z należności za wynajem mieszkania, natomiast odnosząc się do kwestii postępowania eksmisyjnego stwierdził, że nie jest sędzią ani komornikiem, aby wiedział na jakim to postępowanie jest etapie. Do akt sprawy wnioskodawca dołączył zaświadczenie z dnia 17 stycznia 2014 r. wydane przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych w Opolu Inspektorat w Nysie, z którego wynika, że T. R. pobiera rentę stałą z tytułu niezdolności do pracy. Wysokość świadczenia za miesiąc styczeń 2014 r. wynosiła: brutto – 1.018,32 zł; dodatek pielęgnacyjny – 203,50 zł; potrącenia z tytułu alimentów bieżących – 453,09 zł; zaliczka na podatek – 58 zł; składka na ubezpieczenie zdrowotne – 91,65 zł; wysokość świadczenia netto: 619,08 zł. Z urzędu jest referendarzowi znane ponadto, że T. R. złożył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu w latach 2004 – 2013, osiemdziesiąt osiem skarg na decyzje z zakresu pomocy społecznej, w tym w sprawach: II SA/Op 390/12, II SA/Op 392/12, II SA/Op 394/12, II SA/Op 395/12, II SA/Op 501/12 i II SA/ Op 502/12. Działając na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 z późn. zm.) – zwanej dalej w skrócie: "P.p.s.a." zważono, co następuje: Wniosek nie zasługuje na uwzględnienie. Instytucja prawa pomocy uregulowana w przepisach ustawy P.p.s.a., przewiduje możliwość udzielenia osobom znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej pomocy, polegającej na zwolnieniu od kosztów sądowych – w całości, bądź w części, a także na ustanowieniu pełnomocnika z urzędu do reprezentowania interesów strony w postępowaniu sądowym. Warunkiem dopuszczalności przyznania takiej pomocy od Państwa jest spełnienie określonych przesłanek, zawartych w przepisach Rozdziału 3 Oddział 2 P.p.s.a. pn. "Prawo pomocy". Ustawodawca w art. 243 § 1 i 252 § 2 P.p.s.a. postanowił bowiem, że prawo pomocy może być przyznane stronie, która złoży wniosek przed wszczęciem postępowania lub w jego w trakcie, na właściwym urzędowym formularzu, a ponadto wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (jeżeli domaga się o pomoc w zakresie całkowitym), bądź że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (jeżeli jej wolą jest uzyskanie pomocy w zakresie częściowym). Rozpoznający wniosek, powinien zatem w pierwszej kolejności ocenić go pod kątem spełniania warunków formalnych (tj. czy został złożony na stosownym formularzu i prawidłowo wypełniony), a także czy został wniesiony przez podmiot do tego uprawniony i czy złożenie wniosku nastąpiło we właściwym czasie. Wniosek T. R. o przyznanie prawa pomocy nie został podpisany, stąd referendarz sądowy wezwał wnioskodawcę do uzupełnienia braku formalnego wniosku. T. R. zastosował się do wezwania i w ustawowym terminie 7 dni podpisał wniosek, a zatem uznać należało, że wniosek ten został prawidłowo wypełniony. Rozpoznając natomiast wniosek pod względem przesłanek materialnych, warunkujących przyznanie prawa pomocy, w pierwszej kolejności wskazać należy, że zgodnie z art. 239 pkt 1 lit. a P.p.s.a., strona skarżąca działanie lub bezczynność organu w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych. Skoro T. R., z mocy samej ustawy P.p.s.a., jako strona skarżąca decyzję dotyczącą zasiłku celowego, będzie korzystał z ustawowego zwolnienia od obowiązku uiszczenia kosztów sądowych, to postępowanie z jego wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych jest bezprzedmiotowe. Stąd, referendarz ograniczył się jedynie do rozpoznania wniosku w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu. Stosownie więc do art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., T. R. powinien wykazać, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Natomiast rozpoznający wniosek sąd (referendarz sądowy) zobowiązany jest wskazać z jakich względów uznał, że żądanie strony jest, bądź nie jest zasadne. Z jednej strony uwzględnia więc wysokość kosztów postępowania, jakie strona musi ponieść, a z drugiej jej sytuację finansową, na którą składają się przede wszystkim uzyskiwane przez stronę dochody i posiadany majątek. Przywołane regulacje są przejawem intencji ustawodawcy, który tworząc instytucję prawa pomocy miał na celu umożliwienie dochodzenia słusznych praw przed sądem, osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym. Należy jednak pamiętać, że obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów. Nie w każdym bowiem przypadku brak pełnomocnika reprezentującego stronę, stanowi ograniczenia prawa do sądu. Jak podkreślił Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 11 czerwca 2013 r., prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, której celem jest zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.). Instytucja ta stanowi jednak wyjątek od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Wskazać więc należy, że prawo do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. Natomiast, jeżeli dostęp jednostki do sądu może być ograniczony, czy to przez działanie prawa, czy też w sposób faktyczny, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z cytowanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, jeśli ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa, a więc jeśli zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki będą zmierzały (tak w: postanowieniu NSA z dnia 11 czerwca 2013 r., sygn. akt II OZ 442/13, dostępne w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń i Informacji o Sprawach, www.cbois.nsa.gov.pl). Rozpoznający wniosek decydując o udzieleniu (bądź odmowie) stronie prawa pomocy zobowiązany jest więc przede wszystkim kierować się przesłankami z art. 246 § 1 P.p.s.a., a więc brakiem jakichkolwiek środków na pokrycie kosztów sądowych, ale również odnośnie wniosku o przyznanie pełnomocnika procesowego z urzędu, powinien uwzględnić procesową konieczność jego powołania. W tym aspekcie sąd (referendarz sądowy) bierze pod uwagę, w szczególności aktualne stadium postępowania, dotychczasowy sposób postępowania strony przed sądem, konieczność posiadania szczególnych uprawnień przy wykonywaniu czynności procesowych (por. postanowienie z dnia 8 kwietnia 2013 r., sygn. akt I FZ 70/13, CBOiIS). Z powyższego wynika, że prawo do sądu nie jest prawem bezwzględnie przysługującym określonej grupie osób o niskim poziomie dochodów, w tym rencistom, emerytom, czy osobom zarabiającym poniżej kwoty tzw. minimalnego wynagrodzenia. Uwzględniając powyższe wywody, referendarz oceniając złożony wniosek zważył, że źródłami dochodu skarżącego są renta inwalidzka i dodatek pielęgnacyjny, kształtujące się na poziomie 1.221,82 zł. Jest to dochód o charakterze stałym, uzyskiwany co miesiąc, z którego potrącane są alimenty i inne należności w łącznej wysokości 602,74 zł. Na wydatki lokalowe wnioskodawca przeznacza kwotę ok. 220 zł (opłata za energię 100 zł; za gaz – 60 zł; za telefon oraz Internet – 56,30 zł), co oświadczył w sprawie II SO/Op 22/13. Według jego oświadczenia toczy się w stosunku do niego postępowanie eksmisyjne z zajmowanego lokalu, lecz nie wyjaśnił na jakim etapie ono się aktualnie znajduje. Tymczasem wnioskodawca, pomimo zaległości czynszowych, nie występuje o dodatek mieszkaniowy albo nie odbiera przyznanych mu środków z pomocy społecznej, co wynika z akt spraw sądowych, np. w sprawach: II SA/Op 390/12, II SA/Op 392/12, II SA/Op 394/12, II SA/Op 395/12, II SA/Op 501/12 i II SA/ Op 502/12. Skarżący nie jest przy tym osobą nieporadną życiowo, na co wskazuje obszerna, logiczna i częsta korespondencja z organami pomocy społecznej i sądem. Nie ma także żadnego problemu z formułowaniem swoich żądań, posługuje się bowiem wymaganymi formularzami, a pisma sporządza na komputerze. Ponadto, z urzędu jest referendarzowi znane, iż T. R. wielokrotnie korzystał ze świadczeń pomocy społecznej, a wydane akty administracyjne przez organ pomocy społecznej poddał kontroli tut. Sądu 88 razy, co wynika z Repertorium II SA/Op, prowadzonego od 2004 r. Wskazać także warto, że część skarg T. R. jest oddalana z powołaniem się przez Sąd na przepis art. 134 § 2 P.p.s.a. Innymi słowy skarżący wnosi w skardze o uchylenie przez Sąd decyzji korzystnych dla niego jako strony (np. decyzji SKO, które usuwają z obrotu decyzje I instancji uchylające akty o przyznaniu pomocy społecznej). Tym samym, w ocenie referendarza, odmowa ustanowienia T. R. pełnomocnika z urzędu nie wpłynie ograniczająco na jego prawo do sądu. Skarżący jest ustawowo zwolniony od uiszczania kosztów sądowych w tym postępowaniu, a na obecnym jego etapie, udział fachowego pełnomocnika nie jest niezbędny. Do sporządzenia skargi do sądu administracyjnego, czy sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego nie jest bowiem wymagany tzw. przymus adwokacko-radcowski, a T. R. skargi do tut. Sądu i sprzeciwy, samodzielnie już sporządzał. Ponadto, Sąd rozpoznaje sprawę w jej granicach niezależnie od zawartych w skardze wniosków i zarzutów oraz powołanej podstawy prawnej (art. 134 § 1 P.p.s.a., a stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego, ma obowiązek udzielania potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych i pouczeń o skutkach prawnych tych czynności oraz skutkach zaniedbań (art. 6 P.p.s.a.). Z powyższych względów, wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie pełnomocnika z urzędu przed wniesieniem skargi, nie zasługiwał na uwzględnienie. Podkreślić warto, że podobny pogląd wyraził także Naczelny Sąd Administracyjny, który w postanowieniach z dnia 4 marca 2014 r. (sygn. akt I OZ 133/14, I OZ 134/14 i I OZ 135/14) wydanych w podobnym stanie faktycznym i prawnym, oddalił zażalenia wnioskodawcy na orzeczenia tut. Sądu o odmowie przyznania prawa pomocy. Odnosząc się do prośby o: "wstrzymanie biegu sprawy do czasu ustanowienia pełnomocnika", zawartej w uzasadnieniu formularza, wskazać należy, że złożenie wniosku o przyznanie prawa pomocy wszczyna postępowanie incydentalne, o charakterze pomocniczym (wpadkowym), mające na celu wydanie orzeczenia co do udzielenia, bądź odmowy udzielenia stronie pomocy od Skarbu Państwa, w dochodzeniu swoich praw przed sądem. Rozstrzygnięcie wydane w wyniku rozpoznania tego wniosku co podnoszono wyżej, zapada po rozpatrzeniu przesłanek materialnych, określonych w przywoływanym art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a., na podstawie materiału dowodowego zebranego w sprawie, w tym na podstawie informacji zawartych w formularzu wniosku i jego uzasadnieniu. Sąd (referendarz sądowy) rozpoznając tego typu wniosek, jest zobowiązany natomiast ograniczyć się merytorycznie do zakresu wniosku, nie wykraczając poza ramy przedmiotowe postępowania incydentalnego i rozpoznawać kwestie przynależne do innego typu postępowania wpadkowego lub do postępowania głównego (por. postanowienie NSA z dnia 9 grudnia 2010 r., sygn. akt II FZ 636/10, CBOiISA). Referendarz uznał więc, że prośba o: "wstrzymanie biegu terminu" wyrażona w formularzu wniosku, nie wpływa na rozstrzygnięcie w zakresie prawa pomocy, albowiem nie wnosi nowych okoliczności do sprawy, mających wpływ na ocenę sytuacji materialnej wnioskodawcy. Jedynymi przesłankami warunkującymi przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, bądź całkowitym są natomiast przesłanki materialne, określone w art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a., co do których referendarz sądowy wypowiedział się już w niniejszym postanowieniu. Stąd referendarz sądowy, działając na zasadzie art. 258 § 2 pkt 7 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.