II SO/Op 30/13

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu Violetta Radecka po rozpoznaniu w dniu 26 listopada 2013 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku T. R. o przyznanie prawa pomocy w sprawie decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 25 września 2013 r., nr [...] w przedmiocie prawa pomocy w sprawie zasiłku celowego w ramach programu wieloletniego "Pomoc państwa w zakresie dożywiania" postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. T. R., złożył za pośrednictwem poczty w dniu 21 października 2013 r. (data stempla pocztowego), wniosek do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu o przyznanie prawa pomocy. Z formularza wniosku wynika, że T. R. domaga się udzielenia pomocy w związku z wydaną przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Opolu, decyzją z dnia 23 września 2013 r., nr [...], przez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika, który udzieli pomocy w celu sporządzenia profesjonalnej skargi na ww. decyzję. Uzasadniając swoje żądanie wnioskodawca wskazał na złą sytuację finansową, spowodowaną całkowitą niezdolnością wnioskodawcy do pracy i samodzielnej egzystencji, a także niskim dochodem, którego źródłem jest jedynie renta inwalidzka. Rentę tę pobiera m.in. z powodu: [...], [...], [...] oraz [...]. Poinformował, że przeszedł cztery operacje [...]. Podniósł także, że pobierane świadczenie rentowe nie starcza mu na pokrycie wszystkich niezbędnych wydatków, w tym opłat za media lokalowe, do tego stopnia, że wobec wnioskodawcy orzeczona została eksmisja. Wnioskodawca podkreślił, że niezbędna jest mu pomoc profesjonalnego pełnomocnika w celu sporządzenia skargi, bowiem sprawa jest trudna i powołane muszą być takie akty prawne, jak np. ustawa o pomocy społecznej (art. 7), rozporządzenie Rady Ministrów w sprawie realizacji programu wieloletniego "Pomoc państwa w zakresie dożywiania" i ustawy o ustanowieniu programu wieloletniego "Pomoc państwa w zakresie dożywiania" (art. 3 pkt 1 lit. c a art. 3 pkt 3). W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wnioskodawca podał, że jest osobą samotnie gospodarującą; posiada mieszkanie spółdzielczo – lokatorskie o powierzchni 35,70 m²; jedynym źródłem jego utrzymania jest renta inwalidzka z ZUS i dodatek pielęgnacyjny w łącznej wysokości 1.221,82 zł miesięcznie (dochód netto: 619,08 zł). Wnioskodawca nie wskazał żadnych innych źródeł dochodu, ani składników majątkowych będących jego własnością. T. R. we wniosku zwrócił się ponadto o "wstrzymanie biegu terminu do czasu ustanowienia pełnomocnika z urzędu", aby ustanowiony pełnomocnik miał czas na sporządzenie i wniesienie skargi. Pismem z dnia 24 października 2013 r., referendarz sądowy wezwał wnioskodawcę do uzupełnienia wniosku przez złożenie dodatkowych wyjaśnień, tj.: szczegółowe wymienienie rodzajów uzyskanej w okresie ostatnich 3 miesięcy (tj. sierpień, wrzesień, październik 2013 r.) przez wnioskodawcę, od Państwa pomocy społecznej; przedłożenie specyfikacji miesięcznie ponoszonych kosztów utrzymania koniecznego mieszkania, a także specyfikacji ponoszonych kosztów utrzymania siebie; wyjaśnienie czy wnioskodawca korzysta z pomocy (jest na utrzymaniu) osób trzecich, a jeżeli tak – do wykazania rodzaju i wysokości uzyskiwanej pomocy; złożenie oświadczenia na temat comiesięcznych potrąceń komorniczych dokonywanych z dochodów wnioskodawcy, z uszczegółowieniem ich wysokości oraz z jakiego tytułu pochodzą; wyjaśnienie na jakim etapie znajduje się postępowanie eksmisyjne z zajmowanego lokalu mieszkalnego, a w szczególności wyjaśnienie użytego we wniosku zwrotu: "[...] mam orzeczoną eksmisję, gdzie wierzyciel ponownie złożył wniosek do komornika o dokonanie eksmisji"; wyjaśnienie, czy w związku z orzeczeniem o opróżnieniu lokalu mieszkalnego przydzielony został wnioskodawcy lokal socjalny. T. R. w odpowiedzi na powyższe wezwanie, w piśmie z dnia 4 listopada 2013 r. wyraził niezadowolenie z czynności referendarza zobowiązujących wnioskodawcę do przedłożenia dodatkowych wyjaśnień. Wskazał, że wszelkie informacje dotyczące jego stanu majątkowego znajdują się w aktach administracyjnych, prowadzonych przez organy pomocy społecznej. Do pisma dołączył niezrealizowaną receptę z dnia 22 października 2013 r., mającą świadczyć o jego złej kondycji finansowej. Na skutek zarządzenia referendarza, do akt sprawy dołączono kserokopie pism T. R. z dnia 23 września 2013 r. oraz sprzeciwu z dnia 14 października 2013 r., złożonych w sprawie II SO/Op 20/13. Z urzędu jest referendarzowi znane ponadto, że T. R. złożył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu w latach 2004 – 2013, osiemdziesiąt osiem skarg na decyzje z zakresu pomocy społecznej, w tym w sprawach: II SA/Op 390/12, II SA/Op 392/12, II SA/Op 394/12, II SA/Op 395/12, II SA/Op 501/12 i II SA/ Op 502/12. Działając na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) – zwanej dalej w skrócie: "P.p.s.a." zważono, co następuje: Zgodnie z art. 239 pkt 1 lit. a P.p.s.a., strona skarżąca działanie lub bezczynność organu w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych. Skoro T. R., z mocy samej ustawy P.p.s.a., jako strona skarżąca decyzję dotyczącą zasiłku celowego, została zwolniona z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych, to postępowanie z jej wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych jest bezprzedmiotowe. Stąd referendarz ograniczył się jedynie do rozpoznania wniosku w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu. Stosownie do art. 245 P.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego, a także w zakresie częściowym, obejmującym m.in. tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Skarżący jak wyżej wykazano, został z mocy samej ustawy P.p.s.a. zwolniony od kosztów sądowych, zatem jego wniosek o udzielenie prawa pomocy należało rozpatrzyć jako wniosek w zakresie częściowym, obejmujący wyłącznie ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Stosownie więc do art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., powinien wykazać, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Natomiast rozpoznający wniosek sąd (referendarz sądowy) zobowiązany jest wskazać z jakich względów uznał, że żądanie strony jest, bądź nie jest zasadne. Z jednej strony uwzględnia więc wysokość kosztów postępowania, jakie strona musi ponieść, a z drugiej jej sytuację finansową, na którą składają się przede wszystkim uzyskiwane przez stronę dochody i posiadany majątek. Przywołane regulacje są przejawem intencji ustawodawcy, który tworząc instytucję prawa pomocy miał na celu umożliwienie dochodzenia słusznych praw przed sądem, osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym. Należy jednak pamiętać, że obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów. Nie w każdym bowiem przypadku brak pełnomocnika reprezentującego stronę, stanowi ograniczenia prawa do sądu. Jak podkreślił Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 11 czerwca 2013 r., prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, której celem jest zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.). Instytucja ta stanowi jednak wyjątek od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Wskazać więc należy, że prawo do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. Natomiast, jeżeli dostęp jednostki do sądu może być ograniczony, czy to przez działanie prawa, czy też w sposób faktyczny, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z cytowanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, jeśli ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa, a więc jeśli zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki będą zmierzały (tak w: postanowieniu NSA z dnia 11 czerwca 2013 r., sygn. akt II OZ 442/13, dostępne w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń i Informacji o Sprawach, www.cbois.nsa.gov.pl). Rozpoznający wniosek decydując o udzieleniu (bądź odmowie) stronie prawa pomocy zobowiązany jest więc przede wszystkim kierować się przesłankami z art. 246 § 1 P.p.s.a., a więc brakiem jakichkolwiek środków na pokrycie kosztów sądowych, ale również odnośnie wniosku o przyznanie pełnomocnika procesowego z urzędu, powinien uwzględnić procesową konieczność jego powołania. W tym aspekcie sąd (referendarz sądowy) bierze pod uwagę, w szczególności aktualne stadium postępowania, dotychczasowy sposób postępowania strony przed sądem, konieczność posiadania szczególnych uprawnień przy wykonywaniu czynności procesowych (por. postanowienie z dnia 8 kwietnia 2013 r., sygn. akt I FZ 70/13, CBOiIS). Z powyższego wynika, że prawo do sądu nie jest prawem bezwzględnie przysługującym określonej grupie osób o niskim poziomie dochodów, w tym rencistom, emerytom, czy osobom zarabiającym poniżej kwoty tzw. minimalnego wynagrodzenia. Uwzględniając powyższe wywody, referendarz oceniając złożony wniosek zważył, że źródłem dochodu skarżącego jest renta inwalidzka, która kształtuje się na poziomie 1.221,82 zł. Jest to dochód o charakterze stałym, uzyskiwany co miesiąc. Z renty skarżący ma potrącane alimenty i zaległości czynszowe, których wysokości nie udało się ustalić. Wnioskodawca nie odpowiedział bowiem na wezwanie referendarza sądowego do ich określenia. Nie wyjaśnił także, na jakim etapie znajduje się postępowanie eksmisyjne z zajmowanego lokalu mieszkalnego, ani też czy wnioskodawcy przydzielony został w zamian lokal socjalny. T. R. nie przedstawił także specyfikacji ponoszonych kosztów utrzymania siebie i mieszkania. Zaznaczyć przy tym trzeba, że wzywając o powyższe dane, referendarz nie żądał poparcia ich stosownymi dokumentami, lecz pozostał przy oświadczeniu samego wnioskodawcy. Zauważyć także należy, że referendarz rozpoznając niniejszy wniosek o prawo pomocy nie dysponuje aktami administracyjnymi sprawy, bowiem wobec faktu złożenia przez T. R. wniosku jeszcze przed wniesieniem skargi do sądu administracyjnego, akta te zgodnie z procedurą, nie zostały przez organ do Sądu dostarczone. Ponadto, znajdujące się w dyspozycji Sądu akta administracyjne w innych sprawach ze skarg T. R. na decyzje Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu w przedmiocie pomocy społecznej, dotyczą okresów odległych, które mogą zawierać nieaktualne informacje. Dla przykładu podać można sprawę II SA/Op 448/13, w której zaskarżona została decyzja z dnia 27 czerwca 2013 r., czy II SA/Op 507/13, w której zakwestionowana została decyzja z dnia 29 maja 2013 r. Tym samym w ocenie referendarza, T. R. nie przedstawiając żądanych informacji nie wykazał, aby jego sytuacja materialno-bytowa uprawniała do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, polegającym na ustanowieniu pełnomocnika z urzędu. Nie stały bowiem po stronie wnioskodawcy żadne realne przeszkody do złożenia oświadczenia w zakresie podstawowych danych, dotyczących jego sytuacji bytowej. A to przecież na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania złej sytuacji materialnej uprawniającej do udzielenia prawa pomocy, przez który należy rozumieć przedstawienie wszelkich niezbędnych informacji w tym zakresie. Określenie "gdy osoba ta wykaże", zawarte w art. 246 § pkt 1 P.p.s.a., oznacza bowiem, że to na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Skarżący nie wypełni obowiązków wynikających ze spoczywającego na nim ciężaru dowodowego, jeżeli nie przedstawi dokumentów na podstawie, których dałoby się ustalić, jakimi środkami miesięcznie dysponuje i na jakim poziomie kształtują się jego koszty utrzymania (por. postanowienie NSA z dnia 29 stycznia 2013 r., sygn. akt II FZ 1052/12, LEX nr 1274277). Zauważyć także należy, że odmowa ustanowienia wnioskodawcy pełnomocnika z urzędu nie wpłynie ograniczająco na jego prawo do sądu. Jest on ustawowo zwolniony od uiszczania kosztów sądowych w tym postępowaniu. Nie ponosi zatem obciążeń finansowych związanych z toczącym się procesem, a na obecnym jego etapie, udział fachowego pełnomocnika nie jest niezbędny. Do sporządzenia skargi do sądu administracyjnego nie jest bowiem wymagany tzw. przymus adwokacko-radcowski, a T. R. w większości spraw, samodzielnie skargi do tut. Sądu już sporządzał. Wnioskodawca nie jest przy tym osobą nieporadną życiowo, na co wskazuje obszerna, logiczna i częsta korespondencja z organami pomocy społecznej i Sądem. Wykazuje się znajomością przepisów prawa, nie ma także żadnego problemu z formułowaniem swoich żądań, posługuje się bowiem wymaganymi formularzami, a pisma sporządza na komputerze. Nie bez znaczenia dla sprawy jest również okoliczność, ze Sąd rozpoznaje sprawę w jej granicach niezależnie od zawartych w skardze wniosków i zarzutów oraz powołanej podstawy prawnej (art. 134 § 1 P.p.s.a.), a stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego, ma obowiązek udzielania potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych i pouczeń o skutkach prawnych tych czynności oraz skutkach zaniedbań (art. 6 P.p.s.a.). Ponadto, z urzędu jest referendarzowi znane, iż T. R. wielokrotnie korzystał ze świadczeń pomocy społecznej, a wydane akty administracyjne przez organ pomocy społecznej poddał kontroli tut. Sądu 88 razy, co wynika z Repertorium II SA/Op, prowadzonego od 2004 r. Z powyższych względów, wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie pełnomocnika z urzędu przed wniesieniem skargi, nie zasługiwał na uwzględnienie. Odnosząc się do prośby o: "wstrzymanie biegu terminu do czasu ustanowienia z urzędu adwokata", zawartej w uzasadnieniu formularza, wskazać należy, że złożenie wniosku o przyznanie prawa pomocy wszczyna postępowanie incydentalne, o charakterze pomocniczym (wpadkowym), mające na celu wydanie orzeczenia co do udzielenia, bądź odmowy udzielenia stronie pomocy od Skarbu Państwa, w dochodzeniu swoich praw przed sądem. Rozstrzygnięcie wydane w wyniku rozpoznania tego wniosku co podnoszono wyżej, zapada po rozpatrzeniu przesłanek materialnych, określonych w przywoływanym art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a., na podstawie materiału dowodowego zebranego w sprawie, w tym na podstawie informacji zawartych w formularzu wniosku i jego uzasadnieniu. Sąd (referendarz sądowy) rozpoznając tego typu wniosek, jest zobowiązany natomiast ograniczyć się merytorycznie do zakresu wniosku, nie wykraczając poza ramy przedmiotowe tego postępowania incydentalnego i rozpoznawać kwestie przynależne do innego typu postępowania wpadkowego lub do postępowania głównego (por. postanowienie NSA z dnia 9 grudnia 2010 r., sygn. akt II FZ 636/10, CBOiISA). Referendarz uznał więc, że prośba o: "wstrzymanie biegu terminu" wyrażona w formularzu wniosku, nie wpływa na rozstrzygnięcie w zakresie prawa pomocy, albowiem nie wnosi nowych okoliczności do sprawy, mających wpływ na ocenę sytuacji materialnej wnioskodawcy. Jedynymi przesłankami warunkującymi przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, bądź całkowitym są natomiast przesłanki materialne, określone w art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a., co do których referendarz sądowy wypowiedział się już w niniejszym postanowieniu. Stąd referendarz sądowy, działając na zasadzie art. 258 § 2 pkt 7 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.