II SO/Op 24/13

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu Violetta Radecka po rozpoznaniu w dniu 21 października 2013 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku J. M. o przyznanie prawa pomocy w sprawie decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 29 lipca 2013 r., nr [...] w przedmiocie prawa pomocy w sprawie o dodatek mieszkaniowy postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. J.M., wnioskiem z dnia 9 września 2013 r. zwróciła się do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu o przyznanie prawa pomocy, w związku z wydaną przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Opolu, decyzją z dnia 29 lipca 2013 r., nr [...]. Domagając się udzielenia pomocy w celu sporządzenia skargi do sądu administracyjnego na ww. decyzję, podniosła, że jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku dla osób bezrobotnych i prowadzącą samodzielnie gospodarstwo domowe. Utrzymuje się z zasiłku celowego i okresowego wypłacanego ze środków pomocy społecznej, a pobierane świadczenia nie wystarczają jej na zaspokojenie podstawowych potrzeb. Z powyższych względów, nie jest w stanie wynająć profesjonalnego pełnomocnika do sporządzenia skargi do sądu. Wniosła także o: "wstrzymanie biegu terminu do czasu ustanowienia pełnomocnika z urzędu, aby ustanowiony pełnomocnik miał czas na sporządzenie i wniesienie skargi". W oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątku podała, że utrzymuje się z zasiłku okresowego i zasiłku celowego, w łącznej wysokości 260 zł miesięcznie. Pismem z dnia 3 października 2013 r. referendarz sądowy wezwał wnioskodawczynię w terminie 7 dni, do uzupełnienia braków formalnych wniosku, przez wskazanie czego się domaga. Ponadto, wezwał do uzupełnienia wniosku przez złożenie wyjaśnień i dokumentów, tj.: przedłożenia wyciągów z posiadanych przez wnioskodawczynię rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z ostatnich trzech miesięcy; wyjaśnienie skąd wnioskodawczyni czerpie środki na utrzymanie swoje i mieszkania; wskazania źródła utrzymania wnioskodawczyni i przedłożenia dokumentu potwierdzającego uzyskiwany dochód miesięczny; oświadczenia czy wnioskodawczyni korzysta z pomocy społecznej, a jeżeli tak – to o wskazanie rodzaju świadczenia i jego wysokości; przedłożenia specyfikacji ponoszonych kosztów utrzymania koniecznego mieszkania, a także specyfikacji ponoszonych kosztów utrzymania siebie; wyjaśnienia czy wnioskodawczyni korzysta z pomocy (jest na utrzymaniu) osób trzecich, a jeżeli tak – o wskazanie rodzaju i wysokości uzyskiwanej pomocy oraz przedłożenia dokumentów to potwierdzających. Powyższe wezwanie J.M. odebrała osobiście w dniu 14 października 2013 r., co potwierdza pocztowe zwrotne potwierdzenie odbioru przesyłki, znajdujące się w aktach sądowych (k: 11 akt sądowych). W dniu 15 października 2013 r. wpłynęło do tut. Sądu pismo wnioskodawczyni, w którym oświadczyła, że wnosi o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie z urzędu pełnomocnika "w osobie profesjonalnego w zakresie prawa administracyjnego i ustawy o pomocy społecznej prawnika"; nie dysponuje żadnymi rachunkami bankowymi; środki na utrzymanie siebie i mieszkania czerpie z Ośrodka Pomocy Społecznej w Nysie, który wcześniej pośrednio przyczynił się do jej eksmisji z mieszkania komunalnego do socjalnego. Oświadczyła także, że jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku dla bezrobotnych, nie nabyła prawa do świadczenia rentowego, wobec czego nie ma z tego tytułu dochodów. Wnioskodawczyni korzysta z pomocy społecznej, w ramach której otrzymuje zasiłek celowy w kwocie 30 zł i zasiłek okresowy w kwocie 230,23 zł. Koszt miesięczny utrzymania mieszkania wynosi: 56,24 zł (czynsz), 8 zł (wywóz odpadów komunalnych), 11,22 zł (opłata za energię elektryczną za miesiąc październik 2013 r.) i 18,47 zł (opłata za energię elektryczną za miesiąc listopad 2013 r.). Działając na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) – zwanej dalej w skrócie: "P.p.s.a." zważono, co następuje: Zgodnie z art. 239 pkt 1 lit. a P.p.s.a., strona skarżąca działanie lub bezczynność organu w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych. Skoro J.M., z mocy samej ustawy P.p.s.a., jako strona kwestionująca decyzję dotyczącą dodatku mieszkaniowego, została zwolniona z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych, to postępowanie z jej wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych jest bezprzedmiotowe. Stąd referendarz ograniczył się jedynie do rozpoznania wniosku w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu. Stosownie do art. 245 P.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego, a także w zakresie częściowym, obejmującym m.in. tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Wnioskodawczyni jak wyżej wykazano, została z mocy samej ustawy P.p.s.a. zwolniona od kosztów sądowych, zatem jej wniosek o udzielenie prawa pomocy należało rozpatrzyć jako wniosek w zakresie częściowym, obejmujący wyłącznie ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Stosownie więc do art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., J.M. powinna wykazać, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Natomiast rozpoznający wniosek sąd (referendarz sądowy) zobowiązany jest wskazać z jakich względów uznał, że żądanie strony jest, bądź nie jest zasadne. Z jednej strony uwzględnia więc wysokość kosztów postępowania, jakie strona musi ponieść, a z drugiej jej sytuację finansową, na którą składają się przede wszystkim uzyskiwane przez stronę dochody i posiadany majątek. Przywołane regulacje są przejawem intencji ustawodawcy, który tworząc instytucję prawa pomocy miał na celu umożliwienie dochodzenia słusznych praw przed sądem, osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym. Należy jednak pamiętać, że obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów. Nie w każdym bowiem przypadku brak pełnomocnika reprezentującego stronę, stanowi ograniczenie prawa do sądu. Jak podkreślił Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 11 czerwca 2013 r., prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, której celem jest zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.). Instytucja ta stanowi jednak wyjątek od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Wskazać więc należy, że prawo do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. Natomiast, jeżeli dostęp jednostki do sądu może być ograniczony, czy to przez działanie prawa, czy też w sposób faktyczny, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z cytowanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, jeśli ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa, a więc jeśli zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki będą zmierzały (tak w: postanowieniu NSA z dnia 11 czerwca 2013 r., sygn. akt II OZ 442/13, dostępne w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń i Informacji o Sprawach, www.cbois.nsa.gov.pl). Rozpoznający wniosek decydując o udzieleniu (bądź odmowie) stronie prawa pomocy zobowiązany jest więc przede wszystkim kierować się przesłankami z art. 246 § 1 P.p.s.a., a więc brakiem środków na pokrycie kosztów sądowych, ale również odnośnie wniosku o przyznanie pełnomocnika procesowego z urzędu, powinien uwzględnić procesową konieczność jego powołania. W tym aspekcie sąd (referendarz sądowy) bierze pod uwagę, w szczególności aktualne stadium postępowania, dotychczasowy sposób postępowania strony przed sądem, konieczność posiadania szczególnych uprawnień przy wykonywaniu czynności procesowych (por. postanowienie z dnia 8 kwietnia 2013 r., sygn. akt I FZ 70/13, CBOiIS). Z powyższego wynika, że prawo do sądu nie jest prawem bezwzględnie przysługującym określonej grupie osób o niskim poziomie dochodów, w tym rencistom, emerytom, czy osobom zarabiającym poniżej kwoty tzw. minimalnego wynagrodzenia. Uwzględniając powyższe wywody, referendarz oceniając złożony wniosek zważył, że źródłem utrzymania J.M. jest zasiłek celowy i okresowy, w łącznej kwocie 260,23 zł miesięcznie. Kwota ta, pokrywa koszty utrzymania mieszkania, na które składają się: opłata za energię w wysokości 14,85 zł (wysokość średniomiesięczna obliczona na podstawie dwóch przedłożonych rachunków) oraz 64,24 zł za czynsz i opłatę za wywóz odpadów. Ponadto, wnioskodawczyni wielokrotnie korzystała z pomocy społecznej także we wcześniejszym okresie, ze środków której otrzymała np. zasiłek celowy na zakup mebli kuchennych, zasiłek przyznany w związku z bezrobociem, czy pomoc w formie nieodpłatnych posiłków (por. decyzje Dyrektora Ośrodka Pomocy Społecznej w Nysie z dnia 20 grudnia 2012 r., nr [...] i z dnia 21 grudnia 2012 r., nr [...]). Sama J.M. w toku niniejszego postępowania, w piśmie z dnia 14 października 2013 r. stwierdziła, że korzysta z posiłku otrzymywanego w myśl ustawowego programu wieloletniego "Pomoc państwa w zakresie dożywiania", a także że "przypuszczalnie" jest jej wypłacany dodatek mieszkaniowy. J.M. nie jest więc pozbawiona środków na niezbędne utrzymanie, korzysta także ze wsparcia rodziny, bowiem przed podpisaniem umowy o najem lokalu socjalnego, wnioskodawczyni przebywała i prowadziła gospodarstwo domowe w mieszkaniu po zmarłym ojcu, przy ul. [...] w [...]. Ponadto, według jej relacji, korzystała ze wsparcia mamy w postaci pomocy w naturze oraz w formie opłacania telefonu raz w miesiącu (por. decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 29 listopada 2012, nr [...]). Wnioskodawczyni nie jest przy tym osobą nieporadną życiowo, na co wskazuje obszerna, logiczna i częsta korespondencja z organami pomocy społecznej i sądem. Nie ma także żadnego problemu z formułowaniem swoich żądań, posługuje się bowiem wymaganymi formularzami, a pisma sporządza na komputerze. Występowała także przed tut. Sądem w sprawach dotyczących wymeldowania i pomocy społecznej, jako przedstawiciel swoich synów, z których jeden jest osobą nieznaną z miejsca pobytu, lecz najprawdopodobniej przebywa obecnie w Holandii lub Niemczech (oświadczenie takiej treści J.M. złożyła we wniosku o przyznanie prawa pomocy w sprawie o sygn. akt II SO/Op 16/13 w dniu 22 lipca 2013 r.). Z Repertorium sądowego wynika, że wnioskodawczyni w latach 2012 – 2013 działając w swoim imieniu lub w imieniu synów, wszczęła 11 postępowań przed tut. Sądem. Wnioskodawczyni wykazuje się ponadto znajomością przepisów prawa, a jako przykład podać można wniosek o przyznanie prawa pomocy złożony w sprawie o sygn. akt II SO/Op 16/13, w którym wskazała, iż w sprawie doszło do naruszenia "art. 5, art. 6, art. 31 pkt 2, art. 32 pkt 1 i art. 34 Konstytucji, mających swój odpowiednik w kodeksie postępowania administracyjnego czy w prawie cywilnym". Tym samym, w ocenie referendarza, odmowa ustanowienia J.M. pełnomocnika z urzędu nie wpłynie ograniczająco na jej prawo do sądu. Skarżąca jest ustawowo zwolniona od uiszczania kosztów sądowych w tym postępowaniu. Nie ponosi zatem obciążeń finansowych związanych z toczącym się procesem, a na obecnym jego etapie, udział fachowego pełnomocnika nie jest niezbędny. Do sporządzenia skargi do sądu administracyjnego nie jest bowiem wymagany tzw. przymus adwokacko-radcowski, a J.M. w większości spraw (w tym działając jako pełnomocnik synów), samodzielnie skargi do tut. Sądu już sporządzała. Nie bez znaczenia dla sprawy jest również okoliczność, ze Sąd rozpoznaje sprawę w jej granicach niezależnie od zawartych w skardze wniosków i zarzutów oraz powołanej podstawy prawnej (art. 134 § 1 P.p.s.a., a stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego, ma obowiązek udzielania potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych i pouczeń o skutkach prawnych tych czynności oraz skutkach zaniedbań (art. 6 P.p.s.a.). Z powyższych względów, wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie pełnomocnika z urzędu przed wniesieniem skargi, nie zasługiwał na uwzględnienie. Odnosząc się do prośby o: "wstrzymanie biegu terminu do czasu ustanowienia pełnomocnika z urzędu", zawartej w uzasadnieniu formularza wskazać należy, że złożenie wniosku o przyznanie prawa pomocy wszczyna postępowanie incydentalne, o charakterze pomocniczym (wpadkowym), mające na celu wydanie orzeczenia co do udzielenia, bądź odmowy udzielenia stronie pomocy od Skarbu Państwa, w dochodzeniu swoich praw przed sądem. Rozstrzygnięcie wydane w wyniku rozpoznania tego wniosku co podnoszono wyżej, zapada po rozpatrzeniu przesłanek materialnych, określonych w przywoływanym art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a., na podstawie materiału dowodowego zebranego w sprawie, w tym na podstawie informacji zawartych w formularzu wniosku i jego uzasadnieniu. Sąd (referendarz sądowy) rozpoznając tego typu wniosek, jest zobowiązany natomiast ograniczyć się merytorycznie do zakresu wniosku, nie wykraczając poza ramy przedmiotowe postępowania incydentalnego i rozpoznawać kwestie przynależne do innego typu postępowania wpadkowego lub do postępowania głównego (por. postanowienie NSA z dnia 9 grudnia 2010 r., sygn. akt II FZ 636/10, CBOiISA). Referendarz uznał więc, że prośba o: "wstrzymanie biegu terminu" wyrażona w formularzu wniosku, nie wpływa na rozstrzygnięcie w zakresie prawa pomocy, albowiem nie wnosi nowych okoliczności do sprawy, mających wpływ na ocenę sytuacji materialnej wnioskodawczyni. Jedynymi przesłankami warunkującymi przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, bądź całkowitym są natomiast przesłanki materialne, określone w art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a., co do których referendarz sądowy wypowiedział się już w niniejszym postanowieniu. Stąd referendarz sądowy, działając na zasadzie art. 258 § 2 pkt 7 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.